Tài liệu Giáo dục: Nghiên cứu thực trạng và hiệu quả can thiệp truyền

Chuyên khảo giáo dục phân tích Nghiên cứu thực trạng và hiệu quả can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe đối với bệnh phổi tắc, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Nguyễn Đức Thọ
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đào Quang Minh
• Trường học: Trường Đại học Y Dược Hải Phòng
• Chuyên ngành: Y tế công cộng
• Đề tài: Nghiên cứu thực trạng và hiệu quả can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe đối với bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính tại xã Kiến Thiết và Kiền Bái, thành phố Hải Phòng năm 2014 - 2016
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hải Phòng

Tóm tắt

I. Tổng quan về bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính COPD

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD - Chronic Obstructive Pulmonary Disease) là một trong những bệnh lý hô hấp phổ biến và gây tử vong cao trên toàn thế giới. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), COPD hiện là nguyên nhân gây tử vong thứ tư trên toàn cầu. Thực trạng bệnh COPD ở Việt Nam cho thấy tỷ lệ mắc bệnh đang gia tăng, đặc biệt ở những người có tiền sử hút thuốc lá hoặc tiếp xúc với khí thải công nghiệp. Bệnh được đặc trưng bởi sự hạn chế dòng khí đi vào phổi, gây khó thở kéo dài và ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống. Can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe là một trong những biện pháp hiệu quả nhất để kiểm soát bệnh và giảm tỷ lệ biến chứng.

1.1. Định nghĩa và đặc điểm bệnh COPD

COPD là bệnh lý hô hấp mạn tính được đặc trưng bởi sự hạn chế không hoàn toàn reversible dòng khí. Bệnh phát triển chậm nhưng tiến triển từng bước, gây tổn thương phế nang và đường thở. Triệu chứng chính bao gồm ho dai dẳng, khó thở và sản xuất đờm. Bệnh thường phát triển ở tuổi trung niên và cao niên, với nguy cơ cao ở những người hút thuốc lá hoặc tiếp xúc với ô nhiễm môi trường.

1.2. Dịch tễ và gánh nặng bệnh

Thực trạng dịch tễ COPD cho thấy khoảng 3-5% dân số Việt Nam mắc bệnh. Tỷ lệ tử vong do COPD ngày càng gia tăng, đặc biệt ở vùng nông thôn nơi mức độ nhận thức thấp. Bệnh gây ra gánh nặng kinh tế-xã hội lớn lao thông qua chi phí điều trị, mất năng suất lao động và ảnh hưởng đến đời sống gia đình bệnh nhân.

II. Hiệu quả can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe

Can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe (TTGDSK) về COPD được chứng minh là có hiệu quả cao trong việc cải thiện kiến thức, thái độ và thực hành của cộng đồng. Các nghiên cứu từ Trường Đại học Y Dược Hải Phòng cho thấy hiệu quả can thiệp rõ rệt qua các chỉ số KAP (Knowledge - Attitude - Practice). Bệnh nhân COPD nhận được can thiệp TTGDSK có tỷ lệ tuân thủ điều trị cao hơn 60-70% so với nhóm không can thiệp. Can thiệp giúp bệnh nhân hiểu rõ hơn về bệnh, cách phòng ngừa biến chứng và cải thiện kỹ năng tự chăm sóc. Các công cụ TTGDSK hiệu quả bao gồm tờ rơi, video giáo dục, tập huấn cộng tác viên y tế địa phương.

2.1. Cơ chế và phương pháp can thiệp

Truyền thông giáo dục sức khỏe sử dụng nhiều kênh truyền thông khác nhau để tiếp cận cộng đồng. Tại các xã như Kiến Thiết và Kiền Bái, Hải Phòng, can thiệp bao gồm: hội thảo cộng đồng, tập huấn cho nhân viên y tế, phát tờ rơi tuyên truyền, và theo dõi bệnh nhân định kỳ. Phương pháp kết hợp giáo dục nhóm và cá nhân cho hiệu quả can thiệp tốt nhất, đặc biệt với bệnh nhân COPD giai đoạn sớm.

2.2. Kết quả đánh giá hiệu quả can thiệp

Nghiên cứu giai đoạn 2014-2016 tại Hải Phòng cho thấy can thiệp TTGDSK đạt chỉ số hiệu quả (CSHQ) cao trong việc nâng cao nhận thức về bệnh. Kiến thức bệnh nhân tăng từ 35% lên 78%, thái độ tích cực tăng 65% và tuân thủ điều trị cải thiện 71%. Các chỉ số FEV1 và chức năng thông khí của bệnh nhân được theo dõi cũng cho kết quả khả quan sau can thiệp 12 tháng.

III. Nhân tố ảnh hưởng đến thành công can thiệp

Sự thành công của can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe về COPD phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Các yếu tố ngoại sinh bao gồm: mức độ ô nhiễm môi trường, tiếp xúc với khí độc hại tại nơi làm việc, và thói quen hút thuốc lá. Các yếu tố nội sinh gồm: tuổi, giới tính, tình trạng sức khỏe tổng quát và di truyền. Hiệu quả can thiệp cũng phụ thuộc vào chất lượng của nhân viên y tế, sự tham gia của cộng đồng địa phương, và hỗ trợ từ các cơ quan chính quyền. Sự hợp tác giữa Bệnh viện Lao và Bệnh phổi Hải Phòng với các trạm y tế xã là yếu tố then chốt.

3.1. Yếu tố đầu vào và yếu tố môi trường

Yếu tố môi trường đóng vai trò quan trọng trong thành công can thiệp. Nước sạch, không khí sạch, và điều kiện sống tốt giúp ngăn chặn tiến triển bệnh COPD. Tại những khu vực nông thôn như Kiền Bái, Kiến Thiết, việc hạn chế khí thải từ nấu nướng bằng gỗ, than đốt qua can thiệp TTGDSK về cải tạo nhà bếp khoa học đã mang lại kết quả đáng kể.

3.2. Vai trò của cộng đồng và hệ thống y tế

Sự tham gia tích cực của cộng đồng và cán bộ y tế địa phương là nền tảng để can thiệp TTGDSK thành công. Các cộng tác viên y tế được tập huấn kỹ năng tuyên truyền, tư vấn, và theo dõi bệnh nhân. Sự hỗ trợ từ Ban chỉ huy các xã, huyện Tiên Lãng, Thuỷ Nguyên tạo điều kiện thuận lợi cho thực hiện can thiệp hiệu quả.

IV. Ý nghĩa và triển vọng của can thiệp TTGDSK

Can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe về COPD không chỉ có ý nghĩa y học mà còn có tác động lớn đến xã hội. Giảm tỷ lệ mắc bệnh nặng, tử vong, và biến chứng tương đương với giảm chi phí điều trị quốc gia, tăng năng suất lao động, và cải thiện chất lượng cuộc sống toàn bộ cộng đồng. Hiệu quả can thiệp TTGDSK đã được các nghiên cứu tại Hải Phòng và các nước khác công nhận. Triển vọng hướng tới là mở rộng can thiệp này đến toàn quốc, tích hợp vào chương trình phòng chống bệnh không lây nhiễm, và nâng cao năng lực cho lực lượng y tế cơ sở.

4.1. Lợi ích kinh tế xã hội của can thiệp

Can thiệp TTGDSK giúp giảm chi phí y tế toàn bộ xã hội. Bệnh nhân được phòng ngừa tốt sẽ ít phải nhập viện, giảm chi phí điều trị cấp cứu. Đồng thời, bệnh nhân có kỹ năng tự quản lý bệnh tốt hơn, giảm số ngày bỏ công việc, tăng năng suất kinh tế gia đình. Theo các nghiên cứu từ Trường Đại học Y Dược Hải Phòng, lợi ích kinh tế từ mỗi bệnh nhân được can thiệp từ 2-3 triệu đồng hàng năm.

4.2. Khuyến nghị và triển khai mở rộng

Dựa vào kết quả hiệu quả can thiệp TTGDSK cao đạt được, các khuyến nghị bao gồm: mở rộng can thiệp đến các tỉnh khác, tích hợp vào chương trình y tế cộng đồng quốc gia, tăng cơ chế tài trợ cho hoạt động TTGDSK, và xây dựng hướng dẫn chuẩn hóa để replicate. Các nước phát triển đã áp dụng thành công mô hình này, và Việt Nam hoàn toàn có thể tạo nên một mô hình riêng phù hợp với bối cảnh địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (BPTNMT) là bệnh thường gặp và có xu hướng gia tăng do sự già đi của dân số và sự gia tăng của các yếu tố nguy cơ. Năm 1990 tử vong do BPTNMT đứng hàng thứ 6, dự báo đến năm 2020 sẽ đứng thứ 3 trong tất cả các nguyên nhân tử vong trên toàn cầu [89]. Năm 2016 trên thế giới ước tính 251 triệu người mắc BPTNMT, năm 2015 khoảng 3,17 triệu người chết vì bệnh này trong đó 90% số tử vong ở các nước có thu nhập thấp và trung bình [173]. BPTNMT thường xuất hiện sau 40 tuổi, các yếu tố nguy cơ của bệnh là do hút thuốc, ô nhiễm môi trường, nhiễm khuẩn, di truyền, tuổi cao.

kèm theo tỷ lệ mắc bệnh ngày càng tăng, tiến triển kéo dài, chi phí khám và chữa bệnh cao, hậu quả của bệnh nặng nề vì thế BPTNMT thực sự là một vấn đề sức khỏe [70] [72]. Triệu chứng cơ năng chính của bệnh là khó thở, ho, khạc đờm mạn tính, các biểu hiện này rất dễ bị nhầm lẫn với các bệnh hô hấp khác. Nhiều nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc BPTNMT chưa được chẩn đoán khá cao [40] [41] [100] [122] [135]. Đo chức năng thông khí là phương pháp cơ bản để chẩn đoán BPTNMT, tất cả những người 40 tuổi trở lên có biểu hiện các triệu chứng lâm sàng trên hoặc phơi nhiễm với các yếu tố nguy cơ đều nên đi khám và đo chức năng thông khí để phát hiện bệnh [6] [17] [70] [71].

Các biện pháp can thiệp trên người mắc BPTNMT tập trung chủ yếu vào ngăn chặn các yếu tố nguy cơ, phục hồi chức năng hô hấp, dùng thuốc giãn phế quản…. Việc quản lý phòng ngừa các yếu tố nguy cơ sẽ làm giảm tỷ lệ mắc bệnh, điều trị dự phòng nhằm giảm tần suất các đợt cấp giúp người bệnh ít phải nằm viện góp phần giảm gánh nặng bệnh tật và chi phí điều trị. Ở nước ta hầu hết các đề tài nghiên cứu can thiệp trên người mắc BPTNMT được thực hiện tại các bệnh viện. Do điều kiện chưa cho phép triển khai những phòng tập có trang thiết bị hiện đại một cách rộng rãi thì tự tập thể dục, có chế 2 độ ăn phù hợp và phục hồi chức năng hô hấp tại nhà là lựa chọn tốt.

Kiến thức của người dân nói chung và của người bệnh nói riêng về BPTNMT còn rất hạn chế, điều này kéo theo thái độ và thực hành không đúng về BPTNMT [18]. Can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe nhằm mục đích nâng cao kiến thức, thái độ và thực hành cho người dân, người bệnh và nhân viên y tế để cùng phối hợp ngăn chặn căn bệnh nguy hiểm này. Trước thực trạng nhiều người bệnh chưa được chẩn đoán, kiến thức của người dân về bệnh chưa tốt nên việc khám, phát hiện chủ động và nâng cao kiến thức, thái độ và thực hành cho họ về BPTNMT là mục tiêu mà chúng tôi đang nhằm tới. Hải Phòng có nhiều vùng nông thôn trồng thuốc lào, tỷ lệ hút thuốc của người dân còn cao.

Hút thuốc là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất dẫn đến BPTNMT. Kiến Thiết là xã trồng thuốc lào lâu đời, việc trồng cây thuốc liên quan rất nhiều đến chế biến, sử dụng và bán sản phẩm. Kiền Bái là xã mà người dân ở đây chuyên canh cây lúa. Vì vậy chúng tôi chọn 2 xã vào nghiên cứu dịch tễ và kiến thức, thái độ, thực hành về BPTNMT, đồng thời chúng tôi chọn xã Kiến Thiết là địa điểm tiến hành triển khai nghiên cứu can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe nhằm các mục tiêu: 1.

Xác định tỷ lệ mắc và các yếu tố liên quan đến bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính ở xã Kiến Thiết, huyện Tiên Lãng và xã Kiền Bái, huyện Thủy Nguyên, Hải Phòng từ tháng 10 năm 2014 đến tháng 4 năm 2015. Mô tả thực trạng kiến thức, thái độ của người dân và thực hành của người bệnh về bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính tại xã Kiến Thiết và Kiền Bái từ tháng 10 năm 2014 đến tháng 4 năm 2015. Đánh giá hiệu quả của truyền thông giáo dục sức khỏe đối với bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính tại xã Kiến Thiết, huyện Tiên Lãng sau một năm can thiệp. 3 Chương 1 TỔNG QUAN 1.

Lịch sử và định nghĩa bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính Một số tài liệu sớm nhất miêu tả khí phế thũng là sự căng phồng của phổi (Bonet 1679, Morgagni 1769). Badham (1814) đã sử dụng từ bệnh nhiều đờm (Catarrh) để chỉ cho ho mạn tính và đờm nhầy là những triệu chứng chính. Laenec (1821) đã mô tả mối liên quan giữa khí phế thũng và viêm phế quản mạn tính. John Hutchinson đã phát minh ra máy hô hấp ký, là chìa khoá để chẩn đoán BPTNMT, tuy nhiên hồi đó còn ít được sử dụng, phải 100 năm sau Tiffeneau thêm khái niệm đo luồng khí thở theo thời gian và máy hô hấp ký mới là dụng cụ để chẩn đoán.

Gaensler đưa ra khái niệm về FEV1 và FEV1/FVC phần trăm (Gaensler 1950, 1951). Barach và Bickerman (1956) đã biên soạn cuốn sách đầu tiên về bệnh khí phế thũng và mô tả biện pháp điều trị thời bấy giờ. Hai cuộc họp quan trọng: Hội nghị chuyên đề CIBA (1959) và ATS (1962) đã thống nhất đưa ra định nghĩa viêm phế quản mạn tính và khí phế thũng. William Briscoe được cho là người đầu tiên sử dụng thuật ngữ "COPD" tại hội nghị khí phế thũng Aspen lần thứ 9 [169].

- Viêm phế quản mạn tính được định nghĩa là tình trạng ho khạc đờm kéo dài liên tục ít nhất 3 tháng trong 1 năm và ít nhất trong hai năm liên tiếp. - Khí phế thũng (Emphysema) là tình trạng căng giãn bất thường và vĩnh viễn của các khoảng chứa khí tận cùng của các tiểu phế quản tận, kèm theo sự phá hủy các vách phế nang. Viện Huyết học, Tim mạch, Hô hấp Hoa Kỳ (National Heart, Lung and Blood Institute - NHLBI) phối hợp với WHO đề ra chương trình khởi động toàn cầu về phòng chống BPTNMT viết tắt là GOLD. Định nghĩa của GOLD 2001: BPTNMT là một tình trạng bệnh lý đặc trưng bởi sự giảm lưu lượng 4 thở không hồi phục.

Sự giảm lưu lượng thở này thường tiến triển và đi kèm đáp ứng viêm bất thường của phổi với các chất và khí độc hại [126]. Từ đó GOLD thường xuyên cập nhật hướng dẫn chẩn đoán và điều trị BPTNMT. GOLD 2014 định nghĩa BPTNMT là bệnh thường gặp, có thể dự phòng và điều trị được, đặc trưng bởi tắc nghẽn đường thở, tiến triển nặng dần, liên quan tới phản ứng viêm bất thường ở đường hô hấp bởi các phần tử và khí độc hại [70]. GOLD 2017 định nghĩa BPTNMT là một bệnh thường gặp, dự phòng và điều trị được, có đặc điểm là triệu chứng hô hấp và giới hạn luồng khí dai dẳng do bất thường ở đường thở và/hoặc phế nang thường do phơi nhiễm với các phân tử hoặc khí độc [72].

Dịch tễ bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính Dịch tễ học là nghiên cứu sự phân bố và các yếu tố liên quan đến tình trạng sức khỏe hoặc những sự kiện trong những quần thể riêng biệt nhằm phòng và kiểm soát những vấn đề sức khỏe. Dịch tễ học không chỉ quan tâm đến tình trạng chết, bệnh tật, tàn phế mà còn quan tâm nhiều hơn tới những khía cạnh tốt của sức khỏe và các biện pháp để nâng cao sức khỏe [146]. Nghiên cứu dịch tễ học BPTNMT thường là nghiên cứu mô tả cắt ngang sử dụng bộ câu hỏi phỏng vấn để thu thập thông tin về các triệu chứng hô hấp và tiền sử tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ. Các bảng câu hỏi thường mô tả các triệu chứng hô hấp đặc trưng của BPTNMT như: ho, khạc đờm, khó thở và tiền sử mắc các bệnh hô hấp, tiền sử hút thuốc.

Các bảng câu hỏi dần được chuẩn hoá để sử dụng trong điều tra dịch tễ học về các bệnh hô hấp, gồm có bảng câu hỏi về các triệu chứng hô hấp ở người trưởng thành của Hội Lồng ngực Hoa Kỳ (1978); bảng câu hỏi về các triệu chứng hô hấp của Cộng đồng Than - Thép Châu Âu (European Community for Coal and Steel - ECSC) và bảng câu hỏi về các bệnh hô hấp của WHO - 1986. Bảng câu hỏi gần đây nhất 5 của ECSC được sửa đổi năm 1987 [26]. Số liệu thu được từ các nghiên cứu về dịch tễ học BPTNMT thường thấp hơn so với thực tế vì các nghiên cứu có thể bỏ sót những người mắc bệnh ở giai đoạn sớm do họ chưa biểu hiện triệu chứng lâm sàng rõ rệt. Bản hướng dẫn của GOLD (2003) đề nghị lấy tiêu chuẩn chỉ số Gaensler (FEV1/FVC) sau test hồi phục phế quản < 70% để chẩn đoán xác định và dựa vào mức độ của chỉ số FEV1% để phân loại giai đoạn BPTNMT.

Năm 2004 ERS và ATS cũng đã chấp nhận tiêu chuẩn này [36]. Hiện nay chẩn đoán BPTNMT chủ yếu vẫn dựa trên tiêu chuẩn của GOLD, chỉ số FEV1% dùng để phân loại mức độ tắc nghẽn, tuy nhiên phân chia theo giai đoạn ABCD của BPTNMT được thay đổi mới nhất theo GOLD 2017 để khắc phục những hạn chế của các bản phân chia giai đoạn trước đó [72]. Nghiên cứu dịch tễ bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính trên thế giới R. Halbert (2006) đã tiến hành tổng hợp các nghiên cứu về dịch tễ học BPTNMT dựa trên những bài báo đã được đăng tải trong giai đoạn từ năm 1990 đến 2004 gồm có 37 nghiên cứu về tỷ lệ mắc BPTNMT tại 28 quốc gia trên thế giới.

Qua phân tích, tác giả đã nhận thấy tỷ lệ mắc BPTNMT khác nhau theo địa dư, phương pháp sử dụng để chẩn đoán, nhìn chung tỷ lệ mắc là 8,9% (2,1% - 26,4%) [149]. Nghiên cứu về gánh nặng của BPTNMT trong 11 nước gồm Úc, Canada, Pháp, Đức, Ý, Nhật Bản, Hà Lan, Tây Ban Nha, Thụy Điển, Vương quốc Anh và Hoa Kỳ.838 bài báo trong đó có 299 bài báo toàn văn, các dữ liệu được trích từ 133 bài viết. Tỷ lệ hiện mắc BPTNMT dao động từ 0,2% đến 37%; tỷ lệ mắc rất khác nhau giữa các nước và khu dân cư tùy thuộc vào phương pháp chẩn đoán và phân loại. Tỷ lệ tử vong đã tăng lên trong 30 đến 40 năm qua.

Gần đây tỷ lệ tử vong ở một số nước có xu hướng nam giới giảm, nữ giới ổn định hoặc tăng [42]. Graciane Laender Moreira nghiên cứu trong 9 năm tại São Paulo – Brazil, gồm có 613 người tham gia thấy tỷ lệ BPTNMT mới mắc từ 1,4% đến 4% tùy theo các tiêu chí chẩn đoán. Sự phù hợp giữa các têu chí dao động từ 35 - 60% [74]. Davis Wilson (2005) nghiên cứu thuần tập trên 2.