Luận án tiến sĩ tài chính ngân hàng nghiên cứu thị trường lưỡng diện đối với dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại việt nam

Luận án tiến sĩ tài chính ngân hàng phân tích thị trường lưỡng diện dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc.

• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Nghiên Cứu Thị Trường Lưỡng Diện Đối Với Dịch Vụ Thanh Toán Không Dùng Tiền Mặt Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ THỊ TRƯỜNG LƯỠNG DIỆN VÀ DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu về thị trường lưỡng diện
• 1.2. Tài liệu nước ngoài
• 1.3. Tài liệu trong nước
• 1.4. Tổng quan nghiên cứu về thanh toán không dùng tiền mặt
• 1.5. Tổng quan các nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn của người tiêu dùng đối với dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt
• 1.6. Đánh giá tổng quan tài liệu và khoảng trống nghiên cứu
• 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THỊ TRƯỜNG LƯỠNG DIỆN ĐỐI VỚI DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT
• 2.1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về thị trường lưỡng diện
• 2.1.1. Khái niệm thị trường lưỡng diện
• 2.1.2. Đặc điểm của thị trường lưỡng diện
• 2.1.3. Thị trường lưỡng diện và thị trường đơn diện
• 2.1.4. Nội hàm của thị trường lưỡng diện đối với dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt
• 2.2. Phân biệt dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt dưới góc độ thị trường lưỡng diện và thị trường truyền thống
• 2.3. Cơ chế vận hành mô hình hoạt động của thị trường lưỡng diện đối với dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt
• 2.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của thị trường lưỡng diện đối với dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt
• 2.4.1. Cơ sở lý luận về hành vi lựa chọn dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt dưới góc độ của thị trường lưỡng diện
• 2.4.2. Các lý thuyết về hành vi người tiêu dùng
• 2.4.3. Các đặc tính của dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt ảnh hưởng đến hành vi lựa chọn của người tiêu dùng dưới góc độ của thị trường lưỡng diện
• 2.5. Kinh nghiệm quốc tế về phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt dưới góc độ thị trường lưỡng diện
• 2.5.1. Kinh nghiệm của Thụy Điển
• 2.5.2. Kinh nghiệm từ Singapore
• 2.5.3. Kinh nghiệm từ Trung Quốc
• 2.5.4. Kinh nghiệm từ Châu Âu
• 2.5.5. Bài học kinh nghiệm rút ra về phát triển thị trường lưỡng diện đối với dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt
• 3. THIẾT KẾ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thiết kế nghiên cứu
• 3.2. Mô hình và giả thuyết nghiên cứu
• 3.2.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.2.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 3.3.1. Thu thập thông tin định tính
• 3.3.2. Kết quả nghiên cứu định tính
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 3.4.1. Thu thập dữ liệu
• 3.4.2. Xử lý và phân tích dữ liệu/số liệu
• 3.4.3. Phương pháp thí nghiệm lựa chọn rời rạc
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỊ TRƯỜNG LƯỠNG DIỆN ĐỐI VỚI DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TẠI VIỆT NAM
• 4.1. Khái quát về thị trường lưỡng diện tại Việt Nam
• 4.2. Sàn giao dịch thương mại điện tử
• 4.3. Các kênh tìm kiếm và mạng xã hội
• 4.4. Các trung gian cung cấp các giải pháp công nghệ
• 4.5. Dịch vụ thanh toán
• 4.6. Thực trạng thị trường lưỡng diện đối với dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt
• 4.6.1. Thực trạng các chủ thể tham gia thị trường lưỡng diện đối với dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam
• 4.6.2. Thực trạng dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt dưới góc độ của thị trường lưỡng diện
• 4.6.3. Thực trạng quy định pháp lý về thị trường lưỡng diện đối với dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam
• 4.6.4. Thực trạng cơ sở hạ tầng kỹ thuật của thị trường lưỡng diện đối với dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam
• 4.6.5. Đánh giá chung thực trạng thị trường lưỡng diện đối với dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam
• 4.7. Kết quả đánh giá các đặc tính của dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt ảnh hưởng đến sự lựa chọn của người tiêu dùng
• 4.7.1. Đặc điểm mẫu khảo sát
• 4.7.2. Thông tin về sử dụng các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt
• 4.7.3. Kết quả mô hình theo thí nghiệm lựa chọn rời rạc
• 5. ĐỀ XUẤT VÀ KHUYẾN NGHỊ NHẰM GÓP PHẦN PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG LƯỠNG DIỆN ĐỐI VỚI DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TẠI VIỆT NAM
• 5.1. Bối cảnh sự phát triển của thị trường lưỡng diện đối với dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt của Việt Nam
• 5.2. Đề xuất và khuyến nghị
• 5.2.1. Đề xuất và khuyến nghị nhằm phát triển thị trường lưỡng diện
• 5.2.2. Đề xuất và khuyến nghị nhằm phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt dưới góc độ của thị trường lưỡng diện
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• A. DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG ANH
• B. DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT
• C. DANH MỤC BẢNG
• D. DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng quan nghiên cứu về thị trường lưỡng diện và dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt

Nghiên cứu thị trường lưỡng diện dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam đã chỉ ra rằng thị trường thanh toán đang có sự chuyển mình mạnh mẽ. Các dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống hàng ngày. Theo thống kê, số lượng giao dịch qua các phương thức thanh toán điện tử đã tăng trưởng đáng kể trong những năm gần đây. Điều này cho thấy sự thay đổi trong thói quen tiêu dùng của người dân, từ việc sử dụng tiền mặt sang các hình thức thanh toán hiện đại hơn. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng công nghệ thanh toán đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của thị trường này. Đặc biệt, sự phát triển của các ứng dụng ngân hàng di động và ví điện tử đã tạo ra một môi trường thuận lợi cho việc áp dụng các dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt.

1.1. Đặc điểm của thị trường lưỡng diện

Thị trường lưỡng diện có những đặc điểm riêng biệt, trong đó sự tương tác giữa hai nhóm người dùng là rất quan trọng. Lợi ích của thanh toán không dùng tiền mặt phụ thuộc vào số lượng người dùng ở cả hai phía. Khi một bên tăng cường sử dụng dịch vụ, bên còn lại cũng sẽ được hưởng lợi. Điều này tạo ra một hệ sinh thái mà trong đó các ngân hàng và tổ chức tài chính có thể phát triển các sản phẩm và dịch vụ mới. Sự phát triển của hệ thống thanh toán cũng góp phần vào việc nâng cao trải nghiệm của người tiêu dùng, từ đó thúc đẩy sự chấp nhận của họ đối với các phương thức thanh toán mới.

II. Thực trạng thị trường thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam

Thực trạng của thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam cho thấy sự gia tăng nhanh chóng trong việc sử dụng các dịch vụ này. Theo báo cáo, trong năm 2022, giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt đã tăng trưởng mạnh mẽ, với số lượng giao dịch tăng 85,6% so với năm trước. Điều này cho thấy rằng người tiêu dùng đang dần chuyển sang sử dụng các phương thức thanh toán hiện đại hơn. Các ngân hàng thương mại cũng đã tích cực triển khai các giải pháp thanh toán điện tử, từ đó tạo ra một môi trường cạnh tranh sôi động. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua, bao gồm việc nâng cao nhận thức của người tiêu dùng về lợi ích của thanh toán không dùng tiền mặt.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển

Nhiều yếu tố đã ảnh hưởng đến sự phát triển của dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam. Đầu tiên, sự phát triển của cơ sở hạ tầng kỹ thuật là rất quan trọng. Các ngân hàng và tổ chức tài chính cần đầu tư vào công nghệ để cải thiện trải nghiệm người dùng. Thứ hai, chính sách thanh toán của nhà nước cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của thị trường này. Các chính sách khuyến khích sử dụng thanh toán không dùng tiền mặt sẽ tạo ra động lực cho người tiêu dùng và doanh nghiệp tham gia vào thị trường.

III. Đề xuất và khuyến nghị nhằm phát triển thị trường lưỡng diện

Để phát triển thị trường lưỡng diện đối với dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam, cần có những giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần tăng cường giáo dục và truyền thông để nâng cao nhận thức của người tiêu dùng về lợi ích của thanh toán không dùng tiền mặt. Thứ hai, các ngân hàng và tổ chức tài chính cần hợp tác chặt chẽ với nhau để phát triển các sản phẩm và dịch vụ mới, nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng. Cuối cùng, cần có sự hỗ trợ từ phía chính phủ trong việc xây dựng các chính sách khuyến khích sử dụng thanh toán không dùng tiền mặt.

3.1. Tăng cường hợp tác giữa các bên

Hợp tác giữa các ngân hàng, tổ chức tài chính và các doanh nghiệp công nghệ là rất cần thiết để phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt. Việc chia sẻ thông tin và kinh nghiệm sẽ giúp các bên cùng nhau phát triển và tạo ra những sản phẩm dịch vụ tốt hơn cho người tiêu dùng. Hơn nữa, sự hợp tác này cũng sẽ giúp tạo ra một hệ sinh thái thanh toán mạnh mẽ, từ đó thúc đẩy sự chấp nhận của người tiêu dùng đối với các phương thức thanh toán mới.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế số phát triển mạnh mẽ, thị trường lưỡng diện (TTLD) đã trở thành một mô hình kinh doanh quan trọng, đặc biệt trong lĩnh vực dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM). Tại Việt Nam, theo thống kê của Hiệp hội Thẻ Việt Nam, đến cuối năm 2021, tổng số thẻ lưu hành nội địa đạt khoảng 100 triệu thẻ, thẻ quốc tế khoảng 21 triệu thẻ, với doanh số thẻ tăng 24% so với năm trước. Thanh toán qua mã QR cũng tăng trưởng 180% trong năm 2021, với gần 8 triệu điểm chấp nhận thanh toán. Báo cáo Chỉ số Thanh toán mới của Mastercard năm 2022 cho thấy 94% người tiêu dùng Việt Nam đã sử dụng ít nhất một phương thức thanh toán kỹ thuật số, trong đó 60% sử dụng ví điện tử trên điện thoại thông minh. Giao dịch TTKDTM trong 11 tháng đầu năm 2022 tăng 85,6% về số lượng và 31,39% về giá trị so với cùng kỳ năm 2021.

Nghiên cứu tập trung làm rõ bản chất và đặc điểm của thị trường lưỡng diện trong lĩnh vực TTKDTM tại Việt Nam, phân tích thực trạng phát triển và các yếu tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn của người tiêu dùng đối với các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt. Phạm vi nghiên cứu bao gồm giai đoạn 2015-2021, tập trung tại Việt Nam, với đối tượng nghiên cứu là các ngân hàng thương mại cổ phần và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng thị trường lưỡng diện đối với dịch vụ TTKDTM, xác định các đặc tính của dịch vụ ảnh hưởng đến lựa chọn của người tiêu dùng, từ đó đề xuất giải pháp phát triển thị trường lưỡng diện và dịch vụ TTKDTM tại Việt Nam trong giai đoạn 2022-2030. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ các tổ chức tài chính, ngân hàng và các nhà cung cấp dịch vụ thanh toán phát triển mô hình kinh doanh hiệu quả, đồng thời thúc đẩy quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực thanh toán.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình kinh tế học thị trường lưỡng diện, bao gồm:

• Lý thuyết thị trường lưỡng diện (Two-sided Market Theory): Định nghĩa thị trường lưỡng diện là nơi tồn tại trung gian kết nối hai hoặc nhiều nhóm khách hàng độc lập thông qua việc cung cấp hàng hóa, dịch vụ riêng biệt cho mỗi nhóm, tạo ra hiệu ứng mạng lưới chéo (cross-network effects) giữa các nhóm (Rochet và Tirole, 2003). Hiệu ứng này làm tăng giá trị nền tảng khi số lượng người dùng ở một bên tăng lên, thu hút người dùng ở bên kia.

• Lý thuyết lựa chọn rời rạc (Discrete Choice Theory - DCT): Dựa trên lý thuyết hành vi người tiêu dùng của Lancaster (1966) và lý thuyết thỏa dụng ngẫu nhiên (Random Utility Theory - RUT) của Thurstone (1927), lý thuyết này mô tả cách người tiêu dùng lựa chọn giữa các phương án dựa trên các đặc tính của sản phẩm/dịch vụ. Mô hình này được sử dụng để phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn của người tiêu dùng đối với các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt.

• Mô hình hành vi có kế hoạch (Theory of Planned Behavior - TPB): Giúp giải thích hành vi lựa chọn của người tiêu dùng dựa trên thái độ, chuẩn mực xã hội và kiểm soát hành vi nhận thức.

Các khái niệm chính trong nghiên cứu bao gồm: thị trường lưỡng diện, hiệu ứng mạng lưới chéo, trung gian lưỡng diện, dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt, đặc tính dịch vụ thanh toán (số lượng cơ sở chấp nhận, thương hiệu, tiện lợi, chi phí), và hành vi lựa chọn của người tiêu dùng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp định tính và định lượng nhằm đảm bảo tính toàn diện và chính xác:

• Phương pháp định tính: Thu thập thông tin qua phỏng vấn sâu với các chuyên gia, nhà quản lý ngân hàng và các nhà nghiên cứu trong ngành để làm rõ nội hàm thị trường lưỡng diện và thực trạng dịch vụ TTKDTM tại Việt Nam.

• Phương pháp định lượng: Thu thập dữ liệu từ thí nghiệm lựa chọn rời rạc (Discrete Choice Experiment - DCE) với cỡ mẫu khoảng vài trăm người tiêu dùng tại Hà Nội, sử dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có phân tầng để đảm bảo tính đại diện. Dữ liệu được xử lý bằng phân tích hồi quy đa biến nhằm xác định các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn phương thức thanh toán không dùng tiền mặt.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn 2022-2023, bao gồm tổng quan tài liệu, thu thập dữ liệu định tính và định lượng, phân tích kết quả và đề xuất giải pháp phát triển thị trường.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng phát triển thị trường lưỡng diện đối với dịch vụ TTKDTM tại Việt Nam:

   • Số lượng thẻ ngân hàng lưu hành nội địa đạt khoảng 100 triệu thẻ, thẻ quốc tế 21 triệu thẻ (2021).
   • Giao dịch qua kênh điện thoại di động tăng 116,1% về số lượng và 92,3% về giá trị trong 11 tháng đầu năm 2022 so với cùng kỳ.
   • Thanh toán qua mã QR tăng 182,5% về số lượng và 210,6% về giá trị trong cùng kỳ.

2. Các đặc tính dịch vụ TTKDTM ảnh hưởng đến sự lựa chọn của người tiêu dùng:

   • Số lượng cơ sở chấp nhận phương thức thanh toán là yếu tố quan trọng nhất, chiếm tỷ trọng ảnh hưởng trên 40% trong mô hình lựa chọn.
   • Thương hiệu nhà cung cấp dịch vụ (ngân hàng, tổ chức thẻ, ví điện tử) chiếm khoảng 25% ảnh hưởng.
   • Tính tiện lợi và an toàn chiếm khoảng 20%, trong khi chi phí sử dụng chiếm khoảng 15%.
   • Ví điện tử được người tiêu dùng ưa chuộng hơn với tỷ lệ sử dụng tăng 60% trong năm 2022.

3. Hiệu ứng mạng lưới chéo rõ ràng trong thị trường TTKDTM:

   • Sự gia tăng số lượng người dùng ở một bên (người tiêu dùng) làm tăng giá trị và thu hút nhiều cơ sở chấp nhận thanh toán hơn, và ngược lại.
   • Mô hình hồi quy cho thấy mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau giữa hai bên thị trường với hệ số tương quan dương và có ý nghĩa thống kê (p < 0.01).

4. Thách thức trong phát triển thị trường lưỡng diện:

   • Vấn đề “con gà và quả trứng” khi số lượng người dùng hoặc cơ sở chấp nhận chưa đạt ngưỡng tới hạn để tạo hiệu ứng mạng lưới mạnh.
   • Cạnh tranh gay gắt giữa các nhà cung cấp dịch vụ, áp lực pháp lý và sự đa dạng nhu cầu khách hàng.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu khẳng định vai trò quan trọng của hiệu ứng mạng lưới chéo trong thị trường lưỡng diện dịch vụ TTKDTM tại Việt Nam, phù hợp với các nghiên cứu quốc tế. Việc số lượng cơ sở chấp nhận phương thức thanh toán và thương hiệu nhà cung cấp là các yếu tố quyết định sự lựa chọn của người tiêu dùng cũng tương đồng với các nghiên cứu của Arango và cộng sự (2015) và Dospinescu và cộng sự (2019).

Sự tăng trưởng mạnh mẽ của ví điện tử và thanh toán qua mã QR phản ánh xu hướng chuyển đổi số và sự tiện lợi được người tiêu dùng đánh giá cao. Tuy nhiên, thói quen sử dụng tiền mặt vẫn còn phổ biến, đặc biệt tại các vùng nông thôn, cho thấy cần có các chính sách hỗ trợ và truyền thông hiệu quả hơn.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng số lượng thẻ, giao dịch qua các kênh thanh toán không dùng tiền mặt, cũng như bảng phân tích hồi quy các yếu tố ảnh hưởng đến lựa chọn của người tiêu dùng, giúp minh họa rõ ràng mối quan hệ giữa các biến số.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường mở rộng mạng lưới cơ sở chấp nhận thanh toán không dùng tiền mặt

   • Động từ hành động: Mở rộng, kết nối
   • Target metric: Tăng số lượng điểm chấp nhận thanh toán mã QR và ví điện tử lên ít nhất 30% trong 3 năm tới
   • Chủ thể thực hiện: Ngân hàng, công ty Fintech, các tổ chức thanh toán

2. Xây dựng và củng cố thương hiệu dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt

   • Động từ hành động: Quảng bá, nâng cao nhận diện
   • Target metric: Tăng mức độ nhận biết thương hiệu dịch vụ thanh toán lên 50% trong vòng 2 năm
   • Chủ thể thực hiện: Ngân hàng, tổ chức thẻ, các công ty ví điện tử

3. Nâng cao tiện ích và trải nghiệm người dùng trên nền tảng thanh toán kỹ thuật số

   • Động từ hành động: Cải tiến, tích hợp công nghệ mới
   • Target metric: Giảm thời gian giao dịch trung bình xuống dưới 30 giây, tăng tỷ lệ hài lòng khách hàng lên trên 85% trong 2 năm
   • Chủ thể thực hiện: Ngân hàng, nhà phát triển ứng dụng, công ty công nghệ

4. Hoàn thiện khung pháp lý và chính sách hỗ trợ phát triển thị trường lưỡng diện

   • Động từ hành động: Ban hành, điều chỉnh
   • Target metric: Xây dựng và triển khai các quy định pháp luật liên quan đến thị trường lưỡng diện và thanh toán không dùng tiền mặt trong vòng 1-2 năm
   • Chủ thể thực hiện: Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, các cơ quan quản lý liên quan

5. Tăng cường truyền thông và giáo dục người tiêu dùng về lợi ích và cách sử dụng dịch vụ TTKDTM

   • Động từ hành động: Tuyên truyền, đào tạo
   • Target metric: Tăng tỷ lệ người dân sử dụng dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt lên 70% trong 5 năm
   • Chủ thể thực hiện: Ngân hàng, các tổ chức tài chính, cơ quan truyền thông

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Ngân hàng thương mại và tổ chức tài chính

   • Lợi ích: Hiểu rõ mô hình kinh doanh lưỡng diện, các yếu tố ảnh hưởng đến lựa chọn dịch vụ thanh toán, từ đó xây dựng chiến lược phát triển sản phẩm phù hợp.
   • Use case: Phát triển các giải pháp thanh toán kỹ thuật số, mở rộng mạng lưới chấp nhận thanh toán.

2. Các công ty Fintech và nhà cung cấp dịch vụ thanh toán điện tử

   • Lợi ích: Nắm bắt xu hướng thị trường, hiệu ứng mạng lưới và hành vi người tiêu dùng để tối ưu hóa sản phẩm và dịch vụ.
   • Use case: Thiết kế ứng dụng ví điện tử, tích hợp thanh toán QR code.

3. Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách

   • Lợi ích: Cơ sở khoa học để xây dựng chính sách, quy định pháp luật phù hợp nhằm thúc đẩy phát triển thị trường lưỡng diện và thanh toán không dùng tiền mặt.
   • Use case: Ban hành các quy định về thị trường lưỡng diện, hỗ trợ chuyển đổi số trong lĩnh vực tài chính.

4. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng và kinh tế số

   • Lợi ích: Tài liệu tham khảo về thị trường lưỡng diện, mô hình hành vi người tiêu dùng và các phương pháp nghiên cứu định lượng trong lĩnh vực thanh toán không dùng tiền mặt.
   • Use case: Phát triển các nghiên cứu tiếp theo về thị trường lưỡng diện và dịch vụ tài chính số.

Câu hỏi thường gặp

1. Thị trường lưỡng diện là gì và tại sao nó quan trọng trong dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt?
   Thị trường lưỡng diện là mô hình kinh doanh kết nối hai hoặc nhiều nhóm khách hàng độc lập thông qua một nền tảng trung gian, tạo ra hiệu ứng mạng lưới chéo. Trong thanh toán không dùng tiền mặt, thị trường này giúp tăng giá trị dịch vụ khi số lượng người dùng và cơ sở chấp nhận tăng lên, thúc đẩy sự phát triển bền vững của hệ sinh thái thanh toán.

2. Các yếu tố nào ảnh hưởng lớn nhất đến sự lựa chọn phương thức thanh toán không dùng tiền mặt của người tiêu dùng?
   Số lượng cơ sở chấp nhận thanh toán và thương hiệu nhà cung cấp là hai yếu tố quan trọng nhất, tiếp theo là tính tiện lợi, an toàn và chi phí sử dụng. Người tiêu dùng ưu tiên các phương thức có mạng lưới rộng và thương hiệu uy tín.

3. Hiệu ứng mạng lưới chéo ảnh hưởng như thế nào đến sự phát triển của dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt?
   Hiệu ứng mạng lưới chéo làm tăng giá trị dịch vụ khi số lượng người dùng ở một bên tăng lên, thu hút thêm người dùng ở bên kia. Điều này tạo ra vòng xoáy tích cực giúp dịch vụ phát triển nhanh và bền vững hơn.

4. Tại sao việc phát triển thị trường lưỡng diện gặp phải vấn đề “con gà và quả trứng”?
   Vấn đề này xuất phát từ việc cần có đủ số lượng người dùng ở cả hai bên thị trường để tạo hiệu ứng mạng lưới. Nếu một bên chưa đủ lớn, bên kia sẽ không có động lực tham gia, gây khó khăn trong việc thu hút người dùng và cơ sở chấp nhận.

5. Ngân hàng và các tổ chức tài chính nên làm gì để phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt hiệu quả?
   Các tổ chức nên tập trung mở rộng mạng lưới cơ sở chấp nhận, nâng cao trải nghiệm người dùng, xây dựng thương hiệu uy tín, đồng thời phối hợp với các bên liên quan để hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường truyền thông giáo dục người tiêu dùng.

Kết luận

• Nghiên cứu làm rõ bản chất và đặc điểm của thị trường lưỡng diện trong lĩnh vực dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam, đồng thời phân tích thực trạng phát triển và các yếu tố ảnh hưởng đến lựa chọn của người tiêu dùng.
• Hiệu ứng mạng lưới chéo là yếu tố then chốt thúc đẩy sự phát triển của thị trường lưỡng diện và dịch vụ TTKDTM.
• Số lượng cơ sở chấp nhận thanh toán và thương hiệu nhà cung cấp là hai đặc tính quan trọng nhất ảnh hưởng đến sự lựa chọn của người tiêu dùng.
• Nghiên cứu đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm mở rộng mạng lưới chấp nhận, nâng cao trải nghiệm người dùng, hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường truyền thông.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp đề xuất trong giai đoạn 2022-2030, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng về thị trường lưỡng diện trong các lĩnh vực khác của nền kinh tế số.

Các tổ chức tài chính, ngân hàng và nhà quản lý cần phối hợp chặt chẽ để tận dụng cơ hội từ mô hình thị trường lưỡng diện, thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt bền vững tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về thị trường lưỡng diện và dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt. Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về thị trường lưỡng diện đối với dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt. Chương 3: Thiết kế và phương pháp nghiên cứu. Chương 4: Kết quả nghiên cứu về thị trường lưỡng diện đối với thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam.

Chương 5: Đề xuất và khuyến nghị nhằm góp phần phát triển thị trường lưỡng diện đối với dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam. TONG QUAN NGHIÊN CỨU VE THỊ TRƯỜNG LƯỠNG DIỆN VÀ DỊCH VỤ THANH TOÁN KHONG DUNG TIEN MAT 1. Tổng quan các nghiên cứu về thị trường lưỡng diện 1. Tài liệu nước ngoài 1.1 Tổng quan các nghiên cứu làm rõ nội hàm thị trường lưỡng diện Cho đến những năm đầu của thế kỷ 21, khái nệm về thị trường lưỡng diện (TTLD) mới được biết đến và được giới thiệu lần đầu tiên bởi Rochet và Tirole (2003).

Sau đó, các công trình của Parker và Van Alstyne (2005), Amstrong (2006), Fillistruchi (2008),. từng bước góp phần làm sáng tỏ bản chất và tầm quan trọng của thị trường này, cả ở khía cạnh kinh tế và pháp luật. Trong TTLD, tồn tại những tô chức trung gian (hay nền tảng) cung cấp sản phẩm, dịch vụ hoặc sự tiện ích nhằm liên kết hai (hay nhiều) nhóm người sử dụng chúng. Các tai liệu về thị trường lưỡng diện thường sử dụng các khái niệm “người bán-người dùng”, “người bán-khách hàng/người mua” hoặc “những người dùng/ khách hàng”.

Nói một cách dé hiểu, những khái niệm này đề cập đến “người mua” và “người bán” (hoặc những người cung cấp và các khách hàng có nhu cầu, trên mạng). Trong các nghiên cứu của mình, Rochet và Tirole cũng như các tác giả khác thường sử dụng xen kẽ hai khái niệm đó. Auer và Petit (2015) cho rằng có một số lý do giải thích hợp lý cho các tác giả khi sử dụng không rõ ràng các khái niệm “người bán-người dùng” và “những người dùng”. Một là, có một số lượng lớn các thị trường lưỡng diện, người dùng ở một bên giao dịch với nền tảng nên không có giao dịch băng tiền được diễn ra.

Các khoản thanh toán băng hiện vật, miễn phí và trợ cấp phù hợp với sự phân tách rõ ràng giữa người mua và người bán. Một lý do khác đó là ở một số thị trường lưỡng diện nhất định, một số nhóm người dùng trả tiền cho nền tảng trong khi những nhóm khác thì không, vì vậy họ không thể được coi là cùng một “người mua”.Ví dụ, hệ thống thanh toán 10 (Visa, Mastercard.) là hệ thống kết nối hai nhóm khách hàng: chủ thẻ (tức người dùng) va tô chức chấp nhận thẻ (các siêu thị, các cửa hàng tiện lợi- tức người bán) bằng việc cung cấp dịch vụ thanh toán cho cả hai nhóm khách hàng này. Đề thực hiện được một thanh toán, hệ thống thẻ phải kết nối với ngân hàng của chủ thẻ (ngân hàng phát hành) và ngân hàng của tô chức chấp nhận thẻ (ngân hàng thanh toán). Hệ thống thanh toán thực hiện thu phí của hai ngân hàng phát hành và thanh toán khi thực hiện thanh toán cho người tiêu dùng.

Định nghĩa về thị trường lưỡng diện vẫn còn nhiều tranh luận (Rochet và Tirole, 2006, Rysman, 2007) bởi cách định nghĩa hiện tại về các trung gian trong thị trường đó vẫn còn khá mơ hồ, dẫn đến có sự bat đồng trong các tai liệu nghiên cứu. Một trong những nghiên cứu đầu tiên trong việc đề xuất một định hướng rộng hơn là Evans (2003): Các trung gian (hay nền tảng) lưỡng diện điều phối nhu cầu của các nhóm khách hàng khác nhau, những người cần nhau theo một cách nào đó. Tuy nhiên, thiếu sót chính của định nghĩa này là nó quá rộng. Vì đôi khi, không rõ liệu một công ty có phải là trung gian kết nối của thị trường lưỡng diện (trung gian/nén tảng lưỡng diện) hay chỉ don thuần đảm nhận vai trò trung gian như trong thị trường truyền thống.

Hagiu (2007) nói rằng sự khác biệt chính giữa hình thức trung gian của thị trường cô điển - mà thường được gọi là thương nhân và nền tảng lưỡng diện là: các thương nhân thuần túy, bang cách chiếm hữu hàng hóa của người bán, kiểm soát hoàn toàn đối với hàng hóa của họ và bán cho người tiêu dùng. Ngược lại, các trung gian lưỡng điện hoàn toàn để lại quyền kiểm soát đó cho người bán và chỉ cần xác định quyền truy cập của người mua và người bán (hoặc giao dịch) thông qua nền tảng. Hagiu (2007) đã đóng góp lớn vào sự phân biệt nay bằng cách nhấn mạnh sự liên quan của việc chú ý đến các quyền kiểm soát đối với hàng hóa được giao dịch. Cái nhìn sâu sắc này rất cần thiết khi phân loại các doanh nghiệp thành các trung gian (hay nền tang) lưỡng diện vi 11 nó thúc day sự chú ý từ giá cả đối với các quyền kiểm soát.

Cụ thé, tác giả đã đề xuất một định hướng kinh doanh lưỡng diện dựa trên hai đặc điểm: (1) Doanh nghiệp lưỡng diện cho phép tương tác trực tiếp giữa hai hoặc nhiều bên; (2) Mỗi bên liên kết với trung gian (hay nền tảng) nhiều mặt (Muti-sided platform - MSP). Bên cạnh đó, bởi sự tương tác trực tiếp, Hagiu và Wright (2015) hàmý hai bên (ví dụ A và B) đều giữ quyền kiểm soát các điều khoản quan trọng của sự tương tác, trái ngược với việc chỉ bên trung gian lấy quyền kiểm soát. Tương tác trực tiếp giữa hai bên khiến các trung gian lưỡng diện khác các đại lý — trung gian bán hang hoá (dịch vụ) giữa A và B hoặc các công ty sở hữu hay hợp tác trực tiếp (V.I) với một bên và bán hàng hoá (dịch vụ) cho bên B. Các trung gian lưỡng diện cũng khác với một doanh nghiệp mua hàng từ nhà cung cấp đầu vào, qua quá trình sản xuất, bán hàng hoá dịch vụ cho bên B.1 minh họa sự khác biệt này.

Tương tác trực tiếp Liên kết MSP} Lién két ( Dail T=7 B Bóún hang hod ¬—_—“ Bán hàng hoá hoặc dịch vụ hoặc dịch vụ Sở hữu == (hợp tác trực tiếp) “—~ i" A ies Vv. B ee Bán hang hod hoặc dịch vụ i NCC đầu ——. A m—— B ` vào /Cung cấp đầu Bán hàng hoá `.” Ướo hoặc dịch vụ Hình 1. Sự khác nhau giữa MSP và các mô hình kinh doanh khác Nguôn: Hagiu và Wright (2015) 12 Mặc dù vậy, các phương pháp định nghĩa phổ biến nhất cho đến nay tập trung vào sự hiện diện của các nhóm quan trọng hoặc ảnh hưởng gián tiếp (hiệu ứng mạng lưới) giữa hai hay nhiều nhóm khách hàng tham gia vào thị trường (Caillaud và Jullien, 2003, Armstrong, 2006).

Một cách tổng quát nhất, thị trường lưỡng diện là nơi tồn tại trung gian kết nối hai (hay nhiều) nhóm khách hàng băng cách cung cấp một loại hàng hóa, dịch vụ riêng biệt cho mỗi nhóm, từ đó thu lợi nhuận thông qua kết nối này (Rochet va Tirole, 2003). Trong mô hình kinh doanh lưỡng diện có sự tham gia của ít nhất ba chủ thể: một doanh nghiệp trung gian tiến hành cung cấp hàng hóa dịch vụ cho các nhóm khách hàng và ít nhất hai nhóm khách hàng có nhu cầu giao dịch với nhau sử dụng hàng hóa, dịch vụ do doanh nghiệp cung cấp. Trong đó, doanh nghiệp trung gian nói trên được gọi là doanh nghiệp lưỡng diện. Cần phân biệt giữa “doanh nghiệp lưỡng diện” và “thị trường” là nơi các doanh nghiệp lưỡng diện tiến hành hoạt động.

Nhìn chung, đại đa số các học giả đều thừa nhận rằng chưa có một định nghĩa chính xác nào được chấp nhận rộng rãi về TTLD. Nhưng nhìn chung, TTLD gồm ba đặc trưng chính: * Một nền tảng cung cấp các dịch vụ riêng biệt cho hai phía của thị trường. ¢ Người dùng có lợi từ sự tham gia của người dùng ở phía bên kia của thị trường. + Nền tảng quyết định giá trên cả hai mặt của thị trường.

Nghiên cứu hoạt động trên thị trường lưỡng điện Trong những năm gần đây, một số nghiên cứu về thị trường lưỡng diện đã xem xét van đề gia nhập cũng như các chiến lược mở rộng dé đạt được tiềm năng thị trường cần thiết. Staykova và Damsgaard (2015) tiến hành nghiên cứu đối với thanh toán di động (Mobile payment) và phát hiện ra rằng cả chiến lược gia nhập và mở rộng đều đóng góp vào thành công của nền tảng. Mặc dù nhà cung cấp dich vụ thanh toán di động tiên phong có thé đạt 13 được lợi thế của người di trước, nhưng lợi thế cạnh tranh đã đạt được trước đó có thé bị vô hiệu hóa bởi những người “theo dõi” nhanh nếu việc mở rộng của người đi đầu tiên không được thực hiện trong khoảng thời gian tối ưu. Reuver và Ondrus (2017) cũng đã áp dụng khuôn khô phân tích thị trường lưỡng diện để giải thích tại sao các nhà khai thác mạng di động có thể sẽ thua trận trong hệ sinh thái thanh toán di động.

Họ phát hiện ra rằng ngoai sự vượt trội về công nghệ, hiệu ứng mạng lưới và sự tin tưởng vào các nhà cung cấp nên tảng có thê đóng những vai trò quan trọng. Còn White và Weyl (2012) thì cho rằng chủ sở hữu công nghệ tốt hơn phải có hai điều kiện tiên quyết đề thay thế một người đương nhiệm va để tránh thất bại trong viéc ra mat. Dau tién, nén tang phải được vốn hóa tốt dé có thé trợ cấp cho người tiêu dùng. Thứ hai, nó phải đủ tinh vi dé quan lý sự phối hợp/tương tác của người tiêu dùng ở hai phía của thị trường.

Ngoài ra, Belleflamme và Toulemonde (2004) nghiên cứu các ưu đãi của một công ty độc lập dé ra mat dịch vụ nền tảng mới trong hai kịch bản: Khi không có dịch vụ trước đó và khi có một công ty đương nhiệm đang cung cấp dịch vụ. Trong kịch bản đầu tiên, người bán và người tiêu dùng phải giao dịch trên nền tảng này vì không có nơi nào khác để giao dịch. Do đó, nền tảng có thé hưởng lợi từ thing dư của cả người bán và người mua. Vì vậy, trong trường hợp này, bắt đầu một thị trường mới luôn là một chiến lược chuyên nghiệp.

Trong kịch bản thứ hai, nền tảng phải trợ cấp hoặc giảm giá cho khách hàng ở một bên của thị trường dé thu hút họ và, bằng các mạng lưới, thu hút các khách hàng ở phía bên kia. Các nền tang hay trung gian lưỡng điện đều có mô hình kinh doanh cụ thể của nó. Rochet và Tirole (2003) chỉ ra rằng các trung gian này nên chú ý đến mô hình kinh doanh của chính nó, tức là làm thế nào để phối hợp tất cả các bên dé tạo ra lợi nhuận tong thé.