Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu thành phần loài và phân bố thú biển từ Quảng Ninh đến Khánh Hòa

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thành phần loài và phân bố thú biển từ Quảng Ninh đến Khánh Hòa dựa trên mẫu vật tại bảo tàng và đền thờ cá ông.

• Tác giả: Phạm Văn Chiến
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Quân
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Động Vật Học
• Đề tài: Bước Đầu Nghiên Cứu Thành Phần Loài Và Sự Phân Bố Của Thú Biển Dựa Trên Bộ Sưu Tập Mẫu Vật Được Lưu Trữ Tại Các Bảo Tàng Và Đền Thờ Cá Ông Ở Các Địa Phương Ven Biển Từ Quảng Ninh Tới Khánh Hòa
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về thú biển
• 1.2. Vị trí phân loại của thú biển
• 1.3. Đặc điểm sinh học của thú biển
• 1.4. Tình hình nghiên cứu thú biển
• 1.5. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.6. Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: TÀI LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.4. Tài liệu và thiết bị nghiên cứu
• 2.5. Tài liệu nghiên cứu
• 2.6. Thiết bị nghiên cứu
• 2.7. Phương pháp nghiên cứu
• 2.8. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.9. Phương pháp định loại mẫu vật
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thành phần loài thú biển trong khu vực nghiên cứu
• 3.2. Mẫu vật thu tại Quảng Ninh
• 3.3. Mẫu vật thu tại Hải Phòng
• 3.4. Mẫu vật thu tại Thanh Hóa
• 3.5. Mẫu vật thu tại Hà Tĩnh
• 3.6. Mẫu vật thu tại Quảng Bình
• 3.7. Mẫu vật thu tại Quảng Ngãi
• 3.8. Mẫu vật thu tại Khánh Hòa
• 3.9. Ghi nhận về thú biển ở một số vùng biển trong khu vực nghiên cứu
• 3.10. Mô tả đặc điểm các loài thú biển phát hiện trong khu vực nghiên cứu
• 3.11. Các loài quý hiếm có nguy cơ bị đe dọa, tuyệt chủng
• 3.12. Khóa định loại các loài thú biển trong khu vực nghiên cứu
• 3.13. Khóa định loại dựa trên đặc điểm hình thái
• 3.14. Khóa định loại dựa trên đặc điểm bộ xương
• 4. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu thành phần loài thú biển tại Việt Nam

Nghiên cứu về thú biển Việt Nam đã trở thành một lĩnh vực quan trọng trong bảo tồn và quản lý tài nguyên biển. Việt Nam có bờ biển dài và đa dạng sinh học phong phú, nơi sinh sống của nhiều loài thú biển. Tuy nhiên, thông tin về thành phần loài và sự phân bố của chúng còn hạn chế. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu dựa vào tài liệu nước ngoài và chưa phản ánh đúng thực trạng hiện nay.

1.1. Đặc điểm sinh học của thú biển tại Việt Nam

Thú biển là nhóm động vật có vú, bao gồm cá voi, bò biển và hải cẩu. Chúng có những đặc điểm sinh học đặc trưng như khả năng thích nghi với môi trường biển, hình thái cơ thể và phương thức sinh sản. Các loài thú biển này không chỉ có giá trị sinh thái mà còn có giá trị kinh tế và văn hóa đối với cộng đồng ven biển.

1.2. Tình hình nghiên cứu thú biển trên thế giới và tại Việt Nam

Trên thế giới, nhiều nghiên cứu đã được thực hiện để xác định thành phần loài và phân bố của thú biển. Tuy nhiên, tại Việt Nam, nghiên cứu về thú biển còn hạn chế, chủ yếu tập trung vào một số loài phổ biến. Việc thiếu thông tin chi tiết về các loài và môi trường sống của chúng gây khó khăn trong công tác bảo tồn.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu thú biển tại Việt Nam

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc nghiên cứu và bảo tồn thú biển, nhưng vẫn còn nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu hụt dữ liệu về thành phần loài và phân bố của chúng. Điều này ảnh hưởng đến khả năng quản lý và bảo tồn các loài thú biển quý hiếm.

2.1. Thiếu dữ liệu và thông tin về thú biển

Nhiều loài thú biển chưa được nghiên cứu đầy đủ, dẫn đến việc thiếu thông tin về số lượng, phân bố và tình trạng bảo tồn. Các tài liệu hiện có chủ yếu dựa vào các nghiên cứu cũ và không còn phù hợp với thực tế hiện nay.

2.2. Tác động của con người đến môi trường sống của thú biển

Hoạt động đánh bắt hải sản, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sống của thú biển. Những tác động này không chỉ làm giảm số lượng loài mà còn làm thay đổi cấu trúc sinh thái của các vùng biển.

III. Phương pháp nghiên cứu thành phần loài thú biển tại Việt Nam

Để nghiên cứu thành phần loài và phân bố của thú biển, các phương pháp điều tra khảo sát đã được áp dụng. Việc thu thập mẫu vật từ các bảo tàng và lăng thờ cá ông là một trong những phương pháp chính. Ngoài ra, phỏng vấn ngư dân và các nhà quản lý địa phương cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thu thập thông tin.

3.1. Phương pháp thu thập mẫu vật

Mẫu vật được thu thập từ các bảo tàng và lăng thờ cá ông ở các tỉnh ven biển từ Quảng Ninh đến Khánh Hòa. Việc này giúp xác định được danh sách thành phần loài và phân bố của chúng trong khu vực nghiên cứu.

3.2. Phỏng vấn và thu thập thông tin từ cộng đồng

Phỏng vấn ngư dân và các nhà quản lý địa phương giúp thu thập thông tin quý giá về sự xuất hiện và hành vi của thú biển trong tự nhiên. Những thông tin này bổ sung cho dữ liệu thu thập từ mẫu vật và giúp hiểu rõ hơn về tình trạng của các loài.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu đã xác định được 11 loài thú biển trong khu vực nghiên cứu, trong đó có 2 loài mới được bổ sung vào danh sách thú biển Việt Nam. Những phát hiện này không chỉ có giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa quan trọng trong công tác bảo tồn và quản lý tài nguyên biển.

4.1. Danh sách thành phần loài thú biển

Danh sách thành phần loài thú biển được xác định dựa trên mẫu vật thu thập và thông tin từ cộng đồng. Việc bổ sung 2 loài mới cho danh sách thú biển Việt Nam là một thành công lớn trong nghiên cứu này.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào bảo tồn

Kết quả nghiên cứu sẽ được sử dụng để xây dựng các chương trình bảo tồn và quản lý tài nguyên biển. Việc này không chỉ giúp bảo vệ các loài thú biển mà còn góp phần duy trì sự đa dạng sinh học trong khu vực.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu thú biển tại Việt Nam

Nghiên cứu về thú biển tại Việt Nam đang ở giai đoạn đầu và cần nhiều nỗ lực hơn nữa để thu thập dữ liệu và thông tin. Tương lai của nghiên cứu này phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các nhà khoa học, chính quyền địa phương và cộng đồng trong việc bảo tồn và quản lý tài nguyên biển.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu thú biển

Nghiên cứu thú biển không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng sinh học mà còn có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ môi trường sống và phát triển bền vững cho cộng đồng ven biển.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và bảo tồn

Cần có các chương trình nghiên cứu dài hạn và các chính sách bảo tồn hiệu quả để đảm bảo sự tồn tại của các loài thú biển. Sự tham gia của cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ cũng rất quan trọng trong việc thực hiện các chương trình này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thú biển là nhóm động vật có vú bậc cao sở hữu đời sống gắn liền với môi trường nước, đóng vai trò là những chỉ thị sinh học quan trọng bậc nhất cho sức khỏe của hệ sinh thái đại dương. Trên phạm vi toàn cầu, giới khoa học đã định danh khoảng 128 loài thú biển, trong đó riêng Bộ Cá voi (Cetacea) chiếm 84 loài phân bố khắp các đại dương và một số lưu vực sông lớn. Tại Việt Nam, dải bờ biển dài hơn 3.260 km cùng vùng đặc quyền kinh tế rộng trên 1 triệu km2 là ngư trường và hành lang di cư lý tưởng của nhiều loài thú biển quý hiếm. Dù vậy, các nghiên cứu chuyên sâu về thành phần loài và phân bố thú biển tại nước ta còn rất phân tán, đa số dữ liệu gốc chỉ dừng lại ở các cuộc khảo sát sơ bộ của chuyên gia quốc tế vào giai đoạn năm 1995 đến năm 2000 với việc ghi nhận từ 16 đến 20 loài.

Sự thiếu hụt dữ liệu cập nhật hiện đại trong hơn một thập kỷ đã tạo ra khoảng trống lớn cho công tác quản lý tài nguyên sinh vật và thực thi các công ước bảo tồn quốc tế. Đứng trước thực trạng đó, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Động vật học của tác giả Phạm Văn Chiến đã tập trung giải quyết bài toán kiểm kê, xác định thành phần loài và ranh giới phân bố của thú biển ven bờ. Đề tài được triển khai thực địa xuyên suốt 7 tỉnh thành trọng điểm từ Quảng Ninh tới Khánh Hòa trong giai đoạn từ tháng 01/2012 đến tháng 12/2013, kết hợp nguồn tư liệu khảo sát từ tháng 07/2011. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi trực tiếp giám định 51 mẫu vật, công bố 11 loài thú biển hiện diện thực tế, bổ sung 02 loài mới vào danh lục thú biển Việt Nam và đóng góp 03 công bố khoa học chuyên ngành, tạo lập cơ sở dữ liệu nền tảng cho việc cập nhật Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết phân loại học động vật có xương sống (Vertebrate Taxonomy), lý thuyết tiến hóa thích nghi thứ cấp của thú biển thuộc lớp Thú (Mammalia) và lý thuyết sinh thái học phân bố quần thể sinh vật biển. Khoảng 50 triệu năm trước, tổ tiên của Bộ Cá voi đã chuyển đổi từ môi trường sống trên cạn sang hoàn toàn dưới nước, dẫn đến sự biến đổi sâu sắc về giải phẫu học: chi sau tiêu giảm hoàn toàn, chi trước biến đổi thành vây bơi dạng tay chèo, lông mao tiêu biến và hộp sọ kéo dài về phía trước. Khung nghiên cứu vận dụng 4 khái niệm cốt lõi:

• Thú biển (Marine Mammals): Nhóm thú có vú thích nghi với thủy vực biển, hô hấp hoàn toàn bằng phổi, sinh con và nuôi con bằng tuyến sữa.
• Phân bộ Cá voi tấm sừng hàm (Mysticeti): Nhóm cá voi không răng, sử dụng cấu trúc tấm lọc bằng chất sừng keratin ở hàm trên để giữ lại sinh vật phù du và cá nhỏ.
• Phân bộ Cá voi có răng (Odontoceti): Nhóm thú biển săn mồi chủ động, mang răng hình nón hoặc hình nấm, định vị con mồi bằng cơ chế phát xung sóng âm sinh học.
• Mẫu vật hình thái xương học (Osteological Specimens): Tập hợp các chỉ số giải phẫu sọ và khung xương trục được sử dụng làm chuẩn định danh phân loại học kinh điển.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ 51 mẫu vật, bao gồm 40 mẫu xương thực thể (hộp sọ, khung xương toàn phần, mẫu da khô) và 11 mẫu tư liệu ảnh chụp xác thực. Phương pháp chọn mẫu mục tiêu (purposive sampling) kết hợp sinh thái học nhân văn được áp dụng tại 16 địa điểm khảo sát thuộc 7 tỉnh thành ven biển gồm: Quảng Ninh, Hải Phòng, Thanh Hóa, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Ngãi và Khánh Hòa. Các địa điểm này bao gồm hệ thống bảo tàng chuyên ngành (như Bảo tàng Hải dương học, Bảo tàng Viện Nghiên cứu Hải sản, Bảo tàng Lịch sử Quảng Ninh) và hệ thống đền thờ, lăng thờ Cá Ông cổ truyền của ngư dân (như Lăng An Hải, Lăng Đông Hải, Lăng Tân tại đảo Lý Sơn).

Phương pháp phân tích hình thái học so sánh (Comparative Morphology) dựa trên cấu trúc giải phẫu ngoài và giải phẫu xương sọ được lựa chọn làm phương pháp chủ đạo. Việc thu thập số liệu đo đạc tuân thủ nghiêm ngặt quy chuẩn quốc tế của Cục Quản lý Đại dương và Khí quyển Quốc gia Hoa Kỳ (NOAA, 1994) với 37 chỉ số hộp sọ cá heo, 28 chỉ số hộp sọ cá voi và tài liệu định loại của FAO (1994). Lý do lựa chọn phương pháp này xuất phát từ tính chất đặc thù của đối tượng nghiên cứu: phần lớn mẫu vật được lưu giữ dạng mẫu khô lâu năm trong không gian tâm linh của cư dân miền biển, không thể can thiệp phá hủy hay thu mẫu mô mềm để phân tích sinh học phân tử hàng loạt; do đó đo đạc hình thái xương học là giải pháp tối ưu, có độ tin cậy khoa học cao nhất và đảm bảo tính bảo tồn di sản. Toàn bộ quá trình thu mẫu thực địa, phỏng vấn ngư dân và phân tích số đo phòng thí nghiệm được thực hiện đồng bộ trong timeline 24 tháng từ năm 2012 đến năm 2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Qua quá trình phân tích giải phẫu học 51 mẫu vật kết hợp phỏng vấn thực địa, luận văn đã đạt được 4 phát hiện khoa học mang tính đột phá:

• Xác lập danh lục gồm 11 loài thú biển thuộc Bộ Cá voi (Cetacea) hiện diện tại dải ven bờ từ Quảng Ninh tới Khánh Hòa, chiếm 55% tổng số 20 loài thú biển từng được ghi nhận trong lịch sử nghiên cứu biển Việt Nam.
• Phát hiện và bổ sung 02 loài mới hoàn toàn cho danh lục thú biển Việt Nam, bao gồm loài Cá voi xám (Eschrichtius robustus) thuộc họ Eschrichtiidae và loài Cá voi omura (Balaenoptera omurai) thuộc họ Balaenopteridae. Cả hai loài này đều được giám định độc lập và tái khẳng định bởi các chuyên gia quốc tế đến từ Bảo tàng Tự nhiên Quốc gia Đài Loan và Bảo tàng Tự nhiên Quốc gia Nhật Bản.
• Đính chính thành công định danh sai lệch lịch sử tại các bảo tàng: Bộ xương cá voi dài 1.400 cm (14 m) với 53 đốt sống tại Bảo tàng Lịch sử Quảng Ninh trước đây mang nhãn Cá voi vây (Balaenoptera physalus) đã được chứng minh chính xác là Cá voi xám (Eschrichtius robustus); mẫu sọ tại Vườn Quốc gia Bái Tử Long bị gắn nhầm tên Cá heo bụng trắng (Lagenodelphis hosei) được xác định lại là Cá heo không vây (Neophocaena phocaenoides).
• Ghi nhận mức độ tập trung loài cao tại khu vực Vịnh Bắc Bộ và Nam Trung Bộ: Địa bàn Hải Phòng thu thập được 10 mẫu vật thuộc 6 loài (chiếm 54,5% danh lục nghiên cứu), Quảng Ninh ghi nhận 7 mẫu vật thuộc 4 loài (chiếm 36,4%), trong khi các tỉnh Quảng Ngãi và Khánh Hòa lưu trữ nhiều mẫu sọ quý hiếm của loài Cá heo đốm nhiệt đới (Stenella attenuata), Cá heo lưng gù Thái Bình Dương (Sousa chinensis) và Cá nhà táng nhỏ (Kogia sima).

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phản ánh mối tương quan chặt chẽ giữa đặc điểm hình thái thích nghi của từng loài với điều kiện hải dương học vùng ven bờ Việt Nam. Các loài cá heo mõm dài và cá heo không vây thường phân bố tại vùng nước nông, cửa sông và vịnh kín nhiều bãi triều nhằm khai thác nguồn cá nổi phong phú. Ngược lại, các loài cá voi tấm sừng hàm và cá nhà táng xuất hiện dọc thềm lục địa sâu miền Trung theo các dòng hải lưu theo mùa.

Đặc biệt, việc phát hiện mẫu vật Cá voi xám tại Quảng Ninh mang ý nghĩa sinh học địa lý to lớn. Theo công bố của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) năm 2013, phạm vi di cư của quần thể Cá voi xám Tây Thái Bình Dương chỉ giới hạn từ vùng biển Okhotsk (Nga) xuống đảo Hải Nam (Trung Quốc). Bằng chứng thực nghiệm từ bộ xương 14 mét tại Quảng Ninh đã chính thức mở rộng ranh giới phân bố của loài sang vùng biển bờ tây Vịnh Bắc Bộ của Việt Nam.

Dữ liệu hình thái và phân bố trong luận văn có thể được trình bày trực quan thông qua bảng ma trận thống kê 11 loài phân bổ theo 7 tỉnh thành ven biển, biểu đồ cột biểu diễn tỷ lệ mẫu vật giữa 6 họ thú biển (trong đó họ Delphinidae chiếm ưu thế tuyệt đối với hơn 50% số mẫu), kết hợp biểu đồ tròn minh họa cơ cấu nguồn mẫu gồm 78,4% mẫu vật bảo tàng, lăng miếu và 21,6% tư liệu ảnh chụp từ ngư dân.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các phát hiện thực chứng, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả bảo tồn thú biển tại Việt Nam:

• Số hóa và chuẩn hóa quản lý mẫu vật: Triển khai số hóa 100% hồ sơ giải phẫu học và mẫu vật xương thú biển tại ít nhất 30 đền thờ Cá Ông trọng điểm và các bảo tàng chuyên ngành trên toàn quốc. Thời gian thực hiện: Giai đoạn 2024 - 2026. Chủ thể thực hiện: Viện Tài nguyên và Môi trường biển chủ trì, phối hợp cùng Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch các địa phương.
• Cập nhật khung pháp lý và chính sách bảo tồn: Đề xuất bổ sung ngay 02 loài mới ghi nhận là Cá voi xám và Cá voi omura vào Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ thuộc Nghị định 64/2019/NĐ-CP và Sách Đỏ Việt Nam với mức độ nguy cấp cao. Thời gian thực hiện: Hoàn thành trong năm 2025. Chủ thể thực hiện: Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp cùng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.
• Thiết lập mạng lưới cứu hộ thú biển dạt bờ: Xây dựng 03 trung tâm tiếp nhận thông tin và cứu hộ thú biển chuyên trách tại Vịnh Bắc Bộ, Nam Trung Bộ và Tây Nam Bộ; tổ chức tập huấn kỹ thuật cứu hộ và thu thập mẫu cho hơn 500 cán bộ kiểm ngư, ban quản lý khu bảo tồn biển và ngư dân nòng cốt. Thời gian thực hiện: Giai đoạn 2025 - 2028. Chủ thể thực hiện: Cục Thủy sản kết hợp cùng các Ban Quản lý Vườn Quốc gia ven biển.
• Tăng cường hợp tác quốc tế trong nghiên cứu di truyền: Mở rộng liên kết nghiên cứu với các bảo tàng và viện hải dương học quốc tế tại Đài Loan và Nhật Bản; thực hiện phân tích giải trình tự gen ADN ti thể cho ít nhất 50 mẫu xương cổ nhằm xác định chính xác cấu trúc phả hệ và lộ trình di cư xuyên biên giới. Thời gian thực hiện: Giai đoạn 2026 - 2030. Chủ thể thực hiện: Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn thạc sĩ này là tài liệu tham khảo khoa học giá trị cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Động vật học, Thủy sinh học và Quản lý tài nguyên biển: Tiếp cận hệ thống chỉ số sọ học chuẩn mực theo tiêu chuẩn NOAA 1994 và FAO 1994; sử dụng luận văn làm tài liệu giảng dạy, nghiên cứu so sánh giải phẫu hình thái và xây dựng khóa định loại thú biển tại Việt Nam.
• Cán bộ quản lý tại các Khu bảo tồn biển và Vườn Quốc gia ven biển (như Bái Tử Long, Cát Bà, Cù Lao Chàm, Nha Trang): Nắm bắt bức tranh phân bố thực tế của 11 loài thú biển nguy cấp; ứng dụng để quy hoạch phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, xây dựng tuyến tuần tra và hạn chế rủi ro mắc lưới đánh bắt của ngư dân.
• Chuyên viên kiểm kê di sản và cán bộ tại các bảo tàng thiên nhiên, bảo tàng lịch sử: Tham khảo quy trình phân loại xương học chuẩn xác để rà soát, đính chính các nhãn mẫu vật trưng bày đang bị định danh sai lệch, đồng thời xây dựng các panô giáo dục nâng cao nhận thức bảo vệ môi trường biển cho công chúng.
• Các nhà hoạch định chính sách tại Cục Kiểm ngư và Bộ Tài nguyên và Môi trường: Sử dụng hệ thống số liệu thực địa làm căn cứ pháp lý tin cậy nhằm cập nhật danh mục bảo tồn động vật hoang dã, xây dựng kế hoạch hành động quốc gia về bảo tồn thú biển và thực thi các cam kết quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao nghiên cứu thú biển tại Việt Nam lại dựa chủ yếu vào mẫu vật tại các đền thờ Cá Ông?
Thú biển là động vật di chuyển rộng ngoài khơi xa, đòi hỏi chi phí nghiên cứu thực địa rất lớn với tàu chuyên dụng. Tục thờ cúng Cá Ông của ngư dân ven biển đã lưu giữ hàng trăm bộ xương cá voi, cá heo qua nhiều thế kỷ. Khảo sát 16 đền thờ và bảo tàng đã cung cấp 40 mẫu vật xương khô quý giá, cho phép định danh chính xác mà không cần săn bắt hay xâm phạm đời sống tự nhiên của sinh vật.

Đặc điểm giải phẫu nào giúp phân biệt Cá voi xám với các loài cá voi khác trong cùng bộ?
Cá voi xám (Eschrichtius robustus) thuộc phân bộ Cá voi tấm sừng hàm nhưng không có vây lưng điển hình mà chỉ có các gờ nốt sần dọc sống lưng. Hộp sọ của loài mang đặc trưng vượt trội với xương mũi rất lớn (bằng 1/5 chiều rộng gốc mỏ), xương hàm trên nhìn nghiêng uốn cong mạnh và mang khoảng 150 tấm lược sừng ngắn ở mỗi bên hàm.

Bộ chỉ số đo sọ theo tiêu chuẩn NOAA 1994 được áp dụng trong luận văn gồm những gì?
Nghiên cứu áp dụng quy chuẩn NOAA 1994 gồm 37 chỉ số đo chi tiết cho sọ cá heo (họ Delphinidae, Phocoenidae) và 28 chỉ số cho sọ cá voi (họ Balaenopteridae, Eschrichtiidae). Các chỉ tiêu chính gồm chiều dài hộp sọ (CBL), chiều dài mỏ (LR), chiều rộng gốc mỏ (WBR) và chiều cao xương hàm dưới, giúp tính toán tỷ lệ tương quan phục vụ định danh loài chính xác.

Ý nghĩa của việc ghi nhận loài Cá voi xám tại vùng biển Quảng Ninh đối với khoa học là gì?
Phát hiện này mở rộng vùng phân bố địa lý của loài Cá voi xám trên bản đồ hải dương học thế giới. Trước đây, Danh lục Đỏ IUCN xác định điểm cực nam của đường di cư loài này ở Tây Thái Bình Dương chỉ chạm tới đảo Hải Nam. Mẫu vật bộ xương 14 mét tại Quảng Ninh đã chứng minh bờ tây Vịnh Bắc Bộ là một phần trong sinh cảnh di cư của loài.

Làm thế nào để phân biệt Cá heo không vây và Cá heo mũi chai qua mẫu sọ?
Cá heo mũi chai (Tursiops truncatus) có hộp sọ dài (mẫu tại Bái Tử Long đạt 471 mm), mỏ thon dài đạt 267 mm với răng hình nón. Ngược lại, Cá heo không vây (Neophocaena phocaenoides) có cấu trúc đầu tròn, sọ ngắn chỉ 291 mm, mỏ ngắn 93 mm và xương mũi gồ cao đặc trưng của họ Phocoenidae.

Kết luận

• Luận văn đã hoàn thành xuất sắc cuộc khảo sát thực địa quy mô lớn tại 16 địa điểm thuộc 7 tỉnh ven biển từ Quảng Ninh tới Khánh Hòa, xử lý và giám định khoa học 51 mẫu vật thú biển.
• Xác định và mô tả chi tiết danh lục 11 loài thú biển thuộc Bộ Cá voi (Cetacea), khẳng định sự đa dạng sinh học biển của Việt Nam với hơn 50% số loài từng ghi nhận trong lịch sử.
• Đóng góp phát hiện mới mang tầm quốc tế khi bổ sung 02 loài thú biển mới cho danh lục quốc gia là Cá voi xám (Eschrichtius robustus) và Cá voi omura (Balaenoptera omurai).
• Đính chính thành công các sai lệch định danh mẫu vật tồn tại nhiều năm tại Bảo tàng Lịch sử Quảng Ninh và Vườn Quốc gia Bái Tử Long, mở rộng ranh giới phân bố của Cá voi xám vào Vịnh Bắc Bộ.
• Thiết lập hệ thống cơ sở dữ liệu xương học chuẩn hóa, tạo nền móng vững chắc cho lộ trình bảo tồn gen di truyền và giám sát thú biển Việt Nam giai đoạn 2024 - 2030.

Công tác bảo tồn thú biển đòi hỏi sự chung tay đồng bộ giữa giới khoa học, cơ quan quản lý và cộng đồng ngư dân ven biển. Hãy cùng chia sẻ dữ liệu nghiên cứu, nâng cao ý thức bảo vệ tài nguyên sinh vật và hành động ngay hôm nay để gìn giữ những sinh vật kỳ vĩ của đại dương cho các thế hệ tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Thú biển là nhóm động vật thuộc lớp thú(cá voi, bò biển, hải cẩu …) nhƣng có đời sống gắn liền với biển.Trên thế giới hiện nay các nhà khoa học đã mô tả và xác địnhđƣợc khoảng 128 loài, chúng phân bố ở hầu hết các vùng biển và đại dƣơng, một số loài cá heo còn phân bố trong các con sông lớn nhƣ sông Amazon, sông Hằng, sông MêKông ….Vùng biển của Việt Nam đƣợc ghi nhận lànơi sinh sống của rất nhiềuloài thú biển, chúng đƣợc các ngƣ dânbắt gặp thƣờng xuyên ngoài tự nhiên khi đi đánh bắt hải sản. Ngoài ra, mẫu vật của chúng cũng đƣợc tìm thấy trong các bảo tàng chuyên ngành, các lăng thờ cúng cá ông do ngƣ dân xây dựng ở các địa phƣơng ven biển. Trong những năm gần đây nhờ sự phát triển của các phƣơng tiện thông tin đại chúng,các thông tin về cá voi, cá heo, hải cẩu bị chết trôi dạt vào bờ đƣợc cập nhật thƣờng xuyên hơn.Tuy nhiên,nhóm đối tƣợng thú biển ở Việt Nam còn chƣa đƣợc quan tâm và nghiên cứu đầy đủ, các dẫn liệu ban đầu về thành phần loài, sự phân bố và số lƣợng của mỗi loài thú biển ở Việt Nam là rất ít, phần lớn do các nhà khoa học nƣớc ngoài cung cấp từ những năm 1990.Các thông tin này ngày nay đã không còn đúng với thực tế về hiện trạng thú biển của nƣớc ta. Các nghiên cứu mớivề thú biển ở Việt Nam là hầu nhƣ không có, dẫn tới những khó khăn trong công tác quản lý và bảo tồn nhóm động vật biển quý hiếm này.

Chính vì vậy đề tài “Bước đầu nghiên cứu thành phần loài và sự phân bố của thú biển dựa trên bộ sưu tập mẫu vật được lưu trữ tại các bảo tàng và đền thờ cá ông ở các địa phương ven biển từ Quảng Ninh tới Khánh Hòa” đƣợc thực hiện với các mục tiêu và nhiệm vụcụ thể sau: Mục tiêu:  Nắm đƣợc các phƣơng pháp điều tra khảo sát,nghiên cứu về thú biển.  Có đƣợc bộ số liệu ban đầu về thành phần loài, sự phân bố của thú biển ở khu vực ven bờ từ Quảng Ninh tới Khánh Hòa. Nhiệm vụ: 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail]  Thu thập và xử lý tất cả các tài liệu lịch sử đã xuất bản có liên quan tới vấn đề nghiên cứu (các công bố khoa học, các thông tin xã hội, văn bản pháp luật …).  Đánh giá các mẫu vật, tài liệu nghiên cứu trong hệ thống các bảo tàng chuyên ngành và hệ thống cáclăng thờ cá ông đƣợc ngƣ dân xây dựng ở các địa phƣơng ven biển trong khu vực nghiên cứu.

 Tiến hành điều tra khảo sát ngoài thực địa thông qua việc phỏng vấn thu thập thông tin từ các ngƣ dân, các nhà quản lý địa phƣơng, các cộng đồng ven biển tại các khu vực nghiên cứu.  Phân tích mẫu vật dựa trên phƣơng pháp hình thái học dựa vào các đặc điểm hình thái của cơ thể và cấu trúc của bộ xƣơng để xác định tên loài. Các hoạt động triển khai:  Để thực hiện đƣợc các nhiệm vụ nêu trên, học viêncùng với chuyên gia thú biển của Bảo tàng Tự nhiên Quốc gia Đài Loan đã tiến hành khảo sát một hệ thống các bảo tàng chuyên ngành, lăng thờ cá ông do ngƣời dân lập ra ở các tỉnh ven biển từ Quảng Ninh đến Khánh Hòa trong khuôn khổ đề tài cấp cơ sở Viện Tài nguyên và Môi trƣờng biển năm 2012.  Kết hợp với các đề tài, dự án do Viện Tài nguyên và Môi trƣờng biển chủ trì, các thông tin truyền thông đại chúng (báo chí, phát thanh, truyền hình …) học viên đã thu thêm những thông tin và tƣ liệu liên quan tới thú biển trong khu vực nghiên cứu.

 Tranh thủ sự giúp đỡ từ phía đối tác Đài Loan học viên đƣợc trực tiếp sang học tập phƣơng pháp nghiên cứu thú biển dựa trên các bộ mẫu chuẩn và trang thiết bị thí nghiệm sẵn có của Bảo tàng Tự nhiên Quốc gia Đài Loan. Các kết quả chính đạt đƣợc: 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail]  Dựa trên những mẫu vật trong hệ thốngbảo tàng chuyên ngành, các lăng thờ cá ông, các thông tin do các cơ quan chức năng địa phƣơng cung cấp đã xác định đƣợc danh sách thành phần loài thú biển dải ven bờ khu vực nghiên cứu gồm 11 loài. Trong đó đã bổ sung đƣợc 2 loài mới cho danh lục thú biển Việt Nam đó là: loài Cá voi xám (Eschrichtius robustus) và loài Cá voi omura (Balaenoptera omurai). Cả hai loài mới ghi nhận này đã đƣợc các chuyên gia nƣớc ngoài phối hợp nghiên cứu và khẳng định.

 Dựa vào kết quả phân tích mẫu vật, các thông tin thu thập đƣợc từ các phiếu phỏng vấn đã xác định đƣợc phạm vi, vùng phân bố của các loài thú biển thƣờng gặp ở dải ven bờ khu vực nghiên cứu. Dựa vào vật mẫu ở Bảo tàng Lịch sử tỉnh Quảng Ninh đã bổ sung đƣợc phạm vi phân bố của loài Cá voi xám mở rộng sang cả vùng biển bờ tây vịnh Bắc bộ. So với các tài liệu của Tổ chức Bảo tồn Quốc tế IUCN đã công bố trƣớc đây thì phạm vi phân bố của loài này chỉ đến đảo Hải Nam của Trung Quốc.  Đã công bố đƣợc 03 bài báo đăng hoặc đã đƣợc chấp nhận cho đăng có liên quan tới nội dung của luận văn: 01 bài đăng trên Tuyển tập Tài nguyên và Môi trƣờng biển, 01 bài đăng trên Kỷ yếu Hội nghị Toàn quốc về Sinh thái và Tài nguyên sinh vật lần thứ V, 01 bài đăng trên Tạp chí Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 - TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về thú biển 1. Vị trí phân loại của thú biển Giới: Động vật (Animalia) Ngành:Có dây sống (Chordata) Lớp:Thú (Mammalia) - Bộ Cá voi (Cetacea) Bộ:Bao gồm ba bộ: - Bộ Bò nƣớc (Serenia) - Bộ Ăn thịt (Carnivora) Thú biển bao gồm tất cả các loài thú có đời sống gắn liền với biển. Chúng đƣợc xếp vào 3 bộ: Bộ Cá voi, Bộ Bò nƣớc và Bộ Ăn thịt.

Hiện nay trên thế giới các nhà khoa học đã mô tả và xác định đƣợc khoảng 128 loài trong đó có 84 loài thuộc Bộ Cá voi, 5 loài thuộc Bộ Bò nƣớc và 39 loàithuộc Bộ Ăn thịt [9].Dƣới đây là phân loại các họ thú biển theo tác giả Hadoram Shirihai [9]. Bộ Phân bộ Họ Banaenidae (có 4 loài) Mysticeti Neobalaenidae (có 1 loài) (Cá voi tấm sừng hàm) Balaenopteriadae (có 9 loài) Eschrichtiidae (có 1 loài) Physeteridae (có 1 loài) Cetacea Kogiidae (có 2 loài) (Cá voi) Monodontidae (có 2 loài) Ziphiidae (có 21 loài) Odontoceti Delphinidae (có 34 loài) (Cá voi có răng) Phocoenidae (có 7 loài Platanistidae (có 1 loài) Iniidae (có 1 loài) Pontoporiidae (có 1 loài) 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Serenia Trichechidae (có 3 loài) (Bò nƣớc) Dugongidae (có 2 loài) Otariidae (có 16 loài) Pinnipedia Odobenidae (có 1 loài) (Chân màng) Carnivora Phocidae (có 19 loài) (Ăn thịt) Fissipedia Mustelidae (có 2 loài) (Chân chẽ) Ursidae (có 1 loài) Một danh sách các loài thú biển trên thế giới theo tác giảHadoram Shirihai đƣợc liệt kê trong phụ lục 1 của tài liệu này. Đặc điểm sinh học của thú biển Thú biển là nhóm động vật có vú, đẻ con và nuôi con bằng sữa nhƣng đời sống lại gắn liền với biển. Chính vì vậy thú biển mang một số đặc điểm khác so với các loài thú trên cạn.

a) Đặc điểm hình thái cơ thể Các loài thú thuộc Bộ Cá voi đã thích nghi hoàn toàn với cuộc sống dƣới nƣớc vào khoảng 50 triệu năm về trƣớc, trong thời gian này động vật dạng cá voi đã mất dần đi những thuộc tính phù hợp cho sự sinh tồn trên đất liền và thu đƣợc những đặc tính thích nghi với cuộc sống ở dƣới nƣớc. Chi sau biến mất, cơ thể của chúng trở lên thon và thuôn hơn, hình dạng cho phép chúng có thể di chuyển nhanh hơn trong nƣớc. Đuôi nguyên thủy của chúng đƣợc chuyển thành một cặp thùy đuôi có tác dụng dẫn lái khi di chuyển. Chi trƣớc của chúng biến thành các tay chèo rất hiệu quả khi di chuyển trong môi trƣớc nƣớc và làm cân bằng kích thƣớc to lớn của chúng (hình 1.

Do không còn nhu cầu giữ ấm từ bên ngoài lên lớp lông của các loài cá voi cũng bị tiêu biến giúp giảm lực ma sát khi di chuyển trong nƣớc. Tuy sống ở dƣới nƣớc nhƣng là những loài thú thực sự, các loài cá voi cũng hô hấp bằng phổi, quá trình trao đổi khí đƣợc thực hiện thông qua lỗ thở trên đỉnh đầu. Khi cá voi thở ra do không khí cũ đƣợc làm ấm từ phổi tiếp xúc với không khí lạnh hơn ở 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] môi trƣờng bên ngoài tạo ra một cột nƣớc tựa nhƣ khói. Cột nƣớc này có hình dạng, độ cao, góc phun đặc trƣng cho từng loài.

Vì thế, các loài cá voi có thể đƣợc những thợ săn cá voi hay những ngƣời theo dõi cá voi giàu kinh nghiệm nhận dạng từ xa bằng cách sử dụng đặc trƣng này (hình 1. Do sống dƣới biển mặn thị giác của cá voi có các tuyến tiết ra chất nhờn giúp bảo vệ mắt trƣớc nƣớc mặn của biển cả. Cá voi cũng có thủy tinh thể gần nhƣ hình cầu trong mắt, có hiệu quả tập trung cao nhất đối với cƣờng độ ánh sáng yếu trong vùng nƣớc sâu. Thị giác của các loài cá voi nói chung là kém (ngoại trừ một số loài cá heo).

Giống nhƣ mắt, tai của cá voi cũng nhỏ, cuộc sống dƣới nƣớc đã làm tiêu giảm các tai ngoài của chúng, mà chức năng của nó là thu thập các sóng âm thanh trong không gian. Tuy nhiên, do nƣớc là môi trƣờng truyền âm tốt hơn nhiều so với không khí, nên tai ngoài không còn cần thiết nữa. Nó chỉ còn là một lỗ nhỏ trên da, ngay phía sau các mắt[12]. Hình dạng ngoài của cá voi (a – Phân bộ cá voi tấm lược sừng, b – Phân bộ cá voi có răng) (theo Mark Carwardine, 2005) 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Hình dạng cột nƣớc docác loài cá voi tạo ra (theo Mark Carwardine, 2005) Các loài thú thuộc Bộ Bò biểncũngthích nghi hoàn toàn với cuộc sống dƣới nƣớc nhƣng vẫn giữ nhiều nét của thú ở cạn. Mình thon dài, cổ không rõ, chi trƣớc biến thành tay chèo nhƣng ngón tay vẫn còn di tích của móng guốccó tác dụng nhƣ một giá đỡ khi kiếm ăn. Chi sau thiếu, đuôi rộng hình vây cá nằm ngang. Thân phủ lông thƣa (hình 1.

Bò biển là nhóm thú biển chủ yếu ăn thực vật(một cá thể dugong có thể ăn khoảng 25 kg cỏ biển/ngày).