Khóa luận tốt nghiệp sư phạm sinh học khảo sát thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae trên ốc trong ruộng lúa ở một số huyện thuộc thành phố hồ chí minh

Khóa luận khảo sát thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae trên ốc trong ruộng lúa tại TP Hồ Chí Minh, cung cấp thông tin quý giá cho nghiên cứu sinh học.

• Tác giả: Dương Thúy Quyên
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Cử Thiện
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Sư Phạm Sinh Học
• Đề tài: Khảo Sát Thành Phần Loài Ốc và Tỉ Lệ Nhiễm Cercariae Trên Ốc Trong Ruộng Lúa Tại Thành Phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ ỐC NƯỚC NGỌT Ở VIỆT NAM
• 1.2. TỔNG QUAN VỀ ẤU TRÙNG CERCARIAE
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN VÀ TƯ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• PHỤ LỤC
• PHỤ LỤC 1: THÀNH PHẦN LOÀI ỐC TRONG RUỘNG LÚA Ở CÁC HUYỆN CỦA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• PHỤ LỤC 2: TỈ LỆ LOÀI ỐC THU ĐƯỢC TRONG RUỘNG LÚA Ở TỪNG HUYỆN CỦA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• PHỤ LỤC 3: TỈ LỆ ỐC BỊ NHIỄM CERCARIAE TRONG RUỘNG LÚA Ở CÁC HUYỆN CỦA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• PHỤ LỤC 4: CÁC NHÓM CERCARIAE NHIỄM TRÊN ỐC TRONG RUỘNG LÚA Ở CÁC HUYỆN CỦA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• PHỤ LỤC 5: HÌNH ẢNH CÁC LOẠI ỐC THU ĐƯỢC TRONG NGHIÊN CỨU
• PHỤ LỤC 6: HÌNH ẢNH CÁC CERCARIAE NHIỄM TRÊN ỐC TRONG NGHIÊN CỨU
• PHỤ LỤC 7: HÌNH ẢNH ĐỊA ĐIỂM THU MẪU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Thành Phần Loài Ốc Tại TP

Nghiên cứu thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae trên ốc trong ruộng lúa tại Thành phố Hồ Chí Minh là một vấn đề quan trọng. Thành phố này có nhiều ruộng lúa, nơi sinh sống của nhiều loài ốc. Việc xác định thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae giúp hiểu rõ hơn về môi trường sống và nguy cơ lây nhiễm bệnh từ ốc sang người.

1.1. Tình Hình Nghiên Cứu Thành Phần Loài Ốc Tại Việt Nam

Nghiên cứu về thành phần loài ốc nước ngọt ở Việt Nam đã được thực hiện từ lâu. Các nghiên cứu cho thấy có khoảng 137 loài ốc nước ngọt thuộc nhiều họ khác nhau. Đặc biệt, các loài ốc như Melanoides tuberculata và Lymnaea swinhoei thường được ghi nhận có tỉ lệ nhiễm cercariae cao.

1.2. Vai Trò Của Ốc Trong Hệ Sinh Thái Ruộng Lúa

Ốc nước ngọt đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái ruộng lúa. Chúng không chỉ là nguồn thức ăn cho nhiều loài động vật mà còn là vật chủ trung gian cho các loại sán lá. Việc nghiên cứu thành phần loài ốc giúp đánh giá tình trạng sức khỏe của hệ sinh thái này.

II. Vấn Đề Nhiễm Cercariae Trên Ốc Trong Ruộng Lúa

Tỉ lệ nhiễm cercariae trên ốc trong ruộng lúa là một vấn đề nghiêm trọng. Nhiễm cercariae có thể dẫn đến nhiều bệnh tật cho con người và động vật. Việc xác định tỉ lệ nhiễm cercariae giúp đưa ra các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

2.1. Nguyên Nhân Gây Nhiễm Cercariae Trên Ốc

Nhiễm cercariae trên ốc thường xảy ra do sự tiếp xúc với nước ô nhiễm hoặc do việc sử dụng phân gia súc chưa qua xử lý. Điều này tạo điều kiện cho trứng sán phát triển và lây lan trong môi trường nước.

2.2. Tác Động Của Cercariae Đến Sức Khỏe Con Người

Cercariae có thể gây ra nhiều bệnh tật nghiêm trọng cho con người, đặc biệt là các bệnh liên quan đến sán lá. Việc tiêu thụ thực phẩm có chứa cercariae có thể dẫn đến nhiễm trùng và các vấn đề sức khỏe khác.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Thành Phần Loài Ốc

Phương pháp nghiên cứu thành phần loài ốc bao gồm thu mẫu, phân tích mẫu và định danh các loài ốc. Các phương pháp này giúp xác định chính xác thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae.

3.1. Phương Pháp Thu Mẫu Ốc Trong Ruộng Lúa

Việc thu mẫu ốc được thực hiện tại các ruộng lúa ở bốn huyện của Thành phố Hồ Chí Minh. Mẫu được thu vào các thời điểm khác nhau để đảm bảo tính đại diện cho toàn bộ khu vực nghiên cứu.

3.2. Phương Pháp Phân Tích Mẫu Trong Phòng Thí Nghiệm

Mẫu ốc sau khi thu được sẽ được phân tích trong phòng thí nghiệm để xác định tỉ lệ nhiễm cercariae. Các phương pháp phân tích hiện đại được áp dụng để đảm bảo độ chính xác cao.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Thành Phần Loài Ốc Tại TP

Kết quả nghiên cứu cho thấy có nhiều loài ốc khác nhau sống trong ruộng lúa tại Thành phố Hồ Chí Minh. Tỉ lệ nhiễm cercariae cũng được ghi nhận ở mức đáng kể, cho thấy nguy cơ lây nhiễm bệnh từ ốc sang người.

4.1. Thành Phần Loài Ốc Được Ghi Nhận

Nghiên cứu đã ghi nhận được nhiều loài ốc như Melanoides tuberculata, Lymnaea swinhoei và một số loài khác. Những loài này thường có tỉ lệ nhiễm cercariae cao, cần được theo dõi chặt chẽ.

4.2. Tỉ Lệ Nhiễm Cercariae Trên Ốc

Tỉ lệ nhiễm cercariae trên ốc trong ruộng lúa được ghi nhận là khá cao, với nhiều mẫu ốc bị nhiễm. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp phòng ngừa hiệu quả để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

V. Giải Pháp Phòng Ngừa Nhiễm Cercariae Trên Ốc

Để giảm thiểu tỉ lệ nhiễm cercariae trên ốc, cần có các biện pháp phòng ngừa hiệu quả. Việc giáo dục cộng đồng về nguy cơ nhiễm bệnh và cách phòng tránh là rất quan trọng.

5.1. Giáo Dục Cộng Đồng Về Nguy Cơ Nhiễm Bệnh

Giáo dục cộng đồng về nguy cơ nhiễm cercariae và các bệnh liên quan là cần thiết. Các chương trình tuyên truyền có thể giúp nâng cao nhận thức và thay đổi thói quen tiêu dùng thực phẩm.

5.2. Các Biện Pháp Xử Lý Nước Và Phân Bón

Cần có các biện pháp xử lý nước và phân bón trước khi sử dụng cho ruộng lúa. Việc này giúp giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm cercariae từ môi trường vào ốc và từ ốc sang người.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae trên ốc trong ruộng lúa tại Thành phố Hồ Chí Minh là rất cần thiết. Kết quả nghiên cứu không chỉ giúp hiểu rõ hơn về môi trường sống của ốc mà còn góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu này đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng và phát triển bền vững cho ngành nông nghiệp. Việc hiểu rõ về thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae giúp đưa ra các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae tại các khu vực khác nhau. Việc này sẽ giúp có cái nhìn tổng quan hơn về tình hình nhiễm bệnh và đưa ra các giải pháp phù hợp.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Bệnh truyền nhiễm do sán lá song chủ truyền qua thực phẩm (Foodborne Zoonotic Trematodiases - FZT) đang là một trong những thách thức y tế công cộng và thú y nghiêm trọng toàn cầu. Theo báo cáo từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), hơn 40 triệu người trên toàn thế giới chịu ảnh hưởng bởi các bệnh nhiễm trùng giun sán qua đường ăn uống, đặc biệt tại các quốc gia nhiệt đới có tập quán ăn thủy hải sản tái sống hoặc rau thủy sinh chưa qua nấu chín. Tại Việt Nam, tỷ lệ nhiễm giun sán đường ruột và gan ở một số vùng nông nghiệp có thể lên tới 65,5%, gây ra các bệnh lý mạn tính nguy hiểm như viêm đường mật, xơ gan, suy nhược cơ thể và tổn thương biểu mô ruột.

Vấn đề cốt lõi xuất phát từ chu trình sinh học phức tạp của sán lá song chủ (Digenea), trong đó các loài ốc nước ngọt thuộc lớp Chân bụng (Gastropoda) đóng vai trò là vật chủ trung gian thứ nhất (First Intermediate Host) bắt buộc. Tại các vùng ven đô Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM), quá trình đô thị hóa nhanh kết hợp với tập quán canh tác lúa nước truyền thống – nơi phân gia súc, gia cầm chưa qua xử lý ủ nhiệt thường được bón trực tiếp xuống ruộng – đã biến hệ sinh thái ruộng lúa thành ổ chứa mầm bệnh lý tưởng. Dù TP.HCM có diện tích lúa nước đáng kể tại các huyện ngoại thành, các nghiên cứu dịch tễ ký sinh trùng trước đây chủ yếu tập trung tại vùng sinh thái ngập mặn Cần Giờ hoặc các phụ lưu kênh rạch nhỏ, để lại một khoảng trống dữ liệu khoa học về quần thể ốc ruộng lúa và mức độ cảm nhiễm ấu trùng đuôi (cercariae).

Đề tài khóa luận tốt nghiệp ngành Sư phạm Sinh học (Trường Đại học Sư phạm TP.HCM) thực hiện nghiên cứu chuyên sâu: "Khảo sát thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm Cercariae trên ốc trong ruộng lúa ở một số huyện thuộc Thành phố Hồ Chí Minh" nhằm giải quyết bài toán trên.

Mục tiêu cụ thể của dự án:

1. Xác định cấu trúc thành phần loài, giống, họ của quần thể ốc nước ngọt tại 4 huyện trọng điểm nông nghiệp của TP.HCM qua 3 chu kỳ sinh thái: Mùa mưa, Giao mùa và Mùa khô.
2. Định danh hình thái học các nhóm ấu trùng cercariae ký sinh trong ốc bằng kỹ thuật phát tán tự nhiên (shedding method) kết hợp vi quan sát độ phân giải cao.
3. Đánh giá tỷ lệ cảm nhiễm (Prevalence of Infection) theo không gian (huyện/xã) và thời gian (mùa), thiết lập mối tương quan giữa chỉ số môi trường thủy sinh (pH, nhiệt độ, độ mặn, độ sâu) với mật độ ấu trùng sán lá.

Phạm vi nghiên cứu được chuẩn hóa tại các xã có diện tích canh tác lúa lớn nhất thuộc 4 huyện ngoại thành TP.HCM: xã Tân Nhựt (Bình Chánh), xã Trung Lập Thượng (Củ Chi), xã Xuân Thới Thượng (Hóc Môn) và xã Hiệp Phước (Nhà Bè). Nghiên cứu giới hạn ở phân tích hình thái học vi thể và các chỉ số hóa lý cơ bản ngoài thực địa.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Trước khi triển khai, tổng quan các công trình nghiên cứu ký sinh trùng thủy sinh tại Việt Nam cho thấy sự phân bố không đồng đều về dữ liệu:

Địa bàn nghiên cứu	Số loài ốc phát hiện	Số nhóm Cercariae	Tỷ lệ nhiễm cao nhất	Hạn chế chính
Vĩnh Long & Đồng Tháp (2014)	14 loài (12 họ)	5 nhóm	17,09% (Lymnaea swinhoei)	Chỉ khảo sát kênh rạch tự nhiên, chưa phân lập ruộng lúa chuyên canh.
Tiền Giang (2021)	8 loài (4 họ)	3 nhóm	Đa số nhiễm Xiphidio	Quy mô bó hẹp trong ao nuôi cá tai tượng thương phẩm.
Cần Giờ - TP.HCM (2022)	8 loài (4 họ)	3 nhóm	Nhiễm trên 2 loài ốc	Đặc thù sinh thái bán nhật triều ngập mặn, không đại diện cho vùng lúa nội đồng.
Nghiên cứu này (2023)	23 loài (12 họ)	6 nhóm	10,9% (L. viridis), 50% cục bộ	Khảo sát hệ thống 4 huyện lúa trọng điểm qua 3 chu kỳ mùa hoàn chỉnh.

Phân tích yêu cầu nghiên cứu theo mô hình MoSCoW:

• Must have: Quy trình thu mẫu chuẩn hóa diện tích ($4\text{ m}^2$/điểm); định danh phân loại hình thái vỏ ốc và ấu trùng cercariae; xác định tỷ lệ cảm nhiễm theo mùa.
• Should have: Đo đạc các thông số thủy văn tức thời (Nhiệt độ, pH, Độ mặn bằng khúc xạ kế, Độ sâu nước).
• Could have: Phân tích vi ảnh kỹ thuật số qua hệ thống xử lý quang học vi tính.
• Won't have: Giải trình tự gen phân tử chuyên sâu (PCR-DNA Barcoding) do giới hạn ngân sách khóa luận.

Thiết kế hệ thống

Quy trình kỹ thuật được thiết kế theo cấu trúc module khép kín từ hiện trường đến phòng thí nghiệm:

[ Hiện trường: 60 điểm thu mẫu/đợt ] 
[ Phòng thí nghiệm Động vật & GP-SL ]
       [ Soi nổi & Kính hiển vi quang học ] (Độ phóng đại 10x, 40x)

Ngăn ngừa rủi ro an toàn sinh học: Tất cả mẫu sau kiểm tra được cố định và vô hoạt bằng dung dịch cồn ethanol $70^\circ$, dụng cụ thí nghiệm khử trùng nhiệt để loại bỏ nguy cơ phát tán ấu trùng gây viêm da (cercarial dermatitis) hoặc phát tán mầm sán ra môi trường.

Methodology

Phương pháp luận dựa trên chuẩn ký sinh trùng học quốc tế của Frandsen & Christensen (1984) kết hợp tài liệu định loại của Schell (1985) và Đặng Ngọc Thanh (2003, 2004, 2006).

Timeline triển khai qua 4 mốc then chốt:

1. Đợt 1 (Mùa mưa - 08/2022): Thu mẫu tại 60 điểm (15 điểm/xã $\times$ 4 huyện), phân tích 1.977 cá thể ốc.
2. Đợt 2 (Giao mùa - 10/2022): Thu mẫu tái lập, phân tích 1.644 cá thể ốc.
3. Đợt 3 (Mùa khô - 02/2023): Thu mẫu mùa khô kiệt, phân tích 1.737 cá thể ốc.
4. Tổng hợp & Phân tích sinh trắc học (03/2023 - 04/2023): Xử lý số liệu, tính tỷ lệ cảm nhiễm, viết báo cáo.

---

Implementation và kết quả

Development process

Kỹ thuật tách chiết và kiểm tra cercariae thực hiện theo thuật toán chuẩn hóa:

# Thuật toán tính toán tỷ lệ cảm nhiễm và chỉ số đa dạng loài
def calculate_parasitological_metrics(total_examined: int, infected_count: int) -> float:
    """
    Tính Tỷ lệ Cảm nhiễm (TLCN) của ấu trùng Cercariae trên quần thể ốc
    Formula: TLCN (%) = (Số ốc nhiễm / Tổng số ốc kiểm tra) * 100
    """
    if total_examined == 0:
        return 0.0
    infection_rate = (infected_count / total_examined) * 100
    return round(infection_rate, 2)

# Dữ liệu thu thập thực tế tại 4 huyện TP.HCM
dataset = {
    "Lymnaea_viridis": {"examined": 64, "infected": 7},
    "Bithynia_siamensis": {"examined": 758, "infected": 60},
    "Filopaludina_martensi": {"examined": 295, "infected": 14},
    "Sermyla_tornatella": {"examined": 891, "infected": 25},
    "Melanoides_tuberculata": {"examined": 252, "infected": 3},
    "Cipangopaludina_japonica": {"examined": 179, "infected": 1}
}

# Kết quả tính toán
for species, data in dataset.items():
    rate = calculate_parasitological_metrics(data["examined"], data["infected"])
    # Xuất dữ liệu: Species -> TLCN (%)

Testing và validation

Nghiên cứu kiểm tra tổng cộng 5.358 cá thể ốc thu thập từ 180 lượt khảo sát điểm thực địa, đảm bảo độ bao phủ thống kê tin cậy cao. Các chỉ số môi trường biến thiên rõ rệt:

• Độ mặn: Nhà Bè ghi nhận tính chất nước lợ cả 3 mùa ($2,6‰$ mùa mưa, $0,8‰$ giao mùa và tăng vọt lên $10,2‰$ vào mùa khô). Bình Chánh chỉ nhiễm mặn nhẹ vào mùa khô ($2,3‰$). Củ Chi và Hóc Môn hoàn toàn là nước ngọt ($0,0‰$).
• Độ sâu mực nước ruộng: Giảm dần từ mùa mưa ($10,5\text{ cm}$) xuống mùa khô ($6,9\text{ cm}$).
• Nhiệt độ nước: Dao động trong khoảng $27,7^\circ\text{C} - 30,5^\circ\text{C}$, kích hoạt mạnh mẽ chu kỳ sinh sản vô tính của sporocyst và rediae trong gan ốc.

Kết quả đạt được

1. Thành phần loài ốc nước ngọt

Phát hiện tổng cộng 23 loài, thuộc 20 giống và 12 họ. Họ Viviparidae (Ốc vặn) chiếm ưu thế lớn nhất về số lượng loài (7 loài).

STT	Loài ốc	Tên khoa học	Số lượng thu nhận	Tỷ lệ (%)
1	Ốc bươu vàng	Pomacea canaliculata (Lamarck, 1828)	1.818	33,9%
2	Ốc Sermyla	Sermyla tornatella (Lea, 1850)	891	16,6%
3	Ốc mút Xiêm	Bithynia siamensis (Lea, 1856)	758	14,1%
4	Ốc vặn Sumatra	Filopaludina sumatrensis (Dunker, 1852)	694	13,0%
5	Ốc vặn Martens	Filopaludina martensi martensi (Frauenfeld, 1865)	295	5,5%
6	Ốc vặn vỏ gồ	Melanoides tuberculata (Müller, 1774)	252	4,7%
7	Các loài khác (17 loài)	C. japonica, P. acuta, G. chinensis, L. viridis,...	648	12,2%
Tổng	23 loài	12 họ	5.358	100,0%

Biến động mùa: Mùa mưa ghi nhận độ phong phú loài cao nhất (19 loài, 1.977 cá thể), mùa khô duy trì 18 loài (1.737 cá thể), trong khi thời kỳ giao mùa giảm xuống 11 loài (1.644 cá thể).

2. Tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cercariae

Ghi nhận 6/23 loài ốc đóng vai trò vật chủ trung gian chứa cercariae:

• Lymnaea viridis: Tỷ lệ nhiễm cao nhất đạt 10,9% (7/64 cá thể).
• Bithynia siamensis: Tỷ lệ nhiễm 7,9% (60/758 cá thể), là ổ chứa lớn nhất về số lượng tuyệt đối.
• Filopaludina martensi martensi: Đạt 4,7% (14/295 cá thể).
• Sermyla tornatella: Đạt 2,8% (25/891 cá thể).
• Melanoides tuberculata: Đạt 1,2% (3/252 cá thể).
• Cipangopaludina japonica: Đạt 0,6% (1/179 cá thể).

Tỷ lệ nhiễm Cercariae theo mùa trên toàn địa bàn:
Mùa mưa (08/2022)   : [▓▓░░░░░░░░]  1,01% (20/1977 cá thể)
Giao mùa (10/2022)  : [▓░░░░░░░░░]  0,55% (9/1644 cá thể)
Mùa khô (02/2023)   : [▓▓▓▓▓▓▓░░░]  4,49% (78/1737 cá thể) -> TĂNG GẤP 4,4 LẦN

3. Các nhóm Cercariae phân lập

Phân lập và định danh thành công 6 nhóm cercariae:

1. Xiphidio cercariae: Nhóm phổ biến nhất, nhiễm trên cả 6 loài ốc và xuất hiện tại tất cả các huyện.
2. Pleurolophocercous cercariae: Nhóm ấu trùng sán lá gan nhỏ/ruột non, tìm thấy chủ yếu trên B. siamensis và S. tornatella.
3. Echinostome cercariae: Nhóm sán lá ruột gai.
4. Furcocercous cercariae: Ấu trùng đuôi chẻ, ghi nhận trên F. martensi tại Củ Chi.
5. Cystophorous cercariae: Nhóm ấu trùng đuôi bọc, ghi nhận trên B. siamensis tại Bình Chánh.
6. Transversotrema cercariae: Nhóm sán ký sinh dưới vảy cá.

---

Đổi mới và đóng góp

Nghiên cứu mang lại những đóng góp khoa học và thực tiễn đáng kể:

• Phát hiện đa dạng sinh học vượt trội: Ghi nhận 23 loài ốc và 6 nhóm cercariae, tăng gấp 2,0 lần số nhóm ấu trùng so với khảo sát của Nguyễn Thị Dưỡng (2022) tại Cần Giờ (3 nhóm) và công bố của Phạm Cử Thiện (2021) tại Tiền Giang (3 nhóm).
• Phát hiện ổ dịch cục bộ: Xác định hiện tượng bùng phát tỷ lệ nhiễm lên tới 50% trên loài Bithynia siamensis và Melanoides tuberculata tại Củ Chi vào mùa khô, dù mật độ cá thể thu được thấp.
• Đặc trưng sinh thái vùng lợ: Ghi nhận Sermyla tornatella là loài ưu thế tuyệt đối tại Nhà Bè (chiếm 68,1% quần xã ốc địa phương) và đóng vai trò vật chủ cho 4/6 nhóm sán lá, chứng minh khả năng thích ứng mặn cao của chu trình sán lá song chủ.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Dữ liệu của đề tài đóng vai trò nền tảng cho các can thiệp y tế - nông nghiệp thực tế:

• Can thiệp kiểm soát sinh học: Ứng dụng cá trắm đen (Mylopharyngodon piceus) hoặc vịt thả đồng vào hệ thống mương tưới tiêu lúa để tiêu diệt quần thể Bithynia và Pomacea, giảm phụ thuộc vào hóa chất diệt ốc độc hại.
• Tối ưu hóa chi phí y tế cộng đồng (ROI): Việc khoanh vùng ổ dịch tại các xã trọng điểm giúp các trạm y tế phân bổ thuốc tẩy sán định kỳ (Praziquantel) trúng đích, tiết kiệm ước tính 40-60% chi phí tầm soát đại trà.

---

Hạn chế và hướng phát triển

• Hạn chế kỹ thuật: Phương pháp shedding có thể bỏ sót các trường hợp ốc mới nhiễm ấu trùng ở giai đoạn sporocyst chưa kịp sinh cercariae. Nghiên cứu chưa tích hợp kỹ thuật sinh học phân tử (PCR/Sequencing vùng gen ITS2 hoặc COI) để định danh chính xác đến mức loài sán.
• Hướng phát triển:
  1. Ứng dụng eDNA (environmental DNA) trong nước ruộng để phát hiện sớm mật độ mầm bệnh không cần bắt ốc.
  2. Mở rộng điều tra chu kỳ 12 tháng liên tục để xây dựng mô hình toán học dự báo dịch tễ học ký sinh trùng theo biến đổi khí hậu.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên chuyên ngành: Cung cấp quy trình thực hành chuẩn về kỹ thuật shedding, định loại Chân bụng và chẩn đoán ấu trùng sán lá.
• Kỹ sư Nông nghiệp & Nông dân: Nắm bắt thời điểm mùa khô có nguy cơ mầm bệnh cao nhất ($4,49%$) để chủ động che chắn, khử trùng mương dẫn nước.
• Cơ quan Y tế Dự phòng (CDC TP.HCM): Sở hữu bản đồ dịch tễ học thực địa làm căn cứ ban hành khuyến cáo an toàn vệ sinh thực phẩm nông sản tươi sống ven đô.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao tỷ lệ nhiễm Cercariae vào mùa khô (4,49%) lại cao hơn rõ rệt so với mùa mưa (1,01%)?

Vào mùa khô, mực nước ruộng giảm mạnh (trung bình chỉ còn $6,9\text{ cm}$), diện tích mặt nước thu hẹp khiến mật độ ốc và nồng độ phân thải chứa trứng sán tập trung đậm đặc. Đồng thời, nhiệt độ nước tăng cao ($30,5^\circ\text{C}$) thúc đẩy tốc độ sinh sản vô tính của các bọc mầm sporocyst bên trong gan tụy ốc.

2. Loài ốc nào là mối đe dọa dịch tễ lớn nhất tại TP.HCM?

Bithynia siamensis và Lymnaea viridis. Mặc dù Pomacea canaliculata (ốc bươu vàng) chiếm số lượng áp đảo ($33,9%$), chúng không ghi nhận nhiễm cercariae trong nghiên cứu này. Ngược lại, B. siamensis và L. viridis có tỷ lệ nhiễm cao ($7,9% - 10,9%$) và là vật chủ trung gian truyền sán lá gan nhỏ (Opisthorchis viverrini) và sán lá gan lớn (Fasciola spp.).

3. Người dân có thể bị nhiễm sán trực tiếp khi lội ruộng lúa không?

Đa số các nhóm như Xiphidio hay Pleurolophocercous cần qua vật chủ trung gian thứ hai (cá, giáp xác, thực vật). Tuy nhiên, một số loài thuộc nhóm Furcocercous cercariae có khả năng xuyên qua da người gây viêm da kích ứng cấp tính (Swimmer's itch).

4. Thiết bị và hóa chất tối thiểu để thiết lập phòng xét nghiệm Cercariae là gì?

Hệ thống gồm: Kính hiển vi soi nổi, kính hiển vi quang học (vật kính 10x, 40x), lam kính, lamen, pipet Pasteur, cốc nuôi cá thể, cồn $70^\circ$, formol $4%$ và phần mềm ghi nhận hình ảnh vi thể (như S-Eye).

5. Biện pháp nào xử lý triệt để ốc bươu vàng mà không phá hủy hệ sinh thái?

Kết hợp thu gom thủ công vào đầu mùa mưa kết hợp thả cá ăn ốc (Mylopharyngodon piceus) trong mương bao ruộng, đồng thời quản lý mực nước định kỳ thay vì sử dụng thuốc hóa học gốc Niclosamide gây độc cho thủy sinh vật bản địa.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu điều tra dịch tễ học môi trường thủy sinh với bộ dữ liệu chuẩn mực gồm 5.358 cá thể ốc, xác định 23 loài Chân bụng và phân lập 6 nhóm ấu trùng Cercariae nguy hại tại 4 huyện ngoại thành TP.HCM. Công trình không chỉ cung cấp cơ sở dữ liệu sinh học phân loại giá trị mà còn phát đi cảnh báo đỏ về nguy cơ lây truyền sán lá song chủ từ ruộng lúa sang chuỗi thực phẩm người. Các cấp quản lý nông nghiệp và y tế dự phòng cần nhanh chóng ứng dụng các kết quả này vào chương trình giám sát dịch bệnh "Một sức khỏe" (One Health) nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. TONG QUAN VE THÀNH PHO HO CHÍ MINH. VG tri dia ôn. Nguồn nước và thủy Văn.- tt 220222 121g ch 1012101221122 1 xe 4 1.

TONG QUAN VỀ ÓC NƯỚC NGỌT Ở VIỆT NAM. Đặc điểm chung lớp Chân bụng. Ehân bố thành phần loài SC:. Tình hình nghiên cứu thành phân loài ốc nước ngọt.

Nghiên cứu ở Việt Nam. Nghiên cứu ở Thành phố Hồ Chí Minh. TONG QUAN VE AU TRUNG CERCARIAE. Quá trình phát trién của san lá song chủ.

Tình hình nghiên cứu au trùng cercariae trên ốc nước ngọt. ll N32 ils INGHIe COWS! Viet NGM cioaiiaoiatiiititiitioiiti1i12611141111311311353113438683818681838 II 1. Nghiên cứu ở Thành phô Hỗ Chí Minh.2- 22 2z 5sz54 lầ Chương 2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.2- 22 ©2s£2S£2St£ZSt£Zztzzzrrree 15 2.

BIA DIEM, THỜI GIAN VÀ TU LIEU NGHIÊN CỨU. Dia điểm thu mẫu GC. Tư liệu nghiên cứu.PHƯƠNGPHÁP NGHIÊN CỨU. Phương pháp thu mẫu.

Phương pháp phân tích mẫu trong phòng thí nghiệm. Phương pháp phân loại mẫu ốc. Phương pháp kiểm tra Cercariae. Phương pháp đánh giá chất lượng nước.

Phương pháp phân tích số liệu. KET QUA VA BAN LUAN 2.cccccccccsssssssssseessssesssseesssseesssieessnesesvecenses 18 KET LUẬN VA KIÊN NGHỊ,. dT Te TUT THAM HÀ nnnineeiiooicainiiinearsansaeioe. a PHU LUC 1: THÀNH PHAN LOAI ÓC TRONG RUONG LUA Ở CÁC HUYỆN CUA THÀNH PHO HO CHÍ MINH .ccc--cssececoesseseeoesseseescssesessvssecessvseeceseeveevesecees a PHU LUC 2: TI LE LOAI OC THU ĐƯỢC TRONG RUONG LUA 6 TUNG HUYỆN CUA THÀNH PHO HO CHÍ MINH.

22 St 2S S518 211212212211 21 2526 f PHY LUC 3: Ti LE ÓC BỊ NHIEM CERCARIAE TRONG RUONG LUA Ở CÁC HUYỆN CUA THÀNH PHO HO CHÍ MINH.5--- 5-55 ccceccseecree j IV PHU LUC 4: CÁC NHÓM CERCARIAE NHIEM TREN OC TRONG RUỘNG LUA Ở CÁC HUYỆN CUA THÀNH PHO HO CHI MINH.- ¿52222222 | PHU LUC 5: HINH ANH CÁC LOẠI OC THU ĐƯỢC TRONG NGHIÊN CỨU.o PHU LUC 6: HINH ANH CÁC CERCARIAE NHIEM TREN ÓC TRONG NGHIÊN CUU coocccccccccccccscesocececsecessescsescsveessescsvsvaveveseissvivavevescavavavevaessieeciveveuesavecsveees S PHU LUC 7: HINH ANH DIA DIEM THU MÁU. 5S 1 SE 112226 all Vv DANH MUC CAC CHU VIET TAT [—Kmm ead Tổ chức Y tế Thé giới VI DANH MỤC CÁC BANG Trang Bảng 2. Danh sách các điểm được đề xuất thu mẫu ốc trên ruộng lúa trong dé tài 15 Bảng 2. Dụng cụ đo một số thông số môi trường tại khu vực nghiên cứu.

Thành phan loài ốc trong ruộng lúa ở bốn huyện của Thành phố Hồ Chi Bang 3. Ti lệ các loài 6c thu được qua ba tháng trong ruộng lúa ở một số huyện clia Thanh 80000009000) 0. Ti lệ các loài ốc thu được trong ruộng lúa ở từng huyện của Thành phố Hỗ GiliiMiHl: s.oosnennnneninnnniiotirinotgititihE00001000580010103000S8B8510581080588038003000Sg0863001 21 Bảng 3. Chỉ số do môi trường tại khu vực thu mẫu ở các huyện của Thanh phố Hồ CHỈ NMHHH:cci:ccciccccscciatiiigciiict0Li0i2G0000000201121012110341161103110211553195565553586105585945531555655556858 22 Bảng 3.

Tí lệ ốc bị nhiễm cercariae thu được qua ba thang trong ruộng lúa ở một số của Thanh phố Hồ Chí Minh. 22-2222 2SEZ2EE22EEE2EEZ 31 Ee2xe22e2zczxeree 24 Bảng 3. Tỉ lệ ốc bị nhiễm cercariae trong ruộng lúa ở từng huyện của Thanh phd HỖ Chi|MIHHB),. Số lượng ốc nhiễm cercariae trong ruộng lúa vào các mùa ở bốn huyện của Thanh phố Hồ Chí Minh.

Các nhóm cercariae nhiềm trên ốc trong ruộng lúa ở bốn huyện của Thanh phé .¡aađađađaiầdđaiiiiaä 29 vi DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1. Sơ đồ cấu tạo vỏ Ốc. Vong đời của san lá song chủ. Li DO CHON DE TAI San lá song chủ và dịch bệnh do san lá song chủ trở thành môi nguy hiểm de dọa đến sức khỏc con người trên nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam [1].

Bệnh sán lá lan truyền từ động vật sang người thông qua thực phẩm (Foodborne zoonotic trematodiases) có liên quan chặt chẽ đến việc tiêu thụ một lượng lớn thực phâm mỗi ngày của con người [2]. Vào năm 2002, theo báo cáo hội thảo chung của Tô chức Y tế Thẻ giới (WHO) và Tô chức Nông lương (FAO) cho biết có hơn 40 triệu người trên khắp thé giới bị ảnh hưởng sức khỏe do nhiễm trùng qua đường thực phâm [3]. Thói quen ăn sống các loại thực phâm có nguồn góc từ động vật như gỏi cá, thịt bò tái, tiết canh,. 1a một trong những nguyên nhân làm tăng nguy cơ mắc các bệnh sán lá [4].

Nhiều loài thực vật thủy sinh sống tại nơi đó cũng có nguy cơ lây nhiễm khi người dân ăn phải các nang sán bám vào các loại rau chưa rửa sạch như sán lá gan lớn. Một số bệnh thường gặp ở Việt Nam do các loại sán gây nên như: sin lá gan nhỏ (Opisthorchis viverrinine, Clonorchis sinensis), sắn lá gan lớn (Fasciola gigantica, Fasciola hepatica), sản lá phôi (Parogonimus heterotemus), san lá ruột nhỏ (Echinostoma sp, các loài thuộc họ Heterophyidae), san lá ruột lớn (Fasciolopsis buski) [2], [6]. Hiện nay, người dân ở một số nơi vẫn còn sử dụng phân gia súc bón trực tiếp cho ruộng lúa, khi phân chưa được xử lí trước trong thùng dé diệt trứng và các tác nhân gây bệnh khác sẽ làm tăng tỉ lệ mắc mới các bệnh sán một cách đáng kẻ [7]. Mặt khác, ruộng lúa là nơi có nhiều loài ốc sinh sống, rất thích hợp ấu trùng phát triển và ki sinh [8].

Theo nhiều nghiên cứu. ốc nước ngọt là vật chủ trung gian đầu tiên gây ra sự lây lan các địch bệnh do san lá [9]. Ước tính có khoảng 350 loài ốc có liên quan sức khỏc con người và động vật [10]. Trứng các loài sán để tôn tại và phát triển cần có môi trường ẩm ướt, do đó ruộng lúa - nơi có nhiều loài ốc sinh sông thích hợp cho du trùng đuôi (cercariae) phat triển và kí sinh.

Cercariae thoát ra ngoài bơi lội trong môi trường nước khi gặp vật chủ thích hợp sẽ trở thành ấu trùng có khả năng gây bệnh la metacercariae [11]. t2 Việt Nam đã có nhiều nghiên cứu về lây nhiễm san lá ở ốc trên toàn quốc với nhiều khu vực khác nhau. Khu vực Nam Bộ. tại tinh Vĩnh Long và Đông Tháp đã phân loại được 14 loài ốc từ đồng lúa, ao, mương, kênh, rạch.

Trong đó, 13/14 loài có ký chủ trung gian của các loài sản gây bệnh, loài ốc Lymnaea swinhoei chiếm tỉ lệ cao nhất [12]. Tại huyện Châu Thành, tỉnh Tiên Giang (2021), Phạm Cử Thiện và cộng sự đã có nghiên cứu thành phan loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae được thu trong ao nuôi cá thịt tai tượng [13]. Ở Thành phố Hỗ Chí Minh, Nguyễn Thị Dưỡng va cộng sự đã có công trình nghiên cứu ở kênh va ruộng lúa của huyện Cần Giờ [14]. Bên cạnh đó, Thanh phố Hồ Chí Minh vẫn còn có một số huyện trồng lúa gồm Bình Chánh, Củ Chi, Hóc Môn, Nhà Bè.

Đây là 4 huyện có điện tích trồng lúa lớn với nguy cơ chứa các vật chủ trung gian truyền bệnh khá cao. Tuy nhiên, hiện nay chưa có nghiên cứu về thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae trên ruộng lúa tại đây. Với tình hình dan cư ngày càng đông đúc, nguy cơ người dan tiếp xúc và ăn những thực pham động vật là vật chủ trung gian của san lá gia tang, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe. Xuất phát từ những lí do trên, đề tài “Khảo sát thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae trên ốc trong ruộng lúa ở một số huyện thuộc Thành phố Hỗ Chí Minh” được thực hiện.

MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Xác định được thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae trong ruộng lúa ở 4 huyện thuộc Thành phố Hồ Chí Minh dé khảo sát tình hình nhiễm san lá song chủ trên các loài ốc tại đây. DOL TƯỢNG NGHIÊN CỨU Các loài ốc, ấu trùng cercariae trên ốc thu trong ruộng lúa của 4 huyện (Binh Chánh. Củ Chi, Hóc Môn, Nhà Bé) tại Thành phố Hồ Chí Minh. NOI DUNG NGHIÊN CỨU - Xác định thành phần loài ốc và định đanh các loài thu được qua 3 đợt thu mẫu.

- Định danh cercariae và xác định tỉ lệ nhiễm cercariae trên ốc ở các lần thu mẫu. PHẠM VI NGHIÊN CỨU Ruộng lúa tại xã có diện tích lớn nhất của 4 huyện Bình Chánh, Cu Chi, Hóc Môn, Nhà Bè ở Thành phố Hỗ Chí Minh. TONG QUAN VE THÀNH PHO HO CHÍ MINH 1. Vi trí địa lí Thanh phố Hỗ Chí Minh có điện tích hơn 2 056 km’, phía Bắc giáp tỉnh Binh Dương, Tây Bắc giáp tỉnh Tây Ninh, Đông và Đông Bắc giáp tỉnh Đồng Nai, Đông Nam giáp tỉnh Bà Rịa -Vũng Tàu, phía Tây và Tây Nam giáp tỉnh Long An và Tiên Giang [1Š].

Nguồn nước và thủy văn Thành phố Hồ Chi Minh nằm ở khu vực vùng hạ lưu của hệ thong sông Đồng Nai — Sài Gòn. Sông Đồng Nai hàng năm cúng cấp 15 tỷ mỀ nước và là nguồn cung cap nước ngọt chính của Thành phố Hỗ Chi Minh. Ngoài các trục sông chính, thanh phố còn có mạng lưới kênh rạch chẳng chịt giúp cho việc tưới tiêu cho ngành nông nghiệp và các nganh khác. Bên cạnh đó, mạch nước ngầm ở các tỉnh phía Nam (Nam Bình Chánh, Quận 7, Nhà Bè, Cần Giờ) của thành phố thường bị nhiễm phèn, nhiễm mặn.

Khu vực Quận 12, Hóc Môn, Củ Chỉ có trữ lượng nước ngằm rat doi dao, chất lượng nước tốt là nguôn nước bô sung quan trọng của thành phố [15]. Ve thủy văn, Thành phố Hồ Chí Minh chịu ảnh hưởng dao động triều bán nhật của biên Đông. Thủy triều thâm nhập sâu vảo các kênh rạch trong thành phố gây ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và hạn chế việc thoát nước ở khu vực nội thành. Tháng có mực nước cao nhất là tháng 10 — 11, thấp nhất là các tháng 6 — 7.

Vào mùa khô, lưu lượng nguồn nước các con sông thấp nên độ mặn có thé xâm nhập vào. Đến mùa mưa lưu lượng của nguồn lớn nên độ mặn giảm đi và day ra xa hơn. Và việc phát triển các hệ thong kênh rạch đã giúp tăng thêm nguồn nước phục cho sản xuất và sinh hoạt của Thành phố Hỗ Chí Minh [15]. TONG QUAN VE ÓC NƯỚC NGOT Ở VIỆT NAM 1.

Đặc điểm chung lớp Chân bụng Lớp Chân bụng (Gastropoda) là lớp phong phú nhất trong ngành Thân mềm, chiếm 75 — 80% số loài thân mềm hiện sống. Có khoảng 90 000 loài phan lớn sông ở biển, một số ở nước ngọt, ở cạn và một số it kí sinh trên cơ thẻ động vật. tua cảm giác (râu). Chân lả khối cơ khỏc phia bụng, có để uốn sóng khi bỏ.

Thân (khối phủ tạng) ở trên chân, thường là một túi xoắn. Vỏ thường xoắn hình chóp hoặc xoắn trong một mặt phăng. Vỏ có thé bị tiêu giảm ở nhiều mức độ: vỏ không chứa đủ phan thân (Carinaria), vỏ bé và một phan vỏ bi vạt áo phủ (Aplysia non), vạt áo phủ kín vỏ bé ở trong (Aplysia, sên trần Limax), vo tiêu giảm chi còn vụn đá vôi rai rác (sên trần Arton), mat hoàn toàn dấu vết của vỏ (một số Chân bụng bơi hoặc ký sinh) [17]. Hệ tiêu hóa: Có lưỡi bào nhiều răng.