CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG 1. PHONG CÁCH NGÔN NGỮ BÁO CHÍ VÀ ĐẶC TRƯNG CỦA PHONG CÁCH NGÔN NGỮ BÁO CHÍ 1. Phong cách ngôn ngữ báo chí So với một số phong cách chức năng (PCCN) khác của tiếng Việt, thì phong cách ngôn ngữ báo chí (PCNNBC) được nhận diện như là một phong cách (PC) độc lập khá muộn, với nhiều quan niệm khác nhau. Dựa vào những tài liệu mà chúng tôi có được, từ năm 1980 trở về trước dường như PCNNBC không được nhắc đến trong các công trình nghiên cứu về PCCN tiếng Việt.
Đến năm 1982, Nguyễn Thái Hoà [58] nói đến PCNNBC với tên gọi phong cách báo chí – công luận (PCBC – CL). Năm 1983, Cù Đình Tú xếp PCNNBC vào phong cách ngôn ngữ chính luận, và theo tác giả “các tin tức đưa trên báo chí, dưới các hình thức lược thuật, điều tra, phóng sự…ít nhiều có tính bình giá” [112, tr. Năm 1993, công trình Phong cách học tiếng Việt do Đinh Trọng Lạc chủ biên, các tác giả chia PCCN của hoạt động lời nói trong tiếng Việt thành: (i) PC hành chính – công vụ, (ii) PC khoa học, (iii) PC báo chí – công luận, (iv) PC chính luận, và (v) PC sinh hoạt hàng ngày. Như vậy, kể từ năm 1982, với sự ra đời của cuốn Phong cách học tiếng Việt của Nguyễn Thái Hoà, PCNNBC được nhìn nhận như là một loại PCCN độc lập và tồn tại song hành với các PCCN khác trong tiếng Việt.
Theo Nguyễn Thái Hoà, “Phong cách báo chí – công luận là khuôn mẫu thích hợp để xây dựng lớp văn bản trong đó thể hiện vai người tham gia giao tiếp trong lĩnh vực báo chí – công luận. Nói cụ thể hơn đó là vai của nhà báo, người đưa tin, người cổ động, người quảng cáo, bạn đọc (phát biểu)… tất cả những ai tham gia vào hoạt động thông tin của xã hội về tất cả các vấn đề thời sự” [58, tr. Tác giả cho rằng, ngôn ngữ trong PCBC - CL sử dụng cả dạng nói và viết. Dạng nói được thể hiện ở bản tin hằng ngày, những mục thông tin quảng cáo trên đài phát thành, đài truyền hình…, dạng viết thể hiện ở những mẩu tin, bài viết và tờ tin… trên báo.
Đặc trưng của phong cách ngôn ngữ báo chí Ngày nay, trước sự bùng nổ thông tin, sự tiến bộ của các phương tiện truyền thông đại chúng, đặc biệt là xu thế phát triển chung của các loại hình báo chí (báo in, báo trực tuyến, báo tiếng và báo hình), PCNNBC được chú trọng và đã trở thành một trong những phong cách chức năng ngôn ngữ quan trọng của tiếng Việt hiện đại. PCNNBC được nhiều nhà Việt ngữ học quan tâm nghiên cứu. Khi bàn về đặc trưng của PCNNBC, phần đông các nhà nghiên cứu phong cách tiếng Việt đều thừa nhận có ba đặc trưng cơ bản. Tính thông tin sự kiện và tính thời sự Sự kiện được định nghĩa là “một sự việc bất kỳ tự nó diễn ra hoặc do con người gây nên” trong một không gian và thời gian nhất định.
Đó là những sự kiện, hiện tượng có tính thời sự, được công chúng xã hội quan tâm. Sự kiện nói ở đây là sự kiện hiện hữu, đang diễn ra trong cuộc sống hiện tại, là những vấn đề được xã hội quan tâm. Đây là “sự kiện của ngày hôm nay”, tức là sự kiện có tính thời sự. Khi nói sự kiện có tính thời sự cũng có nghĩa là sự kiện xác thực, có thời gian, không gian, có hình thù cụ thể của nó với đầy đủ chi tiết đang “cựa quậy”.
NNBC phản ánh trực tiếp, kịp thời những sự kiện, hiện tượng có tính thời sự, chứa đựng những thông tin mới, truyền tải được tin tức nóng hổi trên mọi lĩnh vực đời sống chính trị, xã hội trong và ngoài nước. Tính thời sự là vốn liếng của báo chí. Vì vậy, sự kiện báo chí cần được thông tin “sốt dẻo”. Theo Nguyễn Tri Niên, ngôn ngữ sự kiện có những đặc điểm sau: - Ngôn ngữ bám sát sự kiện có thật và nguyên dạng để phản ánh; - Ngôn ngữ bám sát sự kiện hiện hữu để phản ánh; - Ngôn ngữ bám sát sự vận động của sự kiện để phản ánh [82, tr.
Như vậy, tính thông tin sự kiện của NNBC bao giờ cũng gắn chặt với tính thời sự như hình với bóng. Bởi vì, sự kiện được phản ánh trong tác phẩm báo chí bao giờ cũng có tính thời sự. Ví dụ: (1) Tiêu đề: Nhân vật cuối cùng trong "bè lũ bốn tên" qua đời Dẫn đề: TT - Hôm qua, chính quyền Trung Quốc chính thức thông báo thành viên cuối cùng còn sót lại trong “bè lũ bốn tên” là Diêu Văn Nguyên vừa qua đời ở tuổi 74. Theo Tân Hoa xã, Diêu Văn Nguyên chết vì bệnh tiểu đường vào ngày 23- T 1 T 1 12-2005.
(TTr - 7/1/2006) (2) Tiêu đề: Công trình 41 tỉ đồng bị bỏ hoang Dẫn đề: Hôm nay 30.3, TAND tỉnh Phú Yên đưa ra xét xử sơ thẩm vụ án "rút ruột" tại dự án chỉnh trị cửa sông Đà Nông, một trong 5 công trình trọng điểm của tỉnh. (TN - 30/03/2009) Theo chúng tôi, ngôn ngữ sự kiện có những đặc điểm sau: (i) là phương tiện duy nhất để phản ánh của báo chí và là tiêu chí để khu biệt với ngôn ngữ thuộc các phong cách khác; (ii) nó bao giờ cũng được nhìn nhận trong quá trình vận động của sự kiện; (iii) mang tính khách quan, chính xác, cụ thể và có tính thời sự; (iv) mang tính định lượng; (v) tính hấp dẫn; (vi) tính đại chúng; (vii) tính bình giá; (viii) tính biểu cảm; và (ix) tính khuôn mẫu. Mặt khác, nói đến ngôn ngữ sự kiện, cần “chú ý mối quan hệ tương tác giữa ba nội dung của ngôn ngữ sự kiện: cái thật – nguyên dạng và hiện hữu” [82, tr. Chú ý tới sự vận động của sự kiện thì sẽ nhìn ra cái mới, cái thật của cuộc sống và đem lại sự sáng tạo cho nhà báo.
Ngôn ngữ sự kiện là “linh hồn”, là nền tảng cho sự tồn tại và là “cốt lõi” của NNBC. Việc đưa tin nhanh về các sự kiện thời sự nóng hổi được độc giả khát khao chờ đón là dấu hiệu quan trọng về sự thành công của nhà báo. Tính ngắn gọn NNBC đòi hỏi phải ngắn gọn, súc tích, “càng ngắn gọn, càng súc tích càng hay” (Shorter is even better) [34, tr. Bởi vì, sự dài dòng có thể làm loãng thông tin, làm ảnh hưởng đến hiệu quả tiếp nhận của người đọc, người nghe.
Nó làm mất thời gian cả hai phía: người tạo ngôn và người thụ ngôn. Sự dài dòng sẽ không đáp ứng được yêu cầu thông tin nhanh chóng, kịp thời những sự kiện nóng hổi đang diễn ra đến với người đọc / người nghe / người xem. Đặc biệt, trong thời đại bùng nổ thông tin hiện nay, người đọc / người nghe / người xem luôn có tâm lí tiếp nhận thông tin càng nhiều càng tốt trong một thời gian ngắn. Theo Nguyễn Đức Dân, “chúng ta phải chú ý một thuộc tính về trí nhớ.
Tâm lí học đã chứng minh rằng một người bình thường nhớ được 7 ± 2 yếu tố ngẫu nhiên. Nghĩa là với những người bình thường, nhiều nhất thì nhớ được 9 yếu tố ngẫu nhiên, còn ít nhất thì chỉ nhớ được 5 yếu tố” [34, tr. Hơn nữa, độc giả ngày nay không có thời gian để đọc những bài báo dài. Mặt khác, do sự hạn định về khuôn khổ trang báo (báo in), hoặc do giới hạn về thời gian (báo hình / báo tiếng) không cho phép, nó đòi hỏi phải cô đọng hình thức thông tin.
Vì vậy, người viết phải biết loại bỏ những từ ngữ không cần thiết để chuyển tải cho bằng được những thông tin thiết yếu. “Ngắn gọn để đáp ứng yêu cầu của người nhận tin là tiếp nhận thông tin ngay không phải qua sự chờ đợi do câu chữ gây ra”. Bởi lẽ, “người nhận tin không có tâm lý tiếp nhận tin một cách từ từ” [82, tr. Viết ngắn là một yêu cầu được đặt ra đối với báo chí hiện đại.
Khuynh hướng chung của báo chí hiện đại là sử dụng một hình thức tối thiểu nhưng chuyển tải được một lượng thông tin tối đa. Kết quả là, thông tin báo chí được tổ chức theo khuôn mẫu, trong đó các thông số 5W + 1H (5W: what (điều gì đã xảy ra); who (xảy ra với ai); when (xảy ra khi nào); where (xảy ra ở đâu); why (vì sao) và H: how (như thế nào)) được vận dụng một cách triệt để nhất nhằm đảm bảo tính ngắn gọn của NNBC. Ví dụ: (3) Tiêu đề: Bắt được hung thủ cuối cùng trong băng chém mướn Dẫn đề: Ngày 2.1, theo nguồn tin từ cơ quan công an, Cao Mạnh Trường (24 tuổi, ngụ ở 171 Lê Quang Định, P.9, TP Vũng Tàu, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu; tạm trú tại tổ 13, khu phố 4, P.Thủ Đức, TP.HCM) đã bị bắt giữ tại TP Nam Định trong lúc y đang lẩn trốn lệnh truy nã đặc biệt của Công an TP. Thân tin: Trường là hung thủ cuối cùng trong băng chém mướn đã gây ra cái chết cho ông Nguyễn Ngọc Chính - Phó giám đốc Xí nghiệp cơ giới tại TP.
Theo lời khai ban đầu, trước khi hạ sát ông Chính vào đêm 5.2005, sau khi nhận hợp đồng chém thuê với Hồ Ngọc Sơn (đã bị bắt), Trường đã cùng đồng bọn là Thành, Hoa, Thể (đều đã bị bắt) mai phục ông Chính tại ngã ba đường Nguyễn Thị Định - Lương Định Của (Q. Sau đó thấy đợi lâu, Hoa chạy đến trước cổng nhà ông Chính ngồi canh. Đến 20 giờ, ông Chính vừa chạy xe ra khỏi nhà thì Hoa gọi điện thoại cấp báo cho đồng bọn. Lúc này, Thành chở Trường bám theo ông Chính, sau đó ép xe ông Chính vào lề để cho Trường nhảy xuống dùng dao Thái Lan đâm vào đùi ông Chính rồi tẩu thoát.
Tính đến nay, cơ quan điều tra đã bắt giữ được tổng cộng 7 đối tượng liên quan đến vụ sát hại ông Chính. (TN - 03/01/2006) Bản tin trên gồm 8 câu với 189 từ, được diễn đạt một cách súc tích, ngắn gọn, nhưng chứa đựng đầy đủ những thông tin thiết yếu và quan trọng với nguồn tin đáng tin cậy “theo nguồn tin từ cơ quan công an”. (i) Ai: Cao Mạnh Trường (24 tuổi, ngụ ở 171 Lê Quang Định, P.9, TP Vũng Tàu, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu; tạm trú tại tổ 13, khu phố 4, P.Thủ Đức, TP.HCM); (ii) Cái gì: đã bị bắt giữ; (iii) Ở đâu: tại TP Nam Định; (iv) Khi nào: ngày 2.1, trong lúc y đang lẩn trốn lệnh truy nã đặc biệt của Công an TP.