Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái niệm và lợi ích nuôi con bằng sữa mẹ và bú sớm Sữa mẹ là thức ăn tốt nhất cho sự tăng trưởng và phát triển của trẻ nhỏ và nên là thức ăn đầu tiên đối với tất cả trẻ em. Sữa mẹ không cần phải pha, dễ tiêu hóa và giúp bé chống lại các bệnh nhiễm trùng. Theo khuyến cáo, tất cả các bé nên được bú sữa mẹ trong 6 tháng đầu tiên [1].
Lợi ích sữa m ẹ Lợi ích cho trẻ Sữa mẹ là thức ăn hoàn thiện cho trẻ từ lúc mới s inh cho đến 6 tháng tuổi. So với sữa bò và các loại sữa nhân tạo khác, sữa mẹ có những lợi điểm như: Chứa đầy đủ các chất dinh dưỡng cần thiết với thành phần cân đối giúp trẻ mau lớn. Cơ th ể trẻ cũng dễ hấp thu, dễ tiêu hóa, sử dụng có hiệu quả sữa mẹ. Ngoài ra s ữa mẹ không chứa những protein lạ nên không gây dị ứng cho trẻ [7].
Sữa mẹ luôn luôn vô trùng, có nhiệt độ thích hợp với trẻ và không mất thời gian pha chế khi cho trẻ bú. Sữa mẹ có chứa nhiều bạch cầu và nhiều kháng thể(chủ yếu là IgA), sẽ giúp trẻ chống nhiễm trùng, giảm hiện tượng rối loạn tiêu hóa và các bệnh đường hô hấp. Đây là lợi điểm lớn nhất của sữa mẹ mà không có loại sữa nhân tạo nào có thể thay thế được sữa mẹ[3]. Ngoài ra sữa mẹ còn có thêm những chất để giúp trẻ chống đ ỡ bệnh tật.
Qua phân tích thành phần các chất dinh dưỡng có trong sữa mẹ, có thể khẳng định sữa mẹ là thức ăn hoàn hảo cho trẻ. Tất cả các loại sữa đều chứa chất béo, các chất béo này cung cấp năng lượng cần thiết cho cơ thể trẻ và động vật. Trong sữa mẹ có chứa những acid béo cần thiết, những acid béo này rất cần cho sự phát triển của não, mắt và sự vững bền của các mạch máu. Men lipase trong sữa mẹ giúp cho việc tiêu hóa chất béo được hoàn thiện hơn so với việc tiêu hóa chất béo trong sữa bò.
Phân của trẻ bú mẹ thường mềm, một số trẻ bú mẹ có thể không đi cầu nhiều ngày nhưng điều đó hoàn toàn bình thường. Sữa động vật có nhiều protein hơn sữa mẹ và chúng không thích hợp cho hai thận còn non nớt của trẻ. Protein trong sữa mẹ rất dễ tiêu hóa so với các loại sữa và thức ăn ngoài khác, 5 tính không dung nạp với protein trong sữa bò có thể làm trẻ bị tiêu chảy hoặc mắc các bệnh dị ứng khác. Trong sữa mẹ còn có protein kháng khuẩn, do đó, việc bú mẹ sẽ giúp cho trẻ có kháng thể chống lại sự nhiễm khuẩn trong những tháng đầu đời khi mà cơ thể trẻ chưa tự tạo ra kháng thể[10].
Sữa mẹ chứa các vitamin quan trọng, đặc biệt là vitamin A và vitamin C. Nếu bà mẹ được cung cấp đủ vitamin A trong thức ăn thì lượng vitamin A chứa trong sữa mẹ có thể cung cấp đủ cho trẻ cả đến năm thứ hai của cuộc đời. Vitamin A có thể giúp trẻ chống lại các bệ nh nhiễm khuẩn và bệnh khô mắt. Sắt đóng vai trò quan trọng để phòng chống t hiếu máu, mỗi lượng sữa khác nhau đều chứa một lượng sắt rất nhỏ (khoảng 0, 5 – 0, 7mg/l) nhưng có một sự khác biệt qu an trọng trẻ có thể hấp thụ được khoảng 50% sắt được hấp thu từ sữa mẹ.
Những đứa trẻ được nuôi từ sữa ngoài có thể không nhận đủ sắt và thường bị thiếu máu. Trẻ được bú mẹ hoàn toàn thì nhận đủ sắt và được bảo vệ chống lại bệnh thiếu máu do thiếu sắt ít nhất đến sáu tháng tuổi. Sữa mẹ không chỉ là thức ăn cho trẻ mà còn giúp tăng sức đề kháng cho trẻ. Trong năm đầu tiên, hệ thống miễn dịch của trẻ chưa phát triển đầy đủ và không thể chống lại các bệnh nhiễm trùng.
Trong sữa mẹ có chứa những kháng thể chống lại các bệnh nhiễm khuẩn mà trước đây họ đã mắc. Các thành phần trong sữa mẹ thường không giống nhau, nó thay đổi theo tuổi của trẻ và thay đổi trong suốt một bữa bú. Sữa non có từ các ngày đầu sau sinh, sữa non có lượng ít, đặc và sáng màu. Sau vài ngày sữa non chuyển thành sữa chuyển tiếp, lượng sữa nhiều hơn.
Sữa đầu có màu hơi xanh được sản xuất vào đầu bữa bú, sữa cuối có màu trắng hơn được sản xuất vào cu ối bữa bú. Sữa cuối chứa nhiều chất béo, cung cấp nhiều năng lượng và hàm lượng chất béo tăng dần vào cuối bữa bú. Sữa đầu được sản xuất với một lượng lớ n, cung cấp nhiều protein, lactose và các chất dinh dưỡng khác và bởi vì trẻ bú một lượng lớn sữa đầu nên trẻ đã nhận được một lượng lớn nước, do đó khi bú mẹ trẻ không cần phải cho trẻ uống thêm nước. Sữa non tuy ít nhưng rất quan trọng.
Sữa non cung cấp cho trẻ nhiều kháng thể và các protein kháng khuẩn giúp trẻ chống lại các bệnh nhiễm trùng đây chính là những nguy cơ đối với trẻ sơ sinh như tiêu chảy nhiễm trùng, các bệnh nhiễm khuẩn hô hấp. Sữa non dễ tiêu hóa giúp trẻ phòng chống 6 các bệnh dị ứng tiến triển và bất dung nạp với các loại thức ăn khác. Sữa non có tác dụng xổ nhẹ, đồng thời giàu vitamin A hơn sữa chuyển tiếp. Sữa non tuy ít nhưng nhiều năng lượng, nói tóm lại s ữa non là tất cả những gì trẻ cần trong những giờ đầu sau sinh[12].
Trước khi sinh, nhiều thai phụ đã tiết ra một ít sữa, sau khi sinh, lượng sữa này đã bắt đầu tăng lên, có màu vàng nhạt đó chính là sữa non. Sữa non có chứa một lượng lớn chất globulin A, Protein và carbohydrate… Rất giàu giá trị dinh dưỡng, giúp bé lớn nhanh ít bệnh tật thậ t sự rất cần thiết cho trẻ sơ sinh [17]. Lợi ích cho mẹ Cho con bú sớm trong 1 giờ đầu giúp giữa mẹ và trẻ hình thành mối quan hệ gần gũi yêu thương, trẻ khóc ít hơn và có thể phát triển tốt hơn. Sự tiếp xúc sớm của trẻ với bà mẹ, sẽ mang đến cho bà mẹ những giây phút đầu tiên hạnh phúc nhất đồng thời tình cảm mẹ con gắn bó sẽ tác động rất tốt đến việc giáo dục trẻ sau này[9].
Khi đứa trẻ mút vú, xung động cảm giác đi từ núm vú lên não tác động lên thùy trước tuyến yên ở não giúp bài tiết prolactin. Prolactin đi vào máu đến vú làm cho các tế bào bài tiết sữa sản xuất sữa, chính vì thế nó giúp cho vú tạo sữa cho bữa ăn tiếp theo. Prolactin làm cho bà mẹ cảm thấy thư giãn, đôi khi buồn ngủ, vì vậy bà mẹ có thể nghỉ ngơi tốt ngay cả khi cho bú vào ban đêm. Nhiều nghiên cứu cho thấy người mẹ cho con bú ít có nguy cơ ung thư vú, ung thư buồng trứng hơn người không cho con bú mẹ.
Mẹ cho con bú sẽ sớm lấy lại vóc dáng như mong muốn do sự tiêu thụ tích cực nguồn năng lượng. Sữa mẹ luôn có sẵn với nhiệt độ thích hợp, mẹ có thể cho bé bú bất cứ khi nào và bất kỳ ở đâu mà không cần phải tiệt trùng bình sữa, pha sữa hay hâm nóng sữa. Bất kỳ một loại sữa nhân tạo nào dù rẻ nhất được dùng cho trẻ cũng làm tốn một khoản g tiền không nhỏ trong ngân sách chi tiêu gia đình. Hiện nay dù một số loạ i sữa đắt tiền có chất lượng gần giống sữa mẹ nhưng chất lượng đạm và chất béo không bao giờ so sánh được vớ i sữa mẹ và cũng không có bất kỳ hiệu sữa bột nào có chứa các chất kháng khuẩn.
Do đó sữa mẹ chính là sự lựa chọn tốt nhất đối với trẻ, hiện nay việ c lạm dụng sữa ngoài khiến cho trẻ có khả năng kháng bệnh thấp hơn những trẻ bú sữa mẹ. 7 Cho trẻ bú mẹ trực tiếp không phải chế biến nên cũng đảm bảo vệ sinh , thuận tiện đỡ tốn kém, đỡ mất thời gian pha chế. Cho con bú cũng giúp tăng cường tình cảm mẹ con, tăng cường sự gần gũi, giúp mẹ vui v ẻ và yên tâm, con được chăm sóc tốt sẽ phát triển tinh thần tốt hơn. Mẹ cho con bú cũng hạn chế quá trình rụng trứng, hạn chế có thai, tạo điều kiện sinh đẻ kế hoạch tự nhiên [1].
Lợi ích cho cộng đồng và ngành ytế Nuôi con bằng sữa mẹ, được xem là biện pháp tốt nhất để giảm nhu cầu tiêu thụ sữa thay thế không phù hợp và đắt tiền, đạt an toàn thực phẩm. Các bà mẹ và trẻ nhỏ khỏe mạnh hơn giúp giảm chi phí chăm sóc sức khỏe trong cộng đồ ng. Nuôi con bằng sữa mẹ giúp giảm tỷ lệ trẻ mắc bệnh, suy dinh dưỡng do đó vấn đề kinh phí cho y tế thấp h ơn [12]. Khái niệm bú sớm Trẻ được bú càng sớm càng tốt, muộn sẽ tận dụng sớm được sữa non, động tác mút vú sẽ kích thích tuyến yên tiết oxytocin.
Cho trẻ bú sớm và prolactin giúp tử cung của mẹ co thắt tốt hơn, tránh được băng huyết sau đẻ. Không được vắt bỏ sữa non và không cần cho trẻ uống thêm bất cứ thứ gì (nước cam thảo, nước đường, nước sâm,…) ngoài bú mẹ [12]. Bú sớm là trẻ được bú mẹ trong vòng 1 giờ đầu sau sinh. Hướng dẫn quốc gia về nuôi con bằng sữa me.
Khi mang thai Trong các lần khám thai, cán bộ y tế (CBYT) cần giải thích lợi ích của bú mẹ, chia sẻ những kiến thức về nuôi con bằng sữa mẹ. Giải thích tầm quan trọng của việc chăm sóc vú và núm vú, CBYT cũng cần khám vú cho thai phụ và cũng cần có những tư vấn phù hợp. Cần t ạo niềm tin là tất cả bà mẹ đều có thể nuôi con bằng sữa mẹ. Ngay sau đẻ Cho con nằm cạnh mẹ: Cho con về với mẹ càng sớm càng tốt, g iúp bà mẹ cho con bú sớm trong vòng 1 giờ đầu sau đẻ.
Mẹ dễ chăm sóc theo dõi con, trẻ ít khóc hơn, thời gian bú mẹ được lâu hơn. 8 Tư vấn về lợi ích của việc cho bú sớm : Tư vấn về l ợi ích của sữa non, cách chăm sóc để sữa về sớm hơn, cho trẻ bú sớm để trẻ tăng cân tốt hơn, mẹ cũng ít bị cương tắc sữa. Bà mẹ không được vắt bỏ sữa non , cần cho bú cả sữa non càng sớm càng tốt. Cho bú ngay cả khi sữa chưa về, điều này cũng giúp kích thích sữa về sớm hơn cũng như không bỏ mất sữa non của mẹ.