Nghiên cứu tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu của cộng đồng cư dân ven biển tỉnh Nghệ An

Nghiên cứu tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu của cộng đồng ven biển Nghệ An, góp phần nâng cao nhận thức và giải pháp ứng phó.

• Tác giả: Vũ Hồng Giang
• Người hướng dẫn: GS. TS Nguyễn Trọng Hiệu
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Biến Đổi Khí Hậu
• Đề tài: Nghiên cứu tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu của cộng đồng cư dân ven biển tỉnh Nghệ An
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG DO BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
• 1.1. Các thuật ngữ liên quan
• 1.2. Một số khái niệm chung
• 1.3. Khái niệm và định nghĩa về tính dễ bị tổn thương
• 1.4. Tính dễ bị tổn thương của con người
• 1.5. Các công trình nghiên cứu TDBTT ngoài nước
• 1.6. Đánh giá về tính dễ bị tổn thương
• 1.7. Các phương pháp luận đánh giá tính dễ bị tổn thương
• 1.8. Phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương
• 1.9. Một vài mô hình đánh giá TDBTT
• 1.10. Các công trình nghiên cứu TDBTT trong nước
• 1.11. Định hướng nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ SỐ LIỆU
• 2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp kế thừa
• 2.3. Phương pháp điều tra và khảo sát thực địa
• 2.4. Phương pháp chỉnh lý số liệu và tính toán các tham số, chỉ số
• 2.5. Phương pháp chuyên gia
• 2.6. Phương pháp phân tích đánh giá tổng hợp
• 2.7. Các bước nghiên cứu đánh giá MĐTT
• 2.8. Xác định đối tượng nghiên cứu
• 2.9. Lựa chọn chỉ số đánh giá tính dễ bị tổn thương
• 2.10. Xác định các thành tố và trị số trung bình của độ phơi nhiễm E
• 2.11. Xác định các thành tố và trị số trung bình của độ nhạy (S)
• 2.12. Xác định các thành tố và trị số trung bình của khả năng thích ứng (AC)
• 2.13. Xác định công thức tính dễ bị tổn thương
• 2.14. Số liệu phục vụ nghiên cứu
• 2.15. Số liệu về biến đổi và xu thế biến đổi lượng mưa
• 2.16. Số liệu về số ngày rét và số ngày nắng nóng
• 2.17. Số liệu về biến đổi và xu thế biến đổi nhiệt độ
• 2.18. Số liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội vùng ven biển Nghệ An
• 2.19. Kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng cho tỉnh Nghệ An
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ ĐÁNH GIÁ TỔN THƯƠNG TRÊN CÁC HUYỆN VEN BIỂN NGHỆ AN
• 3.1. Điều kiện tự nhiên của các huyện ven biển Nghệ An
• 3.2. Đặc điểm chung
• 3.3. Đặc điểm tự nhiên cụ thể của từng huyện liên quan đến đánh giá tổn thương
• 3.4. Điều kiện kinh tế xã hội của các huyện ven biển Nghệ An
• 3.5. Đặc điểm chung
• 3.6. Đặc điểm kinh tế xã hội cụ thể của từng huyện liên quan đến đánh giá tổn thương
• 3.7. Kết quả nghiên cứu về tổn thương cho từng lĩnh vực của cộng đồng cư dân ven biển Nghệ An
• 3.8. Đánh giá tổn thương trong lĩnh vực sản xuất lúa
• 3.9. Kết quả đánh giá tổn thương trong lĩnh vực đánh bắt thủy hải sản
• 3.10. Kết quả đánh giá tổn thương trong lĩnh vực cơ sở hạ tầng
• 3.11. Tổng hợp kết quả nghiên cứu về tổn thương do BDKH của cộng đồng cư dân ven biển Nghệ An
• 3.12. Một số đề xuất về định hướng thích ứng
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu tại Nghệ An

Nghệ An là một trong những tỉnh ven biển của Việt Nam, nơi chịu ảnh hưởng nặng nề từ biến đổi khí hậu. Tính dễ bị tổn thương của cộng đồng cư dân ven biển tại đây đang trở thành một vấn đề cấp thiết. Nghiên cứu này nhằm làm rõ các khái niệm liên quan đến tính dễ bị tổn thương và tác động của biến đổi khí hậu đến đời sống của người dân.

1.1. Khái niệm về tính dễ bị tổn thương trong bối cảnh biến đổi khí hậu

Tính dễ bị tổn thương được định nghĩa là khả năng của một hệ thống bị tổn hại do các tác động bên ngoài. Điều này bao gồm sự lộ diện, tính nhạy cảm và khả năng thích ứng của cộng đồng trước các hiện tượng như bão, lũ lụt và xâm nhập mặn.

1.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến Nghệ An

Nghệ An đang phải đối mặt với nhiều hiện tượng khí hậu cực đoan như nước biển dâng, bão và hạn hán. Những tác động này không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp mà còn đe dọa sinh kế của người dân ven biển.

II. Vấn đề và thách thức liên quan đến tính dễ bị tổn thương tại Nghệ An

Các thách thức mà cộng đồng cư dân ven biển Nghệ An phải đối mặt do biến đổi khí hậu rất đa dạng. Từ việc giảm năng suất cây trồng đến sự gia tăng tần suất của các hiện tượng thời tiết cực đoan, những vấn đề này đang làm gia tăng tính dễ bị tổn thương của người dân.

2.1. Tình hình sản xuất nông nghiệp và đánh bắt thủy sản

Sản xuất nông nghiệp tại Nghệ An đang bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi biến đổi khí hậu. Nước biển dâng và xâm nhập mặn đã làm giảm diện tích và năng suất lúa, trong khi ngành đánh bắt thủy sản cũng gặp khó khăn do thời tiết bất thường.

2.2. Tác động đến đời sống và sinh kế của người dân

Cuộc sống của người dân ven biển Nghệ An trở nên bất ổn do các hiện tượng khí hậu cực đoan. Nguồn sinh kế của họ bị đe dọa, đặc biệt là những hộ nghèo phụ thuộc vào nông nghiệp và ngư nghiệp.

III. Phương pháp nghiên cứu tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu

Để đánh giá tính dễ bị tổn thương của cộng đồng cư dân ven biển Nghệ An, nhiều phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, phân tích số liệu và tham khảo ý kiến chuyên gia.

3.1. Phương pháp khảo sát thực địa

Khảo sát thực địa giúp thu thập thông tin thực tế về tình hình sản xuất và đời sống của người dân. Phương pháp này cho phép so sánh và đối chiếu giữa các khu vực khác nhau.

3.2. Phân tích số liệu và đánh giá tổng hợp

Phân tích số liệu là bước quan trọng để đánh giá mức độ tổn thương. Các chỉ số được tính toán và phân tích nhằm đưa ra những nhận định chính xác về tình hình tại Nghệ An.

IV. Kết quả nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương tại Nghệ An

Kết quả nghiên cứu cho thấy mức độ tổn thương của cộng đồng cư dân ven biển Nghệ An là rất cao. Các chỉ số đánh giá cho thấy nhiều khu vực đang phải đối mặt với nguy cơ lớn từ biến đổi khí hậu.

4.1. Đánh giá tổn thương trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp

Nghiên cứu chỉ ra rằng sản xuất lúa nước tại Nghệ An đang bị ảnh hưởng nặng nề bởi xâm nhập mặn và biến đổi khí hậu. Năng suất giảm, diện tích canh tác thu hẹp, làm gia tăng tính dễ bị tổn thương của người nông dân.

4.2. Kết quả đánh giá tổn thương trong lĩnh vực đánh bắt thủy sản

Ngành đánh bắt thủy sản cũng không nằm ngoài vòng ảnh hưởng của biến đổi khí hậu. Tần suất bão và áp thấp nhiệt đới gia tăng đã làm giảm sản lượng và thu nhập của ngư dân.

V. Giải pháp và chiến lược thích ứng với biến đổi khí hậu tại Nghệ An

Để giảm thiểu tính dễ bị tổn thương, cần có các giải pháp và chiến lược thích ứng hiệu quả. Những biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn đảm bảo sinh kế cho cộng đồng cư dân ven biển.

5.1. Chiến lược phát triển bền vững cho nông nghiệp

Cần áp dụng các phương pháp canh tác bền vững, sử dụng giống cây trồng chịu mặn và cải thiện hệ thống tưới tiêu để nâng cao năng suất và khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu.

5.2. Tăng cường năng lực thích ứng cho cộng đồng

Đào tạo và nâng cao nhận thức cho người dân về các biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu là rất cần thiết. Các chương trình hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cũng cần được triển khai để giúp cộng đồng vượt qua khó khăn.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai cho Nghệ An

Nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu tại Nghệ An đã chỉ ra nhiều thách thức mà cộng đồng cư dân ven biển phải đối mặt. Tuy nhiên, với các giải pháp thích ứng hợp lý, có thể giảm thiểu tác động và nâng cao khả năng phục hồi của cộng đồng.

6.1. Tương lai của cộng đồng cư dân ven biển Nghệ An

Nếu các biện pháp thích ứng được thực hiện hiệu quả, cộng đồng cư dân ven biển Nghệ An có thể cải thiện tình hình sinh kế và giảm thiểu tính dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu.

6.2. Đề xuất nghiên cứu tiếp theo

Cần có các nghiên cứu sâu hơn về tác động của biến đổi khí hậu đến các lĩnh vực khác nhau tại Nghệ An, từ đó đưa ra các giải pháp cụ thể và hiệu quả hơn cho cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực Bắc Trung Bộ Việt Nam là một trong những địa bàn chịu tác động nặng nề nhất của biến đổi khí hậu toàn cầu. Tại tỉnh Nghệ An, với chiều dài bờ biển hơn 82 km, các hiện tượng khí hậu cực đoan đang diễn ra ngày càng phức tạp. Số liệu quan trắc khí tượng thủy văn giai đoạn 1961 - 2010 ghi nhận mức tăng nhiệt độ trung bình từ 0,10 đến 0,22°C mỗi thập kỷ. Đồng thời, các đợt nắng nóng cực đoan đạt mức kỷ lục 11 đợt mỗi năm vào các năm 2003 và 2010, trong khi các đợt rét đậm, rét hại cũng gia tăng rõ rệt với 7 đợt trong năm 2005. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là sự suy giảm nguồn sinh kế và gia tăng rủi ro kinh tế - xã hội của cộng đồng cư dân ven biển vốn phụ thuộc chủ yếu vào nông nghiệp, ngư nghiệp và hệ thống cơ sở hạ tầng thiếu kiên cố.

Mục tiêu cụ thể của công trình là lượng hóa tính dễ bị tổn thương thông qua việc xây dựng bộ chỉ số chuyên biệt, so sánh mức độ tổn thương giữa 5 đơn vị hành chính ven biển gồm huyện Quỳnh Lưu, huyện Diễn Châu, thị xã Cửa Lò, huyện Nghi Lộc và thành phố Vinh, từ đó lựa chọn mô hình toán học tối ưu để đánh giá rủi ro. Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu khí hậu lịch sử 50 năm kết hợp cùng kịch bản biến đổi khí hậu trung bình B2 đến mốc năm 2030. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học định lượng giúp các nhà quản lý tối ưu hóa nguồn lực thích ứng, bảo vệ sinh kế cho hàng trăm nghìn hộ dân và giảm thiểu nguy cơ thiệt hại tài sản trước tác động tiêu cực của thiên tai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng khung lý thuyết đánh giá tính dễ bị tổn thương do Ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC) xác lập, trong đó tính dễ bị tổn thương là một hàm số tổng hòa của ba thành phần cốt lõi: Độ phơi nhiễm (E), Mức độ nhạy cảm (S) và Khả năng thích ứng (AC). Để làm sâu sắc hơn mối quan hệ tương tác giữa hệ sinh thái tự nhiên và cấu trúc xã hội, luận văn tích hợp mô hình tổn thương theo không gian địa lý của Susan Cutter cùng khung đánh giá tổn thương con người - môi trường của Turner và mô hình tiếp cận động lực - áp lực - hiện trạng - tác động - phản ứng (DPSIR) do Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) chuẩn hóa.

Khung lý thuyết vận dụng các khái niệm nền tảng được quy định tại Chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với biến đổi khí hậu theo Quyết định số 158/2008/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ và các tài liệu chuẩn mực của Bộ Tài nguyên và Môi trường:

• Biến đổi khí hậu: Sự biến đổi trạng thái khí hậu kéo dài qua nhiều thập kỷ do tương tác tự nhiên hoặc hoạt động nhân sinh.
• Khí hậu cực đoan: Các hiện tượng thời tiết hiếm gặp với tần suất xuất hiện thống kê dưới 10%.
• Độ phơi nhiễm: Mức độ hệ thống tiếp xúc trực tiếp với các hiểm họa thiên tai như bão, ngập lụt, nhiệt độ tăng và nước biển dâng.
• Mức độ nhạy cảm: Trạng thái dễ bị tác động tiêu cực của các đối tượng sản xuất và dân sinh.
• Khả năng thích ứng: Năng lực điều chỉnh, chống chịu và phục hồi của hệ thống trước các cú sốc môi trường.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ chuỗi số liệu quan trắc khí tượng thủy văn 1961 - 2010 của Đài Khí tượng Thủy văn khu vực Bắc Trung Bộ tại các trạm Vinh, Quỳnh Lưu, Cửa Lò, Diễn Châu và Nghi Lộc. Dữ liệu kinh tế - xã hội được thu thập từ Niên giám thống kê giai đoạn 2000 - 2010 và các báo cáo hiện trạng của Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Nghệ An.

Nghiên cứu thực hiện phương pháp điều tra, khảo sát thực địa kết hợp phỏng vấn sâu với cỡ mẫu khoảng 150 phiếu điều tra hộ gia đình phân bổ theo phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên tại các xã đại diện ven biển. Phương pháp chuyên gia được triển khai qua các buổi tham vấn liên ngành nhằm chuẩn hóa trọng số các chỉ tiêu. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích chỉ số tương đối hóa dựa trên quy trình 7 bước của Cục Khí quyển và Đại dương Quốc gia Hoa Kỳ (NOAA) là nhằm lượng hóa các biến số đa chiều về cùng thang đo chuẩn mực (thang 1 - 7 cho độ phơi nhiễm; thang 1 - 5 cho mức độ nhạy cảm và khả năng thích ứng), khắc phục nhược điểm của phương pháp định giá tiền tệ vốn dễ gặp sai số lớn khi thiếu dữ liệu vi mô. Timeline nghiên cứu được xác lập xuyên suốt từ giai đoạn phân tích hiện trạng lịch sử đến kịch bản phát thải trung bình B2 giai đoạn 2020 - 2030.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu chỉ ra sự phân hóa rõ rệt về diễn biến khí hậu và mức độ tổn thương giữa các khu vực ven biển Nghệ An qua các phát hiện cụ thể:

Thứ nhất, nền nhiệt độ toàn vùng có xu hướng gia tăng liên tục từ 0,10 đến 0,22°C mỗi thập kỷ. Trạm Quỳnh Lưu ghi nhận nhiệt độ trung bình tăng từ 23,3°C giai đoạn 1961 - 1970 lên 24,4°C giai đoạn 2001 - 2010 (tăng 1,1°C). Thành phố Vinh đạt mức nhiệt trung bình 24,6°C trong thập kỷ 2001 - 2010, tăng 0,9°C so với các thập kỷ trước.

Thứ hai, tổng lượng mưa năm có xu thế giảm dần qua 3 thập kỷ gần đây nhưng tính chất cực đoan lại tăng lên. Tại trạm Vinh, tổng lượng mưa giảm từ 2.025,7 mm/năm (thập kỷ 1971 - 1980) xuống còn 1.920,2 mm/năm (thập kỷ 2001 - 2010). Số ngày mưa lớn trên 100 mm tại trạm Vinh giảm từ 46 ngày giai đoạn 1980 - 1989 xuống còn 33 ngày giai đoạn 2000 - 2010, nhưng lượng mưa ngày lớn nhất tập trung đột biến gây ngập úng nghiêm trọng cục bộ.

Thứ ba, sự phân hóa mức độ tổn thương giữa các ngành kinh tế rất rõ ràng. Trong lĩnh vực sản xuất lúa nước, huyện Quỳnh Lưu và huyện Diễn Châu chịu tổn thương cao nhất do diện tích canh tác lớn lần lượt vượt trên 30.000 ha và tỷ lệ đất bị xâm nhập mặn tăng nhanh theo kịch bản nước biển dâng. Trong lĩnh vực đánh bắt thủy hải sản, thị xã Cửa Lò và huyện Quỳnh Lưu có mức độ phơi nhiễm và nhạy cảm cao do tập trung hàng nghìn lao động nghề cá và tàu thuyền, tuy nhiên Cửa Lò có năng lực thích ứng tốt hơn nhờ hệ thống hậu cần nghề cá phát triển.

Thứ tư, tổng hợp chỉ số tổn thương tổng thể xác định huyện Quỳnh Lưu và huyện Diễn Châu là hai địa bàn có chỉ số tổn thương cao nhất, trong khi thị xã Cửa Lò và thành phố Vinh ghi nhận mức độ tổn thương thấp nhất trên toàn vùng bờ.

Thảo luận kết quả

Sự khác biệt về mức độ tổn thương giữa các địa phương ven biển bắt nguồn chủ yếu từ sự bất bình đẳng trong năng lực thích ứng kinh tế - xã hội hơn là sự chênh lệch thuần túy về điều kiện tự nhiên. Quỳnh Lưu và Diễn Châu có mật độ dân số thuần nông và ngư nghiệp cao, tỷ lệ công trình kiên cố thấp và nguồn lực tài chính dự phòng hạn chế, khiến hai huyện này trở thành điểm nóng về rủi ro sinh kế. Ngược lại, thành phố Vinh và thị xã Cửa Lò sở hữu hệ số thích ứng cao nhờ cơ sở hạ tầng đô thị hiện đại, tiềm lực kinh tế vững mạnh và tỷ lệ lao động phi nông nghiệp chiếm ưu thế.

Khi so sánh với các nghiên cứu tương tự tại các đô thị duyên hải như Đà Nẵng, Quy Nhơn hay huyện Hải Hậu thuộc tỉnh Nam Định, kết quả tại Nghệ An khẳng định tính ưu việt của phương pháp đánh giá kết hợp đa chỉ số. Dữ liệu nghiên cứu được trình bày trực quan thông qua các bảng ma trận đánh giá tham số phụ và biểu đồ mạng nhện đa giác. Biểu đồ mạng nhện thể hiện rõ nét sự đối lập giữa ba đỉnh tam giác Phơi nhiễm - Nhạy cảm - Thích ứng, chứng minh công thức tính toán dạng nhân kết hợp trừ phản ánh chính xác thực trạng phân bố rủi ro không gian hơn so với các phương pháp cộng tuyến tính truyền thống.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả định lượng mức độ tổn thương, nghiên cứu đưa ra 4 nhóm giải pháp chiến lược:

1. Nâng cấp và kiên cố hóa hệ thống công trình đê kè, hạ tầng ven biển: Tiến hành gia cố toàn diện hơn 82 km tuyến đê biển xung yếu tại Quỳnh Lưu, Diễn Châu và Nghi Lộc nhằm mục tiêu chịu được bão cấp 10 - 12 và triều cường dâng từ 0,3 đến 0,5 m theo kịch bản B2. Thời gian thực hiện từ năm 2025 đến năm 2030 dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An phối hợp cùng Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

2. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng và tái cấu trúc lịch thời vụ nông nghiệp: Giảm 20% đến 30% diện tích lúa năng suất thấp thường xuyên bị nhiễm mặn sang mô hình luân canh lúa - tôm hoặc cây trồng chịu mặn có ngưỡng chịu mặn từ 3 đến 4‰. Tiến độ triển khai hoàn thành trước năm 2028, do Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chủ trì phối hợp với Hội Nông dân các huyện ven biển.

3. Hiện đại hóa đội tàu đánh bắt xa bờ và hệ thống quản lý rủi ro thiên tai nghề cá: Đầu tư trang thiết bị định vị vệ tinh, hệ thống thông tin liên lạc sóng xa cho 100% tàu cá có công suất từ 90 CV trở lên, đồng thời nâng cấp các âu tàu tránh trú bão tại Quỳnh Phương, Lạch Cờn và Cửa Lò nhằm giảm 50% thiệt hại tàu thuyền vào năm 2027. Đơn vị thực hiện gồm Chi cục Thủy sản Nghệ An và Bộ Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh.

4. Mở rộng quỹ tài chính vi mô và đa dạng hóa sinh kế phi nông nghiệp: Thiết lập các gói tín dụng ưu đãi hỗ trợ đào tạo nghề cho hơn 10.000 lao động ven biển chuyển đổi sang dịch vụ hậu cần và du lịch sinh thái, phấn đấu hạ tỷ lệ hộ nghèo dễ bị tổn thương xuống dưới 3% vào năm 2030. Cơ quan phụ trách là Chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội tỉnh Nghệ An và Sở Lao động - Thương binh và Xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả của luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Lãnh đạo Ủy ban nhân dân các cấp, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Nghệ An có thể sử dụng trực tiếp bộ chỉ số tổn thương để xây dựng Kế hoạch hành động ứng phó với biến đổi khí hậu cấp tỉnh giai đoạn 2025 - 2030 và phân bổ ngân sách phòng chống thiên tai hiệu quả.

2. Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học: Các chuyên gia thuộc khối ngành Khoa học Môi trường, Biến đổi khí hậu, Địa lý học và Quản lý tài nguyên tại các viện nghiên cứu và trường đại học có thể kế thừa khung phân tích lý thuyết tích hợp NOAA - IPCC và công thức tính chỉ số tổn thương để mở rộng ứng dụng cho các dải ven biển khác tại miền Trung.

3. Các tổ chức phi chính phủ và đối tác phát triển quốc tế: Các tổ chức như Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), Ngân hàng Thế giới (WB) và CARE Quốc tế có thể căn cứ vào bản đồ xếp hạng rủi ro để thiết kế các dự án tài trợ phát triển sinh kế bền vững và quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng.

4. Ban chỉ huy phòng chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn cấp huyện, xã: Đội ngũ cán bộ tại các địa bàn trọng điểm như Quỳnh Lưu, Diễn Châu, Cửa Lò và Nghi Lộc có thể áp dụng quy trình đánh giá thực địa để lập phương án sơ tán dân cư và bảo vệ cơ sở hạ tầng trước mùa mưa bão.

Câu hỏi thường gặp

1. Huyện nào tại vùng ven biển Nghệ An có mức độ tổn thương do biến đổi khí hậu cao nhất? Huyện Quỳnh Lưu và huyện Diễn Châu chịu tổn thương cao nhất do diện tích sản xuất nông nghiệp lớn, mật độ dân số thuần nông cao và nguồn lực cơ sở hạ tầng phòng hộ còn nhiều điểm xung yếu trước thiên tai.

2. Biến đổi khí hậu tại dải ven biển Nghệ An biểu hiện rõ rệt nhất qua các chỉ số nào? Biểu hiện rõ nhất là nhiệt độ trung bình tăng từ 0,10 đến 0,22°C mỗi thập kỷ, số đợt nắng nóng đạt đỉnh 11 đợt mỗi năm, các đợt rét đậm rét hại lên tới 7 đợt mỗi năm và tổng lượng mưa có xu hướng suy giảm rõ rệt.

3. Công thức nào được luận văn đánh giá là phù hợp nhất để lượng hóa tính dễ bị tổn thương? Luận văn chứng minh công thức nhân kết hợp hiệu số giữa độ phơi nhiễm và khả năng thích ứng nhân với độ nhạy cảm phản ánh chính xác nhất tương tác đa chiều giữa các biến số kinh tế, xã hội và tự nhiên.

4. Tại sao thị xã Cửa Lò và thành phố Vinh lại ghi nhận mức độ tổn thương thấp hơn các huyện còn lại? Hai địa phương này sở hữu năng lực thích ứng vượt trội nhờ tiềm lực kinh tế đô thị phát triển, tỷ lệ công trình xây dựng kiên cố cao và trình độ tổ chức phòng chống thiên tai chuyên nghiệp hơn các huyện thuần nông.

5. Ngành kinh tế nào chịu thiệt hại nặng nề nhất trước tác động của nước biển dâng và bão tại Nghệ An? Sản xuất lúa nước và khai thác thủy hải sản chịu ảnh hưởng nghiêm trọng nhất do đất nông nghiệp bị nhiễm mặn sâu vào nội đồng và đội tàu thuyền đánh bắt nhỏ lẻ dễ gặp tai nạn trên biển khi bão đổ bộ.

Kết luận

• Luận văn đã thiết lập thành công khung chỉ số định lượng đánh giá toàn diện tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu trên 3 lĩnh vực trọng yếu gồm lúa nước, thủy sản và cơ sở hạ tầng tại 5 địa bàn ven biển Nghệ An.
• Chuỗi số liệu 50 năm chứng minh xu thế nóng lên toàn cầu và tính cực đoan của thời tiết đang gia tăng áp lực trực tiếp lên sinh kế của cộng đồng cư dân ven bờ.
• Quỳnh Lưu và Diễn Châu được xác định là hai trọng điểm có mức độ tổn thương cao nhất, đòi hỏi sự can thiệp chính sách khẩn cấp và ưu tiên nguồn vốn thích ứng.
• Bước tiếp theo trong giai đoạn 2025 - 2030 cần tập trung số hóa bản đồ tổn thương trên nền tảng GIS và lồng ghép chỉ số thích ứng vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội trung hạn của từng huyện.
• Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và tổ chức phát triển hãy ứng dụng ngay bộ công cụ định lượng này để hoạch định các giải pháp công trình và phi công trình kịp thời, đảm bảo tương lai phát triển bền vững cho dải ven biển miền Trung.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan về tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu 1. Các thuật ngữ liên quan 1. Một số khái niệm chung - Biến đổi khí hậu Là sự biến đổi trạng thái của khí hậu so với trung bình và/hoặc dao động của khí hậu duy trì trong một khoảng thời gian dài, thường là vài thập kỷ hoặc dài hơn. Biến đổi khí hậu có thể là do các quá trình tự nhiên bên trong hoặc các tác động bên ngoài, hoặc do hoạt động của con người làm thay đổi thành phần của khí quyển hay trong khai thác sử dụng đất.

(Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2008) Theo Nguyễn Đức Ngữ (chủ biên, 2008), các biểu hiện của biến đổi khí hậu là Nhiệt độ trung bình năm tăng; sự biến đổi và độ khác thường của thời tiết và khí hậu tăng; Nước biển dâng do băng tan từ các cực Trái đất và các đỉnh núi cao; Các hiện tượng cực đoan của thời tiết và thiên tai (nóng, rét hại, bão, lũ lụt, hạn hán, v.v…) xảy ra với tần suất cao hơn, cường độ và độ khác thường lớn hơn. - Khí hậu cực đoan Ban Liên chính phủ về biến đổi khí hậu (The Intergoverment Panel on Climate Change – IPCC), 2007 định nghĩa “hiện tượng thời tiết cực đoan” và “hiện tượng khí hậu cực đoan” như sau: Hiện tượng thời tiết cực đoan là hiện tượng hiếm ở một nơi cụ thể khi xem xét phân bố thống kê của nó. Hiếm có thể hiểu là các hiện tượng thời tiết cực đoan thông thường được có tần suất xuất hiện của nó nhỏ hơn 10%. Theo định nghĩa này, những đặc trưng của thời tiết cực đoan có thể thay đổi tùy từng khu vực mà đặc trưng cho khu vực đó, nó phụ thuộc vào các yếu tố địa lý tự nhiên, bức xạ, địa hình… Hiện tượng khí hậu cực đoan: là trung bình của số các hiện tượng thời tiết cực đoan trên một khoảng thời gian nhất định, trung bình tự nó đã là cực đoan.

Hiện tượng khí hậu cực đoan có thể xác định từ các yếu tố khí hậu. Nói cách khác, hiện tượng khí hậu cực đoan phần lớn không được quan trắc trực tiếp mà người ta căn cứ vào số liệu quan trắc các yếu tố khí hậu để xác định hoặc quy định một hiện tượng nào đó có xuất hiện hay không. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Thích ứng với biến đổi khí hậu Thích ứng với biến đổi khí hậu là sự điều chỉnh hệ thống tự nhiên hoặc con người đối với hoàn cảnh hoặc môi trường thay đổi, nhằm mục đích giảm khả năng bị tổn thương do dao động và biến đối khí hậu hiện hữu hoặc tiềm tàng và tận dụng các cơ hội do nó mang lại (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2008) - Cộng đồng Cộng đồng là một nhóm người sống trong một môi trường có những điểm tương đối giống nhau, có những quan hệ nhất định với nhau (Korten,1987). Theo Tô Duy Hợp và cộng sư (2000) thì cộng đồng là một thực thể xã hội có cơ cấu tổ chức (Chặt chẽ hoặc không chặt chẽ) là một nhóm người cùng chia sẻ và chịu rằng buộc bởi các đặc điểm và lợi ích chung được thiết lập thông qua tương tác và trao đổi giữa các thành viên.

Các đặc điểm đó có thể là: + Đặc điểm kinh tế , xã hội: Cộng đồng làng xã, khu dân cư đô thị + Huyết thống: Cộng đồng các thành viên thuộc một họ tộc + Mối quan tâm và quan điểm: Nhóm sở thích trong một dự án phát triển + Môi trường, nhân văn 1. Khái niệm và định nghĩa về tính dễ bị tổn thương Tính dễ bị tổn thương là một khái niệm rất trừu tượng được để cập trong nhiều tài liệu và chưa được thống nhất một cách cụ thể.Tính dễ bị tổn thương bao hàm nhiều vấn đề như kinh tế, xã hội và tài nguyên (Susman, O’Keefe, và Wisner 1983; Cannin, 1994), các biểu hiện vật lý (Mitchell,1989; Scheneider và Chen,1980); mối quan hệ của nơi xảy ra tai biến với hệ thống xã hội (Dow,1992; Cutter,1996)… Tính dễ bị tổn thương đề cập đến khả năng của một hệ thống bị tổn hại do một tác động bên ngoài (ví dụ một mối đe dọa). Nó thường được định nghĩa như là một hàm số của sự lộ diện, tính nhạy cảm với tác động và năng lực đối phó hoặc thích nghi. Việc tiếp xúc hay lộ diện đối với những hiểm họa như xung đột, hạn hán hoặc biến động giá cả, và cũng có khi là điều kiện cơ sở kinh tế xã hội, thể chế và môi trường.

Mức độ nghiêm trọng của những tác động không chỉ phụ thuộc vào mức độ tiếp xúc, mà còn phụ thuộc vào tính nhạy cảm của các hợp phần cụ hể (ví dụ như một hệ sinh thái, một lưu vực sông, một hòn đảo, một hộ gia đình, làng, thành 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] phố hoặc quốc gia) và vào khả năng để đối phó và thích nghi .Có một số khái niệm về tính dễ bị tổn thương (TDBTT) như sau: - Tính dễ bị tổn thương là trạng thái dễ bị tổn hại do tiếp xúc với những căng thẳng liên quan đến những thay đổi môi trường và xã hội do thiếu năng lực để thích ứng (Alger, 2006). - Điều kiện xác định bởi các yếu tố hoặc quá trình vật lý, xã hội, kinh tế và môi trường mà chúng tại ra sự tổn hại do tác động của những hiểm họa (UNISDR, 2007). - Đặc điểm của một người hoặc một nhóm người và hoàn cảnh của họmà chúng ảnh hưởng lên năng lực của họ để ngăn chặn, đối phó, chống chịu và phục hồi tác động của một hiểm họa tự nhiên (một hiện tượng hoặc quá trình cực đoan)” (Wisner et. - TDBTT là khả năng nguy hiểm hay hứng chịu những bất lợi của cá nhân hay một nhóm người do tác động của tai biến.

Tính tổn thương phụ thuộc vào độ rủi ro và khả năng giảm thiểu tai biến của cộng đồng (Cutter, 1993). - TDBTT là sự mất an toàn của cá nhân hay cộng đồng khi phải đối mặt với sự thay đổi của môi trường (Moser, 1996). - TDBTT là một hàm của 2 biến của mức độ tổn thất (do tai biến) và khả năng chống chịu và phục hồi (Clark, 1998). - TDBTT là tính nhạy cảm của tài nguyên (tài nguyên tự nhiên, tài nguyên xã hội) trước những tác động tiêu cực của tai biến (NOAA, 1999).

- TDBTT là khả năng bị tổn thương của hệ thống tự nhiên – xã hội, là những đặc tính của hệ thống cho phép nó cảm nhận, ứng phó, chống đỡ và phục hồi từ những thay đổi bên ngoài tác động vào hệ thống (Kasperson, 2001). Đối với các tổ chức quốc tế, đặc biệt là các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực liên quan đến tài nguyên - môi trường thì có những định nghĩa riêng về tính dễ bị tổn thương tùy thuộc vào từng mục đích nghiên cứu và hoạt động: - Liên hợp quốc (UN, 1982) phân biệt 2 khái niệm quan trọng trong định nghĩa TDBTT. Trước tiên, phân biệt TDBTT kinh tế và tính nhạy cảm sinh thái và cho rằng tổn thương kinh tế bao gồm cả các yếu tố sinh thái. Do vậy, TDBTT phản ánh 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tính nhạy cảm kinh tế và sinh thái đối với những sự cố hay biến động từ bên ngoài.

Tiếp theo là phân biệt giữa TDBTT cấu trúc bắt nguồn từ tình hình chính trị và TBDTT bắt nguồn từ các chính sách kinh tế. Theo đó, TDBTT được coi là sự mất mát/tổn thất do các hiện tượng tự nhiên có cường độ khác nhau. - Cơ quan phát triển quốc tế của Hoa Kỳ (USAID, 1999) thì coi tính tổn thương như là một công cụ đánh giá trong Hệ thống cảnh báo sớm nạn đói nghèo (Famine Early Warning System - FEWS). Họ cho rằng mọi người đều bị tổn thương nhưng ở mức độ khác nhau phụ thuộc vào nguyên nhân, diễn thế và điều kiện.

- Uỷ ban Địa học ứng dụng Nam Thái Bình Dương (The South Pacific Applied Geo-science Commission - SOPAC, 1999) thì cho rằng tính tổn thương là khả năng ứng phó và phục hồi của hệ thống đối với các tác động của tai biến. Liên quan đến khía cạnh BĐKH, nghiên cứu và đánh giá TDBTT đã được đề cập, thực hiện với nhiều công trình của các giả và tổ chức trên thế giới - Theo quan niệm của Cục Bảo vệ Môi trường Hoa kỳ (USEPA, 2006) trong Chương trình đánh giá TDBTT vùng (Regional Vulnerability Assessment Programme) thì TDBTT của một hệ thống là mức độ tổn thất của hệ đó dưới tác động của một áp lực nào đó từ bên ngoài hay bên trong hệ thống. Ví dụ, suy thoái chất lượng nước mặt và ô nhiễm môi trường khí là căn cứ để nhận biết TDBTT của hệ môi trường. - Khái niệm về tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu đã được đưa ra từ nhiều nghiên cứu, nhưng được xem xét một cách đầy đủ nhất, bao trùm nhất là định nghĩa của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu năm 2007 (IPCC, 2007), theo đó “Tính dễ bị tổn thương tới biến đổi khí hậu là mức độ mà một hệ thống dễ bị tổn thương và không thể đối phó được, với tác động bất lợi của biến đổi khí hậu, bao gồm cả những dao động và hiện tượng khí hậu cực đoan”.

Tính dễ bị tổn thương là hàm số của đặc tính, quy mô, và tốc độ của biến đổi khí hậu và nhiễu động mà một hệ thống bị lộ diện, tính nhạy cảm và năng lực thích ứng của hệ thống đó. Căn cứ theo định nghĩa này, Bộ Tài nguyên và Môi trường (2008), đã đưa ra định nghĩa của mình trong chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với biến đổi khí hậu như sau “Khả năng (tính) dễ bị tổn thương do tác động của biến đổi khí hậu là mức độ mà 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] một hệ thống (tự nhiên, xã hội, kinh tế) có thể bị tổn thương do BĐKH, hoặc không có khả năng thích ứng với những tác động bất lợi của biến đổi khí hậu”. Như vậy theo các định nghĩa đã có trước thì TDBTT bao gồm có hai yếu tố: + Mức độ tổn thất, suy thoái của hệ thống + Mức độ chống chịu, phục hồi, ứng phó của đối tượng bị tổn thương. Theo cách tiếp cận này, Mai Trọng Nhuận và cộng sự (2007) đã định nghĩa TDBTT của tài nguyên môi trường biển là mức độ tổn thất, suy thoái về tài nguyên- môi trường biển, mức độ chống chịu, phục hồi, ứng phó của tài nguyên- môi trường biển trước các tác động từ bên ngoài.