mở đầu cho nghiên cứu về Nguyễn Trung Trực cũng như làm cơ sở so sánh với các tư liệu công bố sau để thấy được quá trình nghiên cứu, ảnh hưởng của nhân thần Nguyễn Trung Trực trong đời sống văn hóa cư 10 dân Nam Bộ nói riêng, Việt Nam nói chung. Đào Văn Hội (1972), Tân An ngày xưa, phủ Quốc Vụ khanh đặc trách văn hóa xuất bản (Sài Gòn) là công trình viết theo thể địa phương chí, có đề cập đến chiến công của Nguyễn Trung Trực trên sông Nhật Tảo và nhận định đây là trận đánh thắng lợi gây nhiều tiếng vang nhất trong số các cuộc khởi nghĩa kháng Pháp trên đất Long An. Công trình là tư liệu tham khảo cần thiết cho luận án làm cơ sở để đối chiếu với các tài liệu cùng loại xuất bản sau này.2 Sau năm 1975 Sau năm 1975, việc nghiên cứu về Nam Bộ nói chung, các danh nhân, lễ hội và những địa phương có liên quan đến thân thế sự nghiệp của Nguyễn Trung Trực được đẩy mạnh, chúng tôi trích dưới đây và đánh giá sơ bộ các công trình này theo nhóm nghiên cứu và thứ tự thời gian như sau: Đối với chủ đề nghiên cứu của luận án, NCS nhận thấy có hai nhóm công trình có liên quan: nhóm nghiên cứu các vấn đề chung về lý thuyết tiếp biến văn hóa, biến đổi văn hóa, lý thuyết văn hóa vùng, những vấn đề về tín ngưỡng, lễ hội và nhóm các công trình liên quan trực tiếp đến đề tài của luận án. Nhóm các công trình nghiên cứu chung về lý thuyết, về tín ngưỡng, lễ hội Ngô Đức Thịnh (2001), Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng ở Việt Nam đã khẳng định việc tôn thờ những người có công với dân với nước và việc tổ chức những lễ hội gắn liền với đối tượng thờ phụng là một truyền thống có từ lâu đời.
Công trình này cũng chỉ ra rằng việc tôn thờ các anh hùng có công với dân với nước là một truyền thống lâu đời của văn hóa Việt, từ quá trình tôn kính, phụng thờ các nhân thần này đến lễ hội tưởng nhớ là con đường đi tất yếu của tín ngưỡng. Đồng thời, công trình cũng đưa ra một số minh họa điển hình về quá trình phát triển của một tín ngưỡng - lễ hội từ quy mô nhỏ là một địa phương, nơi có di tích, đến quy mô vùng, quốc gia như tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần. Nguyễn Tri Nguyên (2004), trong bài viết Bản chất và đặc trưng tín ngưỡng dân gian trong lễ hội cổ truyền Việt Nam, Tạp chí di sản số 7, đã cung cấp cơ sở lý thuyết cho luận án trong việc nghiên cứu mối quan hệ giữa tín ngưỡng và lễ hội. Lê Hồng Lý (chủ biên (cb), 2008), Sự biến đổi của tôn giáo, tín ngưỡng ở Việt Nam hiện nay, Nxb Thế Giới đã tập hợp những bài viết về sự biến đổi của tôn giáo, tín ngưỡng ở thời điểm nghiên cứu, cung cấp khung lý thuyết căn bản và chỉ dẫn thực địa cụ thể để luận án làm cơ sở so sánh nhằm tìm ra nguyên nhân căn bản dẫn đến những 11 sự biến đổi cũng như nhận diện thực tế phổ văn hóa của tín ngưỡng thờ Nguyễn Trung Trực ở Nam Bộ.
Nguyễn Thị Bích Thủy (2015), Sự biến đổi của làng nghề truyền thống ở Hà Nội hiện nay, luận án Tiến sĩ Văn hóa học, Học viện Khoa học Xã hội Việt Nam đã gợi dẫn nhiều lý thuyết nghiên cứu về sự biến đổi của văn hóa mà cụ thể là của các làng nghề truyền thống ở Hà Nội. Điều đó làm cơ sở cho việc áp dụng lý thuyết để nghiên cứu, vận dụng vào trường hợp tín ngưỡng thờ anh hùng Nguyễn Trung Trực ở Nam Bộ. Nguyễn Thị Phương Châm, Đỗ Lan Phương (2016), Làng ven đô và sự biến đổi văn hóa (trường hợp làng Xuân Đỉnh, huyện Từ Liêm, thành phố Hà Nội), Nxb KHXH Hà Nội, đã cung cấp một khung lý thuyết và dẫn chứng một sự biến đổi tại một địa bàn cụ thể là làng Xuân Đỉnh, huyện Từ Liêm, thành phố Hà Nội trong đó có các biến đổi về tín ngưỡng, lễ hội. Công trình là tài liệu tham khảo quan trọng cho luận án so sánh, đối chiếu, vận dụng vào nghiên cứu để tìm sự biến đổi ở một địa bàn có di tích thờ Nguyễn Trung Trực ở Nam Bộ.
Nguyễn Thừa Hỷ (2016), Một góc nhìn về lịch sử, văn hóa và con người Việt Nam, Nxb Thông tin Truyền thông, phần 3: giao lưu tiếp biến và hỗn dung văn hóa đã cung cấp một số lý thuyết về quá trình tiếp biến văn hóa cũng như gợi mở cho luận án nhiều góc nhìn về sự biến đổi của một hiện tượng văn hóa. Nhóm các công trình liên quan trực tiếp về Nguyễn Trung Trực Thạch Phương - Lưu Quang Tuyến, cb (1989), Địa chí Long An, Nxb KHXH đã miêu thuật chi tiết chiến công đốt tàu giặc trên sông Nhật Tảo của Nguyễn Trung Trực từ việc chuẩn bị lên kế hoạch, địa điểm tập kết lực lượng của nghĩa binh đến diễn biến và kết cục của trận chiến. Đây là tài liệu tham khảo và là chỉ dẫn địa lý cần thiết cho luận án trong quá trình thực địa. Giang Minh Đoán (1991), Nguyễn Trung Trực, anh hùng kháng chiến chống Pháp, Nxb TP.HCM trình bày chi tiết về thân thế sự nghiệp, chiến công của Nguyễn Trung Trực từ khi còn ở Xóm Nghề (Bến Lức, Long An) cho đến lúc tham gia nghĩa quân Trương Định; khởi nghĩa đốt tàu giặc, chiếm đồn Kiên Giang, bôn tẩu ra Phú Quốc và cuối cùng chịu thọ hình ở Rạch Giá.
Công trình thể hiện theo cách viết lịch sử nhưng là chỉ dẫn cần thiết cho luận án khi so sánh với các công trình khác cùng thể loại về cuộc đời và sự nghiệp của người anh hùng. Trương Minh Đạt (1992), Điều lầm khó thay đổi về Nguyễn Trung Trực, Tạp chí 12 KHXH (TPHCM số 14) nêu bật một số nghi vấn xoay quanh cuộc đời, sự nghiệp của người anh hùng làng chài: về trận đánh nổi tiếng ở vàm sông Nhật Tảo, về những vấn đề ít được các tài liệu khác đề cập đến như thời gian nghĩa quân lui về An Giang chuẩn bị thời cơ khởi nghĩa hay thời gian ở Phú Quốc. Đây là công trình NCS cải chính cho những tài liệu trước cùng loại công bố về Nguyễn Trung Trực. Thạch Phương, Hồ Lê, Huỳnh Hứa, Nguyễn Quang Vinh (1992), Văn hóa dân gian người Việt ở Nam Bộ, Nxb Khoa học xã hội trình bày về vai trò, vị trí của các đình trong văn hóa dân gian người Việt ở Nam Bộ, trong đó đề cập đến các đình do nhân dân lập nên để thờ phụng các anh hùng kháng Pháp như Trương Định, Thủ Khoa Huân, Nguyễn Trung Trực.
Trong đó, lễ hội Nguyễn Trung Trực ở Rạch Giá được đánh giá là lễ hội có quy mô rộng lớn thu hút số người tham dự nhiều nhất trong các lễ hội cùng loại ở Nam Bộ. Trương Ngọc Tường, Huỳnh Ngọc Trảng (1992), Nghìn năm bia miệng, tập 1 - Sự tích và giai thoại dân gian Nam Bộ, Nxb TPHCM đã cung cấp thêm cho luận án những truyện kể mang tính giai thoại, truyền thuyết về người anh hùng Nguyễn Trung Trực trong thời gian hoạt động ở Kiên Giang làm cơ sở so sánh với các truyền thuyết dân gian về Nguyễn Trung Trực được các công trình trước và sau này công bố. Vĩnh Xuyên (1995), Nguyễn Trung Trực - thân thế và sự nghiệp, Hội Văn học Nghệ thuật Kiên Giang đã cung cấp thêm tư liệu về vấn đề Nguyễn Trung Trực trong thời gian hoạt động ở Kiên Giang. Nguyễn Phương Thảo (1997), Văn hóa dân gian Nam Bộ những phác thảo, Nxb Khoa học Xã hội đã thống kê các lễ hội dân gian thờ vị anh hùng, trong đó Nguyễn Trung Trực hy sinh vì nước không được triều đình sắc phong, nhưng đã được nhân dân tôn thần.
Vĩnh Xuyên (1998), Nguyễn Trung Trực (chuyện kể dân gian), Nxb Mũi Cà Mau, là các câu chuyện kể, các giai thoại về cuộc đời, sự hy sinh của Nguyễn Trung Trực. Đó là các câu chuyện về sự mưu trí, dũng cảm, võ nghệ cao cường và sự hy sinh đã trở thành bất tử của Ông. Các câu chuyện này có nhiều tình tiết khác so với các công trình được công bố trước đó, là cơ sở so sánh với những câu chuyện thu thập được trong quá trình điền dã tại thực địa. Vĩnh Xuyên (1999), Nguyễn Trung Trực (diễn ca), Nxb Mũi Cà Mau, kể về cuộc đời, sự nghiệp của Nguyễn Trung Trực theo thể loại diễn ca gần gũi với người dân Nam 13 Bộ.
Trong công trình này, trận Nhật Tảo, trận đánh tàu giặc ở Vàm Răng hay trận công đồn Kiên Giang được miêu tả sinh động, riêng cái chết của người anh hùng được nâng lên thành khúc ca bi tráng trong cảm thức của người dân Nam Bộ. Trương Ngọc Tường, Huỳnh Ngọc Trảng (1999), Đình Nam Bộ xưa và nay là công trình chuyên sâu về một dạng thức văn hóa quan trọng trong đời sống văn hóa xã hội người Việt ở Nam Bộ là cái đình; nêu một số nguyên nhân dẫn đến quá trình hình thành biến đổi, các sắc phong và nghi thức cúng tế của một số đình tiêu biểu. Tài liệu cung cấp thông tin thiết thực tất cả các đình ở Nam Bộ không nhất thiết phải cúng tế cùng một ngày mà tùy hoàn cảnh và điều kiện của địa phương. Nguyễn Văn Khoa (2001), Anh hùng kháng Pháp Nguyễn Trung Trực, Nxb Trẻ, cung cấp thêm tư liệu thân thế sự nghiệp của người anh hùng.
Trong đó, công trình có phần viết về phả hệ dòng họ Nguyễn, các chiến công ở Nhật Tảo, Thủ Thừa, Hòn Chông, Rạch Giá, các hoạt động của ông Nguyễn tại Phú Quốc, các tài liệu phụ khảo về vùng Tà Niên, về những giây phút cuối cùng của người anh hùng. Công trình đã tập hợp khá đầy đủ các câu chuyện lịch sử và những giai thoại dân gian về Nguyễn Trung Trực có thể xem là tài liệu tham khảo căn bản cho luận án trong quá trình nghiên cứu. Huỳnh Minh (2001), Gò Công xưa, Nxb Thanh Niên tái bản (tb) nhắc đến chiến công của Nguyễn Trung Trực trên sông Nhật Tảo mở đầu cho việc kháng Pháp ở Nam Bộ nói chung vùng đất Gò Công xưa nói riêng. Huỳnh Minh (2002), Vĩnh Long xưa, Nxb Thanh niên (tb) đã sơ lược cuộc chiến chống Pháp ở Nam Kỳ, trong đó có nhắc đến anh hùng Nguyễn Trung Trực.
Đây là tài liệu làm cơ sở để lần tìm, nhận diện quá trình hình thành và phát triển của tín ngưỡng thờ Nguyễn Trung Trực trên vùng đất Vĩnh Long xưa.