Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ THANH TRA, GIÁM SÁT THỊ TRƢỜNG CHỨNG KHOÁN VÀ PHÁP LUẬT VỀ THANH TRA, GIÁM SÁT THỊ TRƢỜNG CHỨNG KHOÁN CỦA ỦY BAN CHỨNG KHOÁN NHÀ NƢỚC 1. Thanh tra, giám sát thị trƣờng chứng khoán Trong hệ thống chính trị ở một quốc gia, hoạt động giám sát, thanh tra phản ánh một phương diện hoạt động cơ bản của quá trình quản lý nhà nước, góp phần quan trọng vào việc nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước nói chung và mục tiêu cải cách nền hành chính nhà nước nói riêng. Hiện nay, về mặt lý luận, hoạt động thanh tra, giám sát đều có những tiêu chí, chuẩn mực riêng. Sự tồn tại của hoạt động này phụ thuộc vào chính thể của một Nhà nước.
Giám sát thị trường chứng khoán Giám sát được hiểu là việc “thiết lập hệ thống (kiểm soát) báo động sớm, phát hiện kịp thời những khó khăn trước khi quá muộn” để phối hợp với thanh tra, kiểm tra trực tiếp và các nguồn thông tin khác nhau; từ đó đánh giá, nhận xét, ngăn chặn những hành vi trái với quy định. Trong lĩnh vực chứng khoán, giám sát còn được hiểu là phân tích, tổng hợp các dữ liệu, số liệu từ báo cáo của các tổ chức liên quan, các thông tin được công bố ra công chúng theo quy định của pháp luật, thông tin, tin đồn có thể ảnh hưởng đến giá và khối lượng của các chứng khoán được giao dịch trên thị trường tập trung. Qua đó, chủ thể giám sát phát hiện kịp thời những hành vi vi phạm của tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động đầu tư, kinh doanh trên thị trường chứng khoán. Giám sát thị trường chứng khoán bao gồm các hoạt động theo dõi, xem 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xét và nhận định các vấn đề liên quan đến lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán, đảm bảo giám sát việc thực thi quy định của pháp luật hiện hành.
Giám sát không chỉ là công cụ để các cơ quan quản lý nhà nước thực hiện chức năng quản lý nhà nước của mình mà các tổ chức tham gia thị trường chứng khoán như công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ, quỹ đầu tư chứng khoán, tổ chức lưu kỹ, thanh toán bù trừ chứng khoán… cũng sử dụng nó như một công cụ hữu hiệu trong hoạt động của mình nhằm bảo đảm sự tuân thủ pháp luật cũng như các quy định khác của chính tổ chức đó. Hoạt động giám sát được thực hiện dựa trên các hoạt động cụ thể, các số liệu, tài liệu báo cáo để phân tích, đối chiếu với các quy định trong văn bản pháp luật về chứng khoán và thị trường chứng khoán, sớm phát hiện các dấu hiệu thiếu sót hoặc vi phạm của tổ chức phát hành, tổ chức kinh doanh và giao dịch chứng khoán, cá nhân hoạt động chứng khoán. Thanh tra chứng khoán Thanh tra (inspect) xuất phát từ gốc la-tinh (inspecrate), có nghĩa là “nhìn vào bên trong”, chỉ sự xem xét từ bên ngoài vào hoạt động của một đối tượng nhất định; “là sự kiểm soát, kiểm kê đối với đối tượng bị thanh tra” trên cơ sở thẩm quyền (quyền hạn và nghĩa vụ) được giao nhằm mục đích nhất định. Hoạt động thanh tra mang tính chất thường xuyên, tính quyền lực, ngăn chặn những gì trái với quy định.
Trên cơ sở này, có thể hiểu, thanh tra chứng khoán là sự xem xét, đánh giá và xử lý việc thực hiện pháp luật của các tổ chức, cá nhân tham gia thị trường chứng khoán; do tổ chức, cá nhân có thẩm quyền thực hiện theo trình tự pháp luật quy định và nhằm phục vụ cho hoạt động quản lý nhà nước trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán; bảo vệ lợi ích của nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể trên thị trường chứng khoán. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Mục tiêu và vai trò của hoạt động thanh tra, giám sát thị trường chứng khoán của Ủy ban chứng khoán Nhà nước Thị trường chứng khoán thường được coi là một kênh huy động vốn rất hiệu quả cho nền kinh tế. Tuy nhiên, nó cũng có ẩn chưa những mặt tiêu cực như sau: - Đầu cơ: là một yếu tố tính toán của người thực hiện – chấp nhận rủi ro, họ có thể mua cổ phiếu ngay với hy vọng gia sẽ tăng trong tương lai và sẽ thu được lợi nhuận trong từng thương vụ đó.
Yếu tố đầu cơ sẽ gây ra mức ảnh hưởng dây chuyền làm cho cổ phiếu có thể tăng giả tạo. Nó thường xảy ra khi nhiều người câu kết với nhau mua vào hay bán ra một số cổ phiếu của một loại công ty nào đó. Sự câu kết tạo ra sự thừa thãi hoặc khan hiếm, làm cho giá cố phiếu có thể lên xuống đột ngột. Nói chung, pháp luật về chứng khoán nói chung không cấm đầu cơ, nhưng cấm câu kết dưới mọi hình thức.
- Mua bán nội gián: là việc một cá nhân nào đó lợi dụng việc nắm được thông tin nội bộ của một tổ chức phát hành để mua hoặc bán chứng khoán của công ty đó một cách không bình thường nhằm thu lợi cho mình và làm ảnh hưởng đến giá cố phiếu trên thị trường. Mua bán nội gián được xem là phi đạo đức thương mại vì người có nguồn thông tin bên trong sẽ có lợi thế không hợp lý so với nhà đầy tư khác, qua đó nhằm thu lợi riêng cho mình. Thêm vào đó, nguyên tắc trong đầu tư đó là mọi nhà đầu tư phải có cơ hội như nhau. - Thao túng thị trường: là hành vi phao tin đồn không chính xác hay thông tin sai lệch về hoạt động của một đơn vị kinh tế, có thể dẫn đến nguy cơ gây ảnh hưởng xấu cho đơn vị kinh tế hoặc người đầu tư, giá cổ phiếu không phản ánh đúng giá trị, qua đó, một số cá nhân có thể được hưởng lợi bất chính.
Chính vì lẽ đó, đây được coi là một trong các hành vi bị cấm trong các văn bản luật chứng khoán. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những hành vi tiêu cực nói trên được sinh ra từ chính bản thân thị trường chứng khoán trong quá trình hoạt động và biến động. Thực tế này đòi hỏi cần xây dựng một hệ thống giám sát, thanh tra và xử lý vi phạm ngay từ những ngày đầu khi xây dựng thị trường chứng khoán. Đó không chỉ là tất yếu khách quan mà còn là một trong những mục tiêu trước hết của các cơ quan quản lý ngành chứng khoán, có ý nghĩa to lớn trong việc đảm bảo cho thị trường tồn tại và phát triển.
Mục đích của hoạt động giám sát, thanh tra và xử lý vi phạm là giám sát việc tuân thủ pháp luật của các đối tượng tham gia thị trường; theo dõi, phát hiện, ngăn ngừa và xử lý các hành vi đầu cơ, giao dịch nội gián, thao túng thị trường, đảm bảo cung cấp thông tin đầy đủ cho công chúng đầu tư, bảo vệ các công ty khỏi bị thâu tóm, đảm báo cho các công ty chứng khoán hoạt động vì lợi ích của nhà đầu tư. Nói cách khác, mục tiêu của hoạt động giám sát, thanh tra thị trường chứng khoán là đảm bảo cho một thị trường công bằng, hiệu quả, đồng thời, đảm bảo an toàn cho công chúng đầu tư chưng khoán. Công tác thanh tra, giám sát việc thực thi pháp luật chứng khoán có vai trò quan trọng bậc nhất của cơ quan quản lý nhà nước về chứng khoán và thị trường chứng khoán. Mục tiêu của công tác thanh tra, giám sát không phải chỉ để trừng phạt các chủ thể vi phạm pháp luật chứng khoán mà chính là nhằm góp phần tạo ra môi trường kinh doanh công bằng, công khai, có hiệu quả và bảo vệ các nhà đầu tư trên thị trường.
Có ba mục tiêu chính của công tác thanh tra, giám sát việc thực thi Luật chứng khoán, đó là: - Bảo vệ quyền lợi của những người đầu tư; - Góp phần đảm bảo cho thị trường hoạt động công bằng, hiệu quả và minh bạch; 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Giảm thiểu rủi ro và ngăn chặn những rủi ro dẫn đến rủi ro hệ thống. Vai trò của hệ thống thanh tra, giám sát việc thực thi pháp luật về chứng khoán và thị trường chứng khoán không phải để xóa bỏ hết được các rủi ro trên thị trường chứng khoán. Phải khẳng định rằng rủi ro luôn luôn tồn tại, ngay cả trong một thị trường hoạt động công bằng và công khai. Mọi cơ quan thanh tra, giám sát thị trường chứng khoán của các quốc gia trên thế giới đều quan tâm đến rủi ro, nhưng chủ yếu là những rủi ro có thể dẫn đến phá vỡ thị trường trên tổng thể hoặc làm suy yếu hệ thống tài chính bằng việc làm mất lòng tin của công chúng đầu tư trên thị trường.
Pháp luật về thanh tra, giám sát thị trƣờng chứng khoán của Ủy ban chứng khoán Nhà nƣớc 1. Khái niệm pháp luật về thanh tra, giám sát thị trường chứng khoán Hoạt động chứng khoán và thị trường chứng khoán là một dạng của hoạt động kinh tế. Đây là một lĩnh vực hoạt động đặc biệt, có liên quan trực tiếp đến lợi ích kinh tế của các nhà đầu tư, các doanh nghiệp và có những tác động trực tiếp đối với nền kinh tế của một quốc gia. Trong lĩnh vực này, không thể không có những hành vi nguy hiểm, xâm hại đến sự phát triển bình thường của thị trường chứng khoán, đến lợi ích hợp pháp của các bên tham gia thị trường mà trước hết là các nhà đầu tư.
Chính vì vậy, để bảo vệ sự phát triển bình thường của các quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực chứng khoán, ngăn ngừa và xử lý những hành vi gây nguy hiểm cho xã hội, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các nhà đầu tư, pháp luật về chứng khoán và thị trường chứng khoán của các quốc gia đều quy định về hoạt động thanh tra và hoạt động giám sát thị trường chứng khoán. Những quy định này điều chỉnh các mối quan hệ pháp luật phát sinh trong quá trình các chủ thể tham gia vào thị trường chứng khoán và nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan, nhằm bảo vệ và duy trì sự an toàn, tính ổn định cũng như sự 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phát triển của toàn hệ thống giao dịch, của bộ máy quản lý nhà nước về chứng khoán và thị trường chứng khoán cũng như của toàn bộ thị trường chứng khoán và nền kinh tế nói chung.