Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ TẠP CHÍ VÀ TÍNH CHUYÊN BIỆT TRÊN TẠP CHÍ 1.1 Lý luận chung về tạp chí 1.1 Khái niệm Tạp chí là một sản phẩm của báo in, ra đời vào thế kỷ XVII, có nguồn gốc ở Pháp. Cho đến nay, vẫn còn tồn tại khá nhiều cách hiểu khác nhau về “tạp chí”. Từ điển Việt Nam phổ thông, do Đào Văn Tập biên soạn, xuất bản năm 1951 (Nhà sách Vĩnh Bảo, SG) định nghĩa: “Tạp chí là tập văn ra có kỳ hạn nhất định, gồm nhiều mục”.139] Còn Từ điển Tiếng Việt của Nxb. Khoa học Xã hội năm 1994 lại định nghĩa: “Tạp chí là xuất bản phẩm định kỳ, đăng nhiều bài của nhiều tác giả khác nhau về một ngành hoạt động nhất định, đóng thành tập”.127] Lại có ý kiến cho rằng: “Trước đây, tạp chí như một cuốn nhật ký ghi chép các sự kiện của tòa án, chính phủ.
Ngày nay, tạp chí thường là cơ quan lí luận, học thuật, chuyên sâu về lĩnh vực nào đó nhằm phục vụ người trong ngành. Tính định kỳ của tạp chí dài (tuần, tháng, quý…). Dung lượng của tạp chí lớn để truyền tải được tác phẩm lớn. Tạp chí thường có hai loại: tạp chí mang tính tuyên truyền phổ biến và tạp chí mang tính chuyên ngành”.
Xét về nội dung, tạp chí thường là cơ quan ngôn luận mang tính học thuật, lí luận, khoa học của một số tổ chức hay một hiệp hội nào đó để nghiên cứu, trao đổi những vấn đề mang tính chuyên môn, chủ yếu dành cho đối tượng có cùng chuyên môn. Xét về hình thức, tạp chí phải có 5 trang trở lên, là loại ấn phẩm nhỏ hơn báo, đóng thành tập, có bìa, chuyển tải các loại thông tin có tính tổng hợp, chuyên sâu, xuất bản định kỳ ở một địa điểm nhất định, thời gian dài nhất là nửa năm, ít nhất là định kỳ một tuần một lần. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tạp chí in truyền thống khác với báo in ở chỗ tính thời sự của tạp chí thấp hơn nhưng nội dung vấn đề và sự kiện đưa ra phân tích, bình luận lại sâu và đầy đủ hơn. Thông tin của tạp chí là thông tin có tính khái quát và không bị lỗi thời.
Tạp chí còn khác báo ở hình thức trình bày và đồ họa.2 Lịch sử phát triển tạp chí ở Việt Nam Tạp chí ra đời vào thế kỷ XVII ở Pháp có tên gọi là “Journal”. Hình thức sơ khai của tạp chí như một dạng nhật ký, để ghi lại các phiên họp của quốc hội, nghị viện, các biên bản của tòa án và biên bản của những cuộc họp khác. Dần dần, theo thời gian, văn bản này phát triển thành một tờ tạp chí hoàn chỉnh với tư cách là một loại hình báo chí. Tờ tạp chí đầu tiên xuất hiện ở Việt Nam vào khoảng thế kỷ XX tại Bắc Kỳ.
Điều kiện chính trị lúc này hết sức hà khắc, thực dân Pháp đã chiếm toàn bộ Việt Nam. Đội ngũ Tây học ở Bắc Kỳ ít hơn so với Nam Kỳ nên ảnh hưởng của nền văn minh phương Tây ít hơn. Sự phát triển chậm về kinh tế cũng đã gây ít nhiều hạn chế cho hoạt động báo chí lúc này. Thực dân Pháp thấy cần thiết phải có một tờ báo bằng Tiếng Việt nhằm phục vụ cho việc cai trị của mình.
Và tờ “Đông Dương tạp chí” đã ra đời, do Nguyễn Văn Vĩnh làm chủ bút. “Đông Dương tạp chí” (1913-1918) được coi là phụ trương của tờ “Lục tỉnh tân văn”. Lúc đó mỗi tuần ra một số vào thứ 5, gồm 16 trang. Tờ này tiêu biểu cho dòng báo chí thực dân, tuy nhiên cũng có nhiều bài viết thể hiện tinh thần yêu nước, tinh thần dân tộc.
“Đông Dương tạp chí” đã có một số cộng tác viên khác tên tuổi như Phan Kế Bính, Phạm Quỳnh, Trần Trọng Kim, Nguyễn Văn Tố, Nguyễn Hữu Tiến, Phạm Duy Tốn… “Đông Dương tạp chí” sử dụng nhiều thể loại, chuyên mục bàn về các vấn đề xã hội, kinh tế, thiên văn, điện báo, những bài mang tính tổng luận, tổng hợp, dịch thuật… Tờ tạp chí này đã có những đóng góp vào sự phát triển ngôn ngữ Tiếng Việt một cách nhuần nhuyễn. Tiếp đó có tờ tạp chí “Nam Phong” (1917-1934) được viết bằng tiếng bản xứ để thực thi chính sách giáo dục và tuyên truyền của thực dân Pháp. Tờ này do 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phạm Quỳnh làm chủ bút, dưới sự kiểm duyệt của Marty – Giám đốc Phòng an ninh và chính trị Đông Dương. Đó là mục đích của thực dân Pháp, nhưng trên thực tế, nội dung của tạp chí không hoàn toàn phản động mà cũng tồn tại những điểm tiến bộ.
Tạp chí “Nam Phong” có một số chuyên mục như “Luận thuyết”, “Văn Uyển”, “Thời đàm”, “Văn học”… Các bài viết được đăng tải tương đối rộng, đề cập đến nhiều lĩnh vực mang tính khảo cứu, chuyên sâu, có nhiều công trình khảo cứu đặc sắc, giá trị. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tạp chí “Nam Phong” là cuốn bách khoa nguyệt san, đọc “Nam Phong” người ta có thể học hỏi trong đó nền văn minh Tây phương và Đông phương. Giai đoạn 1930-1945, loại hình tạp chí ở Việt Nam khởi sắc với hai tờ tạp chí “Tri Ân” và “Thanh Nghị. “Tri Ân” (1941-1946) là tạp chí của nhóm Bùi Kỳ, Trần Trọng Kim, Nguyễn Văn Tố, Nguyễn Đình Thi, Hoàng Xuân Hãn, Võ Nguyên Giáp, Đặng Thai Mai… chuyên khảo cứu về văn học, sử học, nghiên cứu xã hội Việt Nam truyền thống, ít quan tâm đến vấn đề chính trị, xã hội đương thời.
Tạp chí “Thanh Nghị” (1941-1945) tập hợp được những cây bút chủ yếu là trí thức Tây học trẻ tuổi cấp tiến như luật sư Vũ Đình Hòe, Vũ Văn Hiến, Phan Anh, Đinh Gia Trinh…, các nhà khoa học tự nhiên Nguyễn Xiển, Nguyễn Xuân Yêm, Ngụy Nhu Kon Tum… Tạp chí “Thanh Nghị” dày hơn “Tri Tân” chuyên khảo cứu những vấn đề như luật pháp, chính trị học, và các bộ môn khoa học tự nhiên khác. Ngoài những tạp chí nói trên, còn phải kể đến các tạp chí văn học khác như “Tao Đàn” (1939-1940), xuất bản 2 kỳ/ tháng, chủ bút là nhà thơ Tản Đà. Tạp chí của các đảng phái chính trị như “Công hội đỏ” (1929), “Tạp chí Đỏ” (1930), “Búa” (1931), “Cộng sản” (1932) – tạp chí của những tù nhân nhà tù Hỏa Lò, tạp chí “Bôn-xê-vích” (1940)… ; Các tạp chí y khoa như “Phổ biến Y học: (1934), “Bảo mệnh Cẩm nang” (1939); các tạp chí tôn giáo như “Bồ Đề” (1936), “Quan Âm tạp chí” (1938)… Tóm lại, dù được ai thành lập thì tạp chí nào cũng được lợi dụng để cổ vũ tinh thần yêu lịch sử, văn hóa dân 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nội dung tạp chí mang tinh thần độc lập dân tộc, đó cũng là một nhu cầu nóng bỏng của toàn dân lúc đó.
Cách mạng Tháng 8 năm 1945 thành công, xã hội Việt Nam chuyển sang một kỷ nguyên mới – kỷ nguyên độc lập, tự do. Sau khi đánh thắng các thế lực để quốc chủ nghĩa xâm lược và tiến hành cải tạo xã hội chủ nghĩa, chế độ áp bức, bóc lột đã bị xóa bỏ trong xã hội ta, nhân dân lao động là người chủ thực sự. Báo chí Việt Nam bước sang thời kỳ lịch sử mới. Báo chí lúc này là tiếng nói của một quốc gia có chủ quyền độc lập, là diễn đàn của nhân dân.
Cùng với các loại hình báo chí khác, tạp chí ở Việt Nam cũng có sự phát triển cả về chiều rộng lẫn chiều sâu, và đặc biệt khởi sắc trong thời kỳ đổi mới đất nước (từ năm 1986 đến nay). Trong vòng 10 năm từ 1986 – 1996, số lượng tạp chí đã tăng 267,2%, cụ thể là 110 tạp chí lên 320 đầu tạp chí. Và giai đoạn 1996-2008, tuy chưa có số liệu thống kê cụ thể nhưng con số ước đạt còn nhiều, khoảng hơn 500 đầu tạp chí. Cùng với sự gia tăng về đầu tạp chí thì số lượng bản in tạp chí cũng tăng lên nhanh chóng.
Nhiều tạp chí tăng kỳ, tăng trang. Trước kia, thời gian giữa 2 kỳ ra của tạp chí thường từ 2 tháng, 3 tháng, thậm chí tới 6 tháng, thì đến nay, các tạp chí ra 1 tháng 2 kỳ, có tạp chí ra hàng tuần. Ví dụ như “Tạp chí Cộng sản” – cơ quan lí luận và chính trị của Trung Ương Đảng Cộng sản Việt Nam – từ chỗ ra 1 kỳ/ tháng hiện nay đã ra 2 kỳ/ tháng và có thêm chuyên sân “Hồ sơ Sự kiện” ấn thành 2 số/ tháng. Nhìn một cách tổng quát, hệ thống mạng lưới tạp chí thuộc các tổ chức Đảng, Nhà nước, Đoàn thể quần chúng ở nước ta hiện nay có thể tạm phân loại như sau: - Tạp chí Chính trị như tạp chí Cộng sản, Xây dựng Đảng, Giáo dục lí luận… - Tạp chí quân sự như các tạp chí Quân đội Nhân dân, Lịch sử quân sự, Huấn luyện… - Tạp chí khoa học như các tạp chí Khoa học Tự nhiên, Khoa học xã hội, Toán học, Vật lí, Triết học, Dân tộc học, Luật học, Cơ khí, Xã hội học, Nghiên cứu Châu Âu… 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Tạp chí kinh tế như các tạp chí Thống kê, Vật giá, Tài chính, Thị trường và giá cả, Thương mại… - Tạp chí văn hóa – xã hội, nghệ thuật, giải trí như tạp chí Văn nghệ Quân đội, Điện ảnh Kịch trường, Sóng nhạc, Truyền hình, Đẹp, Thời trang trẻ, Người đẹp Việt Nam, Thế giới Phụ nữ, Hạnh phúc Gia đình, Mỹ phẩm, Tiếp thị Gia đình, Thế giới Văn hóa… - Tạp chí khoa học kỹ thuật như tạp chí Giao thông vận tải, Cầu đường, Kiến trúc… - Tạp chí y tế, giáo dục như các tạp chí Y học Việt Nam, Nội khoa, Ngoại khoa, Thuốc và sức khỏe, Đại học và giáo dục chuyên nghiệp, Giáo dục & Thời đại.
- Tạp chí chỉ đạo hướng dẫn quản lí nghiệp vụ, chuyên ngành như tạp chí Thanh tra, Pháp lý, Kho bạc Nhà nước, Ngân hàng, Kiểm sát, Bảo hiểm xã hội… - Tạp chí đối ngoại làm công tác tuyên truyền tới độc giả nước ngoài, phát hành bằng nhiều thứ ngôn ngữ khác nhau, như các tạp chí Femmes Vietnam, Women of Vietnam Review.3 Chức năng và nhiệm vụ của tạp chí Trước hết cần khẳng định rằng, tạp chí cũng như báo in ở Việt Nam ngày nay đều là thứ vũ khí, công cụ trong sự nghiệp đấu tranh bảo vệ Tổ Quốc và xây dựng đất nước.