Nghiên Cứu Bào Chế Bột Ngâm Chân Từ Ngải Cứu, Lá Lốt, Tía Tô Dại

Luận văn tốt nghiệp kỹ thuật nghiên cứu tốt nghiệp công nghệ sinh học nghiên cứu bào chế bột ngâm chân từ ngải cứu artemisia vulgaris lá, điều tra thực trạng, phân tích số liệu,

• Tác giả: Nguyen Quoc Vu
• Người hướng dẫn: PGS. Tran Thi Le Minh
• Trường học: Trường Đại Học Nông Lâm
• Chuyên ngành: Công Nghệ Sinh Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Bào Chế Bột Ngâm Chân Từ Ngải Cứu, Lá Lốt, Tía Tô Dại
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thủ Đức

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• XÁC NHẬN VÀ CAM ĐOAN
• TÓM TẮT
• ABSTRACT
• 1. CHƯƠNG 1: ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1.1. Tổng quan tài liệu
• 1.2. Phân loại
• 1.3. Đặc điểm hình thái
• 1.4. Thành phần hóa thực vật
• 1.5. Phương pháp ngâm chân
• 2. CHƯƠNG 2: VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Vật liệu và phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Chuẩn bị bột
• 2.2.2. Xác định độ ẩm của Ngai cứu, Lá lốt, Tía tô dại và bột ngâm chân
• 2.2.3. Định tính sự hiện diện của flavonoid và terpenoid trong Ngải cứu, Lá lốt, Tía tô
• 2.2.4. Định tính sự hiện diện một số hợp chất có trong bột ngâm chân
• 2.2.5. Đánh giá hàm lượng flavonoid bằng phương pháp quang phổ
• 2.2.6. Đánh giá hàm lượng terpenoid bằng phương pháp quang phổ
• 2.2.7. Xây dựng quy trình bào chế bột ngâm chân
• 2.2.8. Phân tích chỉ tiêu vi sinh vật
• 2.2.9. Khảo sát đánh giá cảm quan của bột ngâm chân và hiệu quả đối với người sử dụng
• 2.2.9.1. Khảo sát yếu tố màu sắc nước ngâm và mùi hương giữa các tỷ lệ phối trộn
• 2.2.9.2. Đánh giá sự hài lòng của người sử dụng đối với sản phẩm bột ngâm chân
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Xác định độ ẩm của Ngai cứu, Lá lốt, Tía tô dại và bột ngâm chân
• 3.2. Định tính sự hiện diện của flavonoid và terpenoid trong Ngải cứu, Lá lốt, Tía tô
• 3.3. Định tính sự hiện diện một số hợp chất có trong bột ngâm chân
• 3.4. Kết quả định lượng flavonoid có trong Ngai cứu, Lá lốt, Tía tô dại và trong các tỷ lệ phối trộn bột ngâm chân
• 3.5. Kết quả định lượng terpenoid có trong Ngai cứu, Lá lốt, Tía tô dại và trong các tỷ lệ phối trộn
• 3.6. Khảo sát yếu tố màu sắc nước ngâm và mùi hương giữa các tỷ lệ phối trộn
• 3.7. Phân tích chỉ tiêu vi sinh vật
• 3.8. Khảo sát đánh giá cảm quan của bột ngâm chân và hiệu quả sử dụng
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Bào Chế Bột Ngâm Chân

Nghiên cứu bào chế bột ngâm chân từ Ngải cứu, Lá lốt, và Tía tô dại đang thu hút sự quan tâm lớn trong lĩnh vực y học cổ truyền. Các loại thảo dược này không chỉ có giá trị dinh dưỡng mà còn chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học. Mục tiêu của nghiên cứu là phát triển một sản phẩm bột ngâm chân an toàn và hiệu quả, đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng.

1.1. Đặc Điểm Của Ngải Cứu Lá Lốt Tía Tô Dại

Ngải cứu (Artemisia vulgaris) là một loại thảo dược nổi tiếng với công dụng kháng viêm và giảm đau. Lá lốt (Piper sarmentosum) có khả năng kháng khuẩn và chống viêm. Tía tô dại (Hyptis suaveolens) được biết đến với tác dụng hỗ trợ tiêu hóa và giảm căng thẳng.

1.2. Lợi Ích Của Bột Ngâm Chân Từ Thảo Dược

Bột ngâm chân từ các loại thảo dược này giúp cải thiện tuần hoàn máu, giảm đau nhức xương khớp và thư giãn tinh thần. Sản phẩm này không chỉ mang lại cảm giác dễ chịu mà còn hỗ trợ điều trị một số bệnh lý liên quan đến chân.

II. Vấn Đề Trong Nghiên Cứu Bào Chế Bột Ngâm Chân

Mặc dù có nhiều lợi ích, việc bào chế bột ngâm chân từ Ngải cứu, Lá lốt, và Tía tô dại cũng gặp phải một số thách thức. Các vấn đề như chất lượng nguyên liệu, tỷ lệ phối trộn và phương pháp chiết xuất cần được nghiên cứu kỹ lưỡng để đảm bảo hiệu quả tối ưu.

2.1. Chất Lượng Nguyên Liệu

Chất lượng của Ngải cứu, Lá lốt, và Tía tô dại ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả của bột ngâm chân. Việc lựa chọn nguyên liệu tươi và sạch là rất quan trọng để đảm bảo sản phẩm cuối cùng đạt tiêu chuẩn.

2.2. Tỷ Lệ Phối Trộn Hợp Lý

Tỷ lệ phối trộn giữa các loại thảo dược cần được xác định chính xác để tối ưu hóa hàm lượng flavonoid và terpenoid. Nghiên cứu này sẽ giúp tìm ra tỷ lệ phù hợp nhất cho sản phẩm.

III. Phương Pháp Bào Chế Bột Ngâm Chân Từ Thảo Dược

Phương pháp bào chế bột ngâm chân bao gồm các bước chiết xuất, định tính và định lượng các hợp chất có trong Ngải cứu, Lá lốt, và Tía tô dại. Các phương pháp hiện đại sẽ được áp dụng để đảm bảo chất lượng sản phẩm.

3.1. Phương Pháp Chiết Xuất

Chiết xuất từ Ngải cứu, Lá lốt, và Tía tô dại sẽ được thực hiện bằng phương pháp hiện đại như chiết xuất bằng dung môi. Phương pháp này giúp tối ưu hóa hàm lượng các hợp chất có lợi trong bột ngâm chân.

3.2. Định Tính và Định Lượng Hợp Chất

Sử dụng phương pháp quang phổ để định tính và định lượng hàm lượng flavonoid và terpenoid trong bột ngâm chân. Điều này giúp đảm bảo sản phẩm đạt tiêu chuẩn chất lượng cao.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Bột Ngâm Chân

Bột ngâm chân từ Ngải cứu, Lá lốt, và Tía tô dại đã được thử nghiệm và cho thấy hiệu quả tích cực trong việc giảm đau nhức và cải thiện sức khỏe. Sản phẩm này có thể được sử dụng rộng rãi trong các liệu pháp chăm sóc sức khỏe tại nhà.

4.1. Kết Quả Khảo Sát Cảm Quan

Khảo sát cảm quan cho thấy người dùng đánh giá cao về mùi hương và hiệu quả của bột ngâm chân. Mức độ hài lòng đạt từ 3 đến 4 điểm, cho thấy sản phẩm có tiềm năng lớn trên thị trường.

4.2. Ứng Dụng Trong Y Học Cổ Truyền

Bột ngâm chân có thể được ứng dụng trong các liệu pháp y học cổ truyền, giúp hỗ trợ điều trị các bệnh lý về xương khớp và cải thiện sức khỏe tổng thể.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Bào Chế Bột Ngâm Chân

Nghiên cứu bào chế bột ngâm chân từ Ngải cứu, Lá lốt, và Tía tô dại đã chỉ ra rằng các loại thảo dược này có thể kết hợp hiệu quả để tạo ra sản phẩm chất lượng cao. Tương lai của sản phẩm này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe người tiêu dùng.

5.1. Tiềm Năng Phát Triển Sản Phẩm

Sản phẩm bột ngâm chân có tiềm năng phát triển lớn trong thị trường chăm sóc sức khỏe. Việc nghiên cứu và phát triển thêm các sản phẩm từ thảo dược sẽ mở ra nhiều cơ hội mới.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Cần tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện quy trình bào chế và mở rộng ứng dụng của bột ngâm chân trong các lĩnh vực khác nhau, từ y học đến chăm sóc sức khỏe.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Thực vật tự nhiên là nguồn tài nguyên dồi dào chứa nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học, được ứng dụng rộng rãi trong y dược học, mỹ phẩm và thực phẩm chức năng. Ngải cứu (Artemisia vulgaris), Lá lốt (Piper sarmentosum) và Tía tô dại (Hyptis suaveolens (L.) Poit) là các loài dược liệu bản địa phổ biến tại Việt Nam, đã được y học dân gian sử dụng lâu đời để kháng khuẩn, kháng nấm, giảm đau, chống viêm, cải thiện đau nhức xương khớp và tuần hoàn khí huyết. Dù đã có nhiều công trình nghiên cứu riêng lẻ về đặc điểm hình thái và hoạt tính dược lý của từng loài cây, việc kết hợp đồng thời ba loại dược liệu trên nhằm bào chế sản phẩm bột ngâm chân dạng túi lọc tiện dụng phục vụ chăm sóc sức khỏe vẫn chưa được khảo sát một cách hệ thống.

Mục tiêu tổng quát của đề tài là lựa chọn tỷ lệ phối trộn phù hợp của ba loại dược liệu Ngải cứu, Lá lốt và Tía tô dại nhằm tạo ra sản phẩm bột ngâm chân túi lọc đạt chuẩn chất lượng, đồng thời đánh giá sơ bộ thành phần hóa thực vật, chỉ tiêu vi sinh, chất lượng cảm quan và hiệu quả sử dụng thực tế.

Nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể bao gồm:

1. Sàng lọc, xử lý và kiểm nghiệm nguyên liệu; xác định độ ẩm của các dược liệu khô; định tính và định lượng hàm lượng hợp chất flavonoid và terpenoid trong từng nguyên liệu đơn lẻ.
2. Xây dựng quy trình bào chế bột ngâm chân túi lọc; phối trộn các tỷ lệ thử nghiệm; đánh giá cảm quan lần 1 về màu sắc và mùi hương kết hợp với kết quả định lượng flavonoid và terpenoid để chọn ra tỷ lệ phối trộn tối ưu.
3. Kiểm nghiệm các chỉ tiêu vi sinh vật của sản phẩm theo tiêu chuẩn quy định; tiến hành khảo sát cảm quan và đánh giá hiệu quả sử dụng của người tiêu dùng đối với bột ngâm chân thành phẩm thông qua thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Dược liệu Ngải cứu (Artemisia vulgaris), Lá lốt (Piper sarmentosum), Tía tô dại (Hyptis suaveolens (L.) Poit) và sản phẩm bột ngâm chân phối trộn dạng túi lọc.
• Phạm vi không gian: Dược liệu được thu hái tại thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai (tháng 08/2022); các thí nghiệm định tính, định lượng và bào chế được thực hiện tại Phòng nghiên cứu cây Dược liệu (Bio309), Khoa Khoa học Sinh học, Trường Đại học Nông Lâm TP. Hồ Chí Minh; kiểm nghiệm vi sinh vật thực hiện tại Công ty TNHH Phân tích Kiểm nghiệm Việt Tín.
• Phạm vi thời gian: Đề tài tiến hành thực nghiệm từ tháng 08/2022 và hoàn thành xử lý số liệu vào tháng 01/2023.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân loại

Đề tài dựa trên cơ sở phân loại thực vật học: Ngải cứu thuộc họ Cúc (Asteraceae), Lá lốt thuộc họ Hồ tiêu (Piperaceae) và Tía tô dại thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae). Về mặt sinh lý học và y học cổ truyền, liệu pháp ngâm chân nước ấm (nhiệt độ khuyến nghị 38 – 42 °C) khai thác tác động lên hệ mạch máu hạ chi, 62 vùng phản xạ thần kinh dưới gan bàn chân và học thuyết kinh lạc để kích thích tuần hoàn, điều hòa chức năng tạng phủ và giảm căng thẳng.

Hai nhóm hoạt chất chính được tập trung khảo sát gồm:

• Flavonoid: Nhóm hợp chất có khung cấu trúc $C_6-C_3-C_6$ (phenylbenzopyran) có hoạt tính dọn gốc tự do, chống oxy hóa, ngăn ngừa xơ vữa và kháng viêm.
• Terpenoid: Các dẫn xuất hydrocacbon cấu thành từ các đơn vị isopren ($C_5H_8$), thành phần chủ yếu tạo nên hương thơm đặc trưng của tinh dầu thực vật, có tác dụng kháng nấm, kháng khuẩn và thư giãn thần kinh.

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm

Quy trình thực nghiệm kết hợp các kỹ thuật hóa thực vật, kiểm nghiệm dược liệu và phương pháp đánh giá cảm quan xã hội học:

1. Chuẩn bị mẫu và xác định độ ẩm: Dược liệu sau thu hái được rửa sạch, phơi khô trong mát, cắt khúc, xay thành bột và rây qua rây 1 mm. Độ ẩm được xác định bằng phương pháp sấy ở 105 °C đến khối lượng không đổi theo Dược điển Việt Nam V.
2. Định tính hóa thực vật: Dịch chiết ethanol 70% được dùng để thực hiện các phản ứng tạo màu và kết tủa đặc trưng đối với: Flavonoid (phản ứng với NaOH 10%), Terpenoid (phản ứng Salkowski với Chloroform và $H_2SO_4$ đậm đặc), Saponin (phản ứng tạo bọt Fontan – Kaudel trong môi trường HCl và NaOH), Tanin (phản ứng với gelatin – muối 1%), Phenol (thuốc thử $FeCl_3$ 5%), Alkaloid (thuốc thử Dragendorff, Bouchardat, Mayer), Glycoside tim (phản ứng Keller – Kiliani), Acid hữu cơ (phản ứng sủi bọt với $Na_2CO_3$), Coumarin (phản ứng mở vòng lactone với NaOH 10%).
3. Định lượng quang phổ UV-Vis:
   • Định lượng flavonoid toàn phần (TFC) theo phương pháp tạo phức màu $NaNO_2 - AlCl_3 - NaOH$, đo mật độ quang ở bước sóng $\lambda = 510\text{ nm}$, tính toán dựa trên đường chuẩn Quercetin: $$\text{TFC} = \frac{C \times V \times F \times 100}{m \times 1000} \quad (\text{mgQE/g})$$
   • Định lượng terpenoid toàn phần (TTC) theo phản ứng Vanillin 8% – $H_2SO_4$ 72% ở 60 °C trong 15 phút, đo mật độ quang ở bước sóng $\lambda = 560\text{ nm}$, tính toán dựa trên đường chuẩn Menthol: $$\text{TTC} = \frac{C \times V \times F \times 100}{m \times 1000} \quad (\text{mgME/g})$$
4. Kiểm nghiệm vi sinh: Đánh giá tổng vi sinh vật hiếu khí (TCVN 4884-1:2015), nấm men - nấm mốc (TCVN 8275-2:2010) và Salmonella (TCVN 10780-1:2017) theo giới hạn quy định tại TCVN 7975:2008 cho sản phẩm chè thảo mộc túi lọc.
5. Đánh giá cảm quan và điều tra người dùng:
   • Thử nghiệm cảm quan sơ bộ màu sắc và mùi hương trên 30 người (18 – 25 tuổi) bằng thang điểm thị hiếu Hedonic 9 bậc (1: Không thích cực độ – 9: Thích cực độ).
   • Khảo sát mức độ hài lòng và hiệu quả sản phẩm theo thiết kế mô tả cắt ngang trên $n = 61$ người dùng (nhóm 18 – 25 tuổi và nhóm trên 25 tuổi) bằng thang đo Likert 5 bậc (1: Hoàn toàn không hài lòng – 5: Rất hài lòng). Số liệu được xử lý thống kê bằng phần mềm Minitab 21.2 (phân tích phương sai ANOVA một yếu tố).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Đặt vấn đề

Chương này nêu rõ tính cấp thiết của việc khai thác nguồn dược liệu tự nhiên Việt Nam để tạo ra các chế phẩm chăm sóc sức khỏe không xâm lấn. Tác giả xác lập tính thực tiễn của đề tài trong việc kết hợp Ngải cứu, Lá lốt và Tía tô dại, xác định rõ 3 mục tiêu trọng tâm và 3 nội dung nghiên cứu phục vụ việc hoàn thiện quy trình bào chế bột ngâm chân túi lọc.

Chương 2: Tổng quan tài liệu

Chương tổng quan cung cấp cơ sở phân loại khoa học, đặc điểm hình thái và thành phần hóa thực vật đã công bố của Ngải cứu (Artemisia vulgaris), Lá lốt (Piper sarmentosum) và Tía tô dại (Hyptis suaveolens). Đồng thời, tác giả tổng hợp cơ chế trị liệu của phương pháp ngâm chân dựa trên giải phẫu tuần hoàn và hệ thống kinh lạc; phân tích cấu trúc phân tử, cơ chế tác dụng sinh học và các phương pháp trích ly, định tính, định lượng đối với hai nhóm hợp chất trọng tâm là Flavonoid và Terpenoid.

Chương 3: Vật liệu và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết toàn bộ quy trình thực nghiệm, từ địa điểm, thời gian thu mẫu, quy cách sơ chế dược liệu, phương pháp sấy khô đạt độ ẩm an toàn dưới 13% theo Dược điển Việt Nam V. Chương này mô tả các phản ứng định tính màu, quy trình đo quang phổ UV-Vis dựng đường chuẩn Quercetin và Menthol, các bước phối trộn 4 tỷ lệ (Ngải cứu : Lá lốt : Tía tô dại lần lượt là 1:1:1, 2:1:1, 1:1:2, 1:2:1), phương pháp sao nóng và sấy 80 °C trong 3 phút trước khi đóng gói túi lọc 4g, cùng các phương pháp phân tích chỉ tiêu vi sinh và biểu mẫu khảo sát người dùng.

Chương 4: Kết quả và thảo luận

Chương 4 trình bày chi tiết các phát hiện thực nghiệm và xử lý số liệu:

• Độ ẩm nguyên liệu: Ngải cứu khô đạt 8,27%, Lá lốt khô đạt 9,03%, Tía tô dại khô đạt 8,52% và bột ngâm chân thành phẩm đạt 8,00% (đáp ứng tiêu chuẩn an toàn bảo quản $\le 13%$).
• Định tính hóa thực vật: Xác nhận cả 3 dược liệu đơn lẻ đều chứa Flavonoid và Terpenoid. Bột ngâm chân phối trộn dương tính với Flavonoid, Terpenoid, Saponin triterpenoid, Phenol, Glycoside tim, Acid hữu cơ, Coumarin; âm tính với Alkaloid và cho kết quả nghi ngờ đối với Tanin.
• Định lượng quang phổ:
  • Đường chuẩn Quercetin: $y = 0,0005x + 0,0214$ ($R^2 = 0,9982$). Hàm lượng flavonoid cao nhất ở Tía tô dại ($23,17 \pm 0,13\text{ mg/g}$) và ở tỷ lệ phối trộn 1:1:2 ($23,31 \pm 1,62\text{ mg/g}$).
  • Đường chuẩn Menthol: $y = 0,0053x - 0,0488$ ($R^2 = 0,9995$). Hàm lượng terpenoid cao nhất ở Tía tô dại ($4,01 \pm 0,02\text{ mg/g}$) và ở tỷ lệ phối trộn 1:1:2 ($3,30 \pm 0,03\text{ mg/g}$).
• Cảm quan và vi sinh: Tỷ lệ phối trộn 1:1:2 đạt điểm cảm quan thị hiếu cao nhất (Màu sắc: $7,33 \pm 1,03$; Mùi hương: $7,73 \pm 1,11$). Mẫu đạt chuẩn vi sinh theo TCVN 7975:2008 (Tổng vi sinh vật hiếu khí: $5,8 \times 10^3\text{ CFU/g}$; Tổng nấm men, mốc: $6,0 \times 10^2\text{ CFU/g}$; Không phát hiện Salmonella trong 25g).
• Khảo sát người sử dụng: 10 thuộc tính cảm quan và hiệu quả sử dụng đều đạt mức "Hài lòng" (điểm trung bình từ 3,83 đến 4,13 trên thang Likert 5 điểm).

Chương 5: Kết luận và đề nghị

Đúc kết các thông số kỹ thuật tối ưu của sản phẩm bột ngâm chân, xác nhận giá trị dược lý và mức độ hài lòng của người dùng, đồng thời nêu các kiến nghị mở rộng kiểm nghiệm sinh học và cải tiến bao bì.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả định tính hóa thực vật trong bột ngâm chân

Thực nghiệm xác định sự có mặt của các nhóm hợp chất tự nhiên trong bột ngâm chân thành phẩm thông qua hệ thống thuốc thử đặc hiệu:

Nhóm hợp chất	Thuốc thử / Phản ứng	Kết quả	Ghi chú phản ứng
Flavonoid	$NaNO_2 + AlCl_3 + NaOH$	$+$	Xuất hiện màu vàng đậm / vàng cam
Terpenoid	$\text{Chloroform} + H_2SO_4\text{ đđ}$	$++$	Kết tủa màu nâu đỏ rõ rệt
Saponin	Fontan – Kaudel	$+^{(*)}$	Cột bọt ở ống NaOH cao hơn ống HCl 2–3 lần, bền >30 phút
Tanin	Gelatin – muối (1%)	$\pm$	Dịch chiết đục nhẹ, không tạo tủa bông rõ
Phenol	$FeCl_3\text{ 5%}$	$+++$	Dung dịch chuyển màu xanh rêu / xanh đen rất rõ
Alkaloid	Dragendorff / Bouchardat / Mayer	$-$	Không xuất hiện kết tủa đặc trưng
Glycoside tim	$CH_3COOH + FeCl_3 + H_2SO_4\text{ đđ}$	$+$	Xuất hiện vòng ngăn cách màu nâu tím
Acid hữu cơ	$Na_2CO_3$	$+$	Có bọt khí nhỏ sủi lên
Coumarin	$NaOH\text{ 10%}$	$+$	Dung dịch chuyển sang màu vàng đậm

(Ghi chú: $+++$: Dương tính rất rõ; $++$: Dương tính rõ; $+$: Dương tính; $\pm$: Nghi ngờ; $-$: Âm tính).

---

Hàm lượng Flavonoid và Terpenoid trong nguyên liệu và các tỷ lệ phối trộn

Số liệu phân tích quang phổ UV-Vis trên mẫu khô tuyệt đối ($n=3$, giá trị biểu diễn $\text{Mean} \pm \text{SEM}$):

STT	Mẫu thử	Hàm lượng Flavonoid (mgQE/g)	Hàm lượng Terpenoid (mgME/g)
1	Ngải cứu đơn lẻ	$12,64 \pm 0,46$	$2,52 \pm 0,01$
2	Lá lốt đơn lẻ	$7,84 \pm 0,23$	$2,89 \pm 0,02$
3	Tía tô dại đơn lẻ	$23,17 \pm 0,13$	$4,01 \pm 0,02$
4	Tỷ lệ phối trộn 1:1:1	$16,37 \pm 0,83$	$3,21 \pm 0,02$
5	Tỷ lệ phối trộn 2:1:1	$12,64 \pm 0,40$	$2,75 \pm 0,02$
6	Tỷ lệ phối trộn 1:1:2	$\mathbf{23,31 \pm 1,62}$	$\mathbf{3,30 \pm 0,03}$
7	Tỷ lệ phối trộn 1:2:1	$15,84 \pm 1,44$	$2,42 \pm 0,01$

(Ghi chú: Tỷ lệ phối trộn theo thứ tự Ngải cứu : Lá lốt : Tía tô dại; sự khác biệt giữa các nhóm có ý nghĩa thống kê với $p\text{-value} = 0,000 < 0,05$).

---

Kết quả phân tích chỉ tiêu vi sinh vật

Kiểm nghiệm tại Công ty TNHH Phân tích Kiểm nghiệm Việt Tín trên sản phẩm bột ngâm chân:

STT	Chỉ tiêu kiểm nghiệm	Phương pháp phân tích	Kết quả phân tích	Giới hạn tối đa (TCVN 7975:2008)
1	Tổng số vi sinh vật hiếu khí	TCVN 4884-1:2015	$5,8 \times 10^3\text{ CFU/g}$	$10^6\text{ CFU/g}$
2	Tổng số nấm men, nấm mốc	TCVN 8275-2:2010	$6,0 \times 10^2\text{ CFU/g}$	$10^4\text{ CFU/g}$
3	Salmonella	TCVN 10780-1:2017	Không phát hiện	Không được có / 25g

---

Đánh giá cảm quan và hiệu quả sử dụng thực tế

Tổng hợp khảo sát mức độ hài lòng trên 61 người tham gia (32 người nhóm 18–25 tuổi và 29 người nhóm trên 25 tuổi; 20 nam, 41 nữ):

STT	Thuộc tính khảo sát	Điểm trung bình ($\text{Mean} \pm \text{SD}$)	Đánh giá quy đổi
1	Độ ổn định màu của sản phẩm	$3,88 \pm 0,83$	Hài lòng
2	Độ ổn định mùi của sản phẩm	$3,83 \pm 0,91$	Hài lòng
3	Nhiệt độ nước ngâm chân (38 – 42 °C)	$4,01 \pm 0,86$	Rất hài lòng / Hài lòng
4	Thời gian ngâm chân (15 – 20 phút)	$3,91 \pm 0,82$	Hài lòng
5	Màu nước ngâm chân	$3,83 \pm 0,75$	Hài lòng
6	Mức độ làm sạch vùng chân sau ngâm	$3,93 \pm 0,91$	Hài lòng
7	Mức độ cải thiện mùi hôi chân	$3,90 \pm 0,90$	Hài lòng
8	Mức độ cải thiện giấc ngủ	$\mathbf{4,13 \pm 0,84}$	Rất hài lòng / Hài lòng
9	Mức độ cải thiện tình trạng nhức mỏi	$3,88 \pm 0,91$	Hài lòng
10	Mức độ giảm căng thẳng	$4,01 \pm 0,93$	Rất hài lòng / Hài lòng

Đóng góp thực tiễn và giải pháp đề xuất

1. Xây dựng quy trình bào chế bột ngâm chân túi lọc hoàn chỉnh: Thiết lập quy chuẩn sơ chế, độ ẩm ($<13%$), kích thước hạt bột (qua rây 1 mm), quy trình sao nóng tỏa mùi thơm và sấy diệt khuẩn ở 80 °C trong 3 phút trước khi định lượng 4g vào túi lọc và hút chân không.
2. Xác định công thức phối trộn tối ưu: Chứng minh tỷ lệ 1:1:2 (Ngải cứu : Lá lốt : Tía tô dại) đem lại hàm lượng hoạt chất chống oxy hóa và kháng khuẩn cao nhất ($23,31\text{ mgQE/g}$ flavonoid và $3,30\text{ mgME/g}$ terpenoid), đồng thời đạt điểm cảm quan mùi hương và màu sắc vượt trội so với các tỷ lệ khác.
3. Đóng góp học thuật: Bổ sung dữ liệu thực nghiệm về thành phần hóa thực vật của Tía tô dại (Hyptis suaveolens) thu hái tại Gia Lai và chứng minh tính khả thi của việc phối hợp 3 loại thảo dược dân gian thành dạng sản phẩm ngâm chân túi lọc tiện dụng, đạt tiêu chuẩn an toàn vi sinh vật.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tự chỉ ra các hạn chế và đề xuất các hướng mở rộng nghiên cứu:

Hạn chế được ghi nhận trong văn bản

• Các phản ứng định tính nhóm chất Alkaloid không cho kết quả rõ ràng (sắc ký lớp mỏng hiển thị vết rất mờ), nguyên nhân do lựa chọn dung môi chiết cồn chưa tối ưu hoặc hàm lượng alkaloid tự nhiên trong mẫu quá thấp.
• Phản ứng định tính Tanin với gelatin – muối chỉ cho hiện tượng đục nhẹ chứ không kết tủa bông, chưa đủ cơ sở khẳng định chắc chắn sự hiện diện và hàm lượng của tanin.
• Bao bì túi lọc thủ công trong quá trình thử nghiệm còn xảy ra hiện tượng bung nhẹ ở mép dán khi ngâm.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

1. Khảo sát lại sự hiện diện của nhóm Alkaloid và Tanin bằng cách thay đổi hệ dung môi chiết xuất chuyên biệt (nước hoặc ether).
2. Kiểm tra hoạt tính kháng khuẩn và kháng nấm ngoại kiểm (in vitro) đối với các chủng vi sinh vật gây bệnh da liễu từ cao chiết bột ngâm chân.
3. Khảo sát hoạt tính dọn gốc tự do và khả năng chống oxy hóa định lượng của bột ngâm chân thông qua phản ứng thử nghiệm với DPPH.
4. Nâng cấp chất liệu màng lọc và công nghệ ép nhiệt mép túi lọc nhằm tăng độ bền cơ học và tối ưu hóa khả năng giải phóng hoạt chất khi ngâm trong nước nóng.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu khóa luận mang lại giá trị tham khảo hữu ích cho các đối tượng:

• Sinh viên và học viên ngành Công nghệ Sinh học, Dược học, Y học cổ truyền: Tham khảo quy trình chiết xuất thực nghiệm, phương pháp định lượng flavonoid bằng phản ứng tạo phức $AlCl_3$ và định lượng terpenoid bằng phản ứng Vanillin – $H_2SO_4$ trên máy quang phổ UV-Vis.
• Nhà nghiên cứu và doanh nghiệp phát triển sản phẩm thảo dược: Tham khảo quy trình kỹ thuật bào chế thảo mộc túi lọc dùng ngoài (sao khô, kiểm soát độ ẩm, đóng gói, kiểm nghiệm vi sinh theo TCVN 7975:2008).
• Người thực hiện đề tài nghiên cứu thị hiếu và cảm quan: Tham khảo mô hình kết hợp đánh giá cảm quan phòng thí nghiệm theo thang Hedonic 9 điểm và khảo sát cắt ngang cộng đồng sử dụng thang đo Likert 5 điểm có xử lý thống kê ANOVA qua Minitab.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao tỷ lệ phối trộn 1:1:2 (Ngải cứu : Lá lốt : Tía tô dại) lại được chọn làm công thức tối ưu?

Tỷ lệ 1:1:2 được chọn vì đạt kết quả cao nhất ở cả ba tiêu chí: hàm lượng flavonoid toàn phần cao nhất ($23,31 \pm 1,62\text{ mgQE/g}$), hàm lượng terpenoid toàn phần cao nhất ($3,30 \pm 0,03\text{ mgME/g}$) và điểm đánh giá cảm quan thị hiếu cao nhất từ 30 người thử nghiệm (màu sắc nước ngâm đạt $7,33/9$ điểm – mức "Thích vừa phải", mùi hương đạt $7,73/9$ điểm – mức "Thích rất nhiều").

2. Hàm lượng Flavonoid và Terpenoid trong nguyên liệu Tía tô dại đơn lẻ là bao nhiêu?

Trong số 3 nguyên liệu thô khảo sát, Tía tô dại (Hyptis suaveolens) sở hữu hàm lượng hoạt chất cao nhất, với hàm lượng flavonoid toàn phần đạt $23,17 \pm 0,13\text{ mgQE/g}$ và hàm lượng terpenoid toàn phần đạt $4,01 \pm 0,02\text{ mgME/g}$ (tính trên khối lượng mẫu khô tuyệt đối).

3. Tại sao phản ứng định tính Alkaloid trong bột ngâm chân lại cho kết quả âm tính?

Tác giả giải thích kết quả âm tính với các thuốc thử alkaloid (Dragendorff, Bouchardat, Mayer) và vệt sắc ký lớp mỏng rất mờ là do hai nguyên nhân: dung môi chiết cồn ethanol 70% chưa phải là dung môi tối ưu để tách chiết alkaloid trong nhóm thảo dược này (thay vì ether hoặc nước acid hóa), hoặc hàm lượng alkaloid tự nhiên trong các mẫu dược liệu thu hái ở mức rất thấp dưới ngưỡng phát hiện của phản ứng màu thông thường.

4. Bột ngâm chân túi lọc có đáp ứng tiêu chuẩn an toàn vi sinh vật không?

Sản phẩm đáp ứng đầy đủ giới hạn an toàn vi sinh vật theo TCVN 7975:2008 dành cho chè thảo mộc túi lọc: tổng số vi sinh vật hiếu khí đạt $5,8 \times 10^3\text{ CFU/g}$ (giới hạn cho phép $\le 10^6\text{ CFU/g}$), tổng số nấm men và nấm mốc đạt $6,0 \times 10^2\text{ CFU/g}$ (giới hạn cho phép $\le 10^4\text{ CFU/g}$), và hoàn toàn không phát hiện vi khuẩn Salmonella trong 25g mẫu.

5. Kết quả khảo sát sự hài lòng giữa nhóm 18–25 tuổi và nhóm trên 25 tuổi có sự khác biệt nào?

Nhóm 18–25 tuổi đánh giá cao hơn về tính tiện dụng của nhiệt độ nước ngâm 38–42 °C ($4,37$ điểm), thời gian 15–20 phút ($4,21$ điểm) và hiệu quả giảm căng thẳng ($4,09$ điểm). Trong khi đó, nhóm trên 25 tuổi (với 19/29 người có bệnh lý xương khớp) ghi nhận rõ rệt hơn về hiệu quả cải thiện giấc ngủ ($4,20$ điểm), giảm mùi hôi chân ($3,96$ điểm) và giảm nhức mỏi ($3,93$ điểm), đồng thời có xu hướng mong muốn tăng thêm thời gian và nhiệt độ nước ngâm.

---

Kết luận

Khóa luận đã hoàn thành việc xây dựng quy trình bào chế bột ngâm chân túi lọc từ ba loại thảo dược Ngải cứu, Lá lốt và Tía tô dại với tỷ lệ phối trộn tối ưu 1:1:2. Sản phẩm có độ ẩm an toàn 8,00%, đạt chuẩn vi sinh theo TCVN 7975:2008 và sở hữu hàm lượng hoạt chất chống oxy hóa cao với $23,31\text{ mgQE/g}$ flavonoid cùng $3,30\text{ mgME/g}$ terpenoid. Kết quả khảo sát cắt ngang trên 61 người dùng khẳng định sản phẩm đạt mức độ hài lòng cao, hỗ trợ tốt cho việc thư giãn, cải thiện tình trạng nhức mỏi và nâng cao chất lượng giấc ngủ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Thực vật không chỉ là nguồn thức ăn cho những sinh vật sống khác mà còn 1a nguồn tài nguyên quý giá bởi bản thân các loài thực vật chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học đặc biệt là những cây dược liệu (Vũ Tuan Minh, 2009). Cay dược liệu hay còn gọi là thảo dược không chỉ được ứng dụng rộng rãi trong ngành Y — Dược mà còn được ứng dụng rộng rãi trong các ngành khác như hương liệu, mỹ pham, thực phẩm chức nang,. Cây Ngai cứu (Artemisia vulgaris) hay còn gọi là cây ngải điệp, ngải tia hay cây thuốc cứu,. Ngai cứu từ lâu đã là loài có tầm quan trọng lớn trong lịch sử y học và được mệnh danh là “mẹ của các loài thảo mộc” ở thời Trung cô (Ekiert va ctv, 2020).

Ngải cứu được dùng dé trị các bệnh phụ khoa, bệnh đường tiêu hóa, giảm đau, kháng nam, kháng khuẩn (Pires, 2009; Blagojevié, 2006; Govindaraj, 2013). Lá và rễ của cây được dùng dé điều trị sâu răng, viêm da do nam ở chân, chữa yếu cơ, dau nhức xương (Perry, 1981). Tia tô đại (Hyptis suaveolens (L.) Poit) còn được gọi là hoắc hương đại, é lớn tròng, tia tô giới,. thuộc họ hoa môi (Lamiaceae).

La và cành cây được dùng dé nấu nước tắm chống thấp khớp, chống nhiễm trùng, chống viêm và có khả năng kháng khuẩn tốt (Kirtikar va Basu, 1991). Hiện nay đã có nhiều nghiên cứu về đặc điểm hình thái thực vật của các cây dược liệu này và công dụng của chúng tuy nhiên chưa có nghiên cứu kết hợp những cây dược liệu trên và đặc biệt trong lĩnh vực ngâm chân dé hỗ trợ điều trị các bệnh lý về xương khớp, chữa nam chân, chữa mất ngủ, ., tac giả đề xuất thực hiện đề tài “Nghiên cứu bao chế bột ngâm chân từ Ngai cứu (Artemisia vulgaris), La lốt (Piper sarmentosum), Tia tô dại (Hyptis suaveolens (L. Mục tiêu của đề tài: Đề tài được thực hiện để chọn ra tỷ lệ phối trộn phù hợp của 3 loại dược liệu Ngai cứu (Artemisia vulgaris), Lá lốt (Piper sarmentosum), Tia tô đại (Hyptis 1 suaveolens (L.) Poit) nhằm tạo ra sản phẩm bột ngâm chân đảm bảo chất lượng phục vụ người tiêu dùng. Đánh giá sơ bộ về thành phần hóa thực vật có trong bột ngâm chân, đánh giá cảm quan và hiệu quả sử dụng sản phẩm.

Nội dung thực hiện Sang lọc nguyên liệu và kiểm nghiệm nguyên liệu tiềm năng, xác định độ am của các nguyên liệu, định tính và định lượng hợp chat flavonoid và terpenoid. Bao chế bột ngâm chân túi lọc, xác định tỷ lệ phối trộn của bột ngâm chân, đánh giá cảm quan lần thứ nhất về mùi hương, màu sắc và kết quả định lượng flavonoid và terpenoid có trong các tỷ lệ nhằm chon ra một tỷ lệ phù hợp dé đánh giá cảm quan lần thứ 2. Khảo sát cảm quan của người sử dụng bột ngâm chân túi lọc thiết kế khảo sát theo nghiên cứu mô tả cắt ngang. TONG QUAN TÀI LIEU 2.

Phan loai Theo hệ thống phân loại của Phạm Hoàng Hỗ (2000), Ngai cứu được phan loại như sau: GIỚI: Plantea (Thực vật) Ngành: Spermatophyta Phân ngành: Angiospermae Lớp: Dicotyledonae Bộ: Asterales Họ: Asteraceae Chi: Artemisia Loai: Artemisia vulgaris 100 80 60 40 20 Hình 2. Dac diém hinh thai Theo Cây cỏ Việt Nam — Quyền III, Ngai cứu là loại cỏ da niên, cao từ 0,5 — 2,5 m và có mùi thơm đặc trưng. Lá mọc so le, mặt trên lá có màu xám đến xanh đen, mặt dưới có lông trắng, có thùy và khía sâu; cuống lá có những cánh nhỏ. Chùm tụ tán hẹp như gié hay hình tháp dài 2 — 10 em, đứng ở nách, cụm hoa đầu gồm nhiều hoa hình ống, hoa nhỏ màu trắng xanh kích thước 3 — 4 mm.

Bề qua không có lông mào. Thường được thu hoạch vao thang 5 — 6. Thành phần hóa thực vật Nhiều nhóm hợp chất khác nhau đã được phân tích trong cây Ngải cứu bao gồm flavonoid, coumarin, saponin, sterol, polyacetylene, carotenoid, vitamin, glycoside cyanogen va tinh dau (Obistioiu va ctv, 2014). Phan loai Theo hệ thống phân loại của Englberger (2009), Lá lốt được phân loại như sau: GIới: Plantea (Thực vật) Ngành: Spermatophyta Phân ngành: Angiospermae Lớp: Dicotyledonae Bộ: Piperales Họ: Piperaceae Chi: Piper Loai: Piper sarmentosum Hình 2.

Dac diém hinh thai La lốt là một loại cây thân mềm, cao từ 30 — 40 em và có thé cao đến 1 m, mọc thắng đứng khi còn nhỏ và mọc bò thành đám khi thân dài, thân hơi có lông. Lá đơn hình trứng hoặc hình trứng mũi mác, phía gốc hình tim, mọc so le, mặt lá láng bóng, mặt dưới hơi có lông, mỗi lá có 5 - 7 gân chính tỏa ra từ cuống, phiến lá dài khoảng 13 cm rộng 8,5 cm. Cụm hoa mọc thành bông ở nách lá, hoa cái dai chừng lcm, cuống dai 1 cm. Qua Lá lốt là loại qua mong và thông thường chỉ chứa 1 hat (Missouri Botanical Garden và ctv, 2008).

Thành phần hóa thực vật Họ hồ tiêu phân bồ rộng rãi ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, chúng thường được dùng lam gia vị và một vị thuốc cổ truyền (Burkill, 1966), trong Lá lốt có chứa một số loại hợp chất như alkaloid, amit, pyrone, flavonoid, lignan, neolignan và terpenoid (Parmar va ctv, 1997). Tia t6 dai (Hyptis suaveolens (L. Phan loai Trong dự án bao tồn tài nguyên thiên nhiên va da dạng cây trồng Tia tô dai được United States Department of Agriculture phân loại như sau: GIỚI: Plantea (Thực vật) Ngành: Spermatophyta Phân ngành: Angiospermae Lớp: Dicotyledonae Bo: Lamiales Ho: Lamiaceae Chi: Hyptis Loai: Hyptis suaveolens (L. Tia tô dại 2.

Đặc điểm hình thái Trong Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam đã miêu tả Tía tô đại là loại cây thân thảo cao I — 1,5 m thân đứng và có phân nhánh, thân lúc còn non hơi tròn khi trưởng thành vuông và có nhiều lông. Lá mọc đối xứng có cuống đài, phiến lá hình trứng dau tù, phía gốc hình tim dai 2 — 6 cm, mép có răng cưa có lông nhiêu ở cả 2 mặt. Cụm hoa mọc thành xim ở kẽ lá, hoa nhỏ có cuông ngăn 5 hon lá, hoa màu xanh hơi tím. Đài hoa hình chuông, có lông, gồm 10 gân và 5 răng như kim.

Quả đóng tu det, rốn rộng. Thành phần hóa thực vật Tia tô dại được sử dụng phổ biến ở các nước châu A về tác dung giảm đau, chống viêm, hạ sốt cũng như dùng để làm thuốc hỗ trợ trí nhớ. Ở Anh một số bài báo đã nghiên cứu về khả năng kháng nam và kháng khuẩn phổ rộng chống lại cả vi khuẩn Gram dương và Gram âm nhưng vẫn chưa có nhiều nghiên cứu về khả năng kháng virus (Sharma, 2013). Đề đạt được những hiệu quả tri liệu đó phải kê đến những thành phan hóa thực vật đa dang có trong cây như: các loại tinh dau, alkaloid, flavonoid, phenol, saponin, terpenoid va sterol (Gayathri và ctv, 2021).

Phuong phap ngam chan Trong cuốn sách Ngâm chan chữa bệnh tại nhà của Khang Quốc Hoa đã nói lên quan hệ mật thiết giữa chân với cơ thể con người. Về mặt huyết học bởi vì chân là bộ phận xa tim nhất và là nơi chịu sức nặng của cơ thé bởi vậy máu xuống chân thi dé nhưng dé máu tuần hoản về tim thì khó, do đó cần sự co bóp của hệ cơ hạ chi ép vào mạch máu để hỗ trợ máu chảy về tim dé dang hơn. Những người có xu hướng ngồi lâu một chỗ hoặc đứng lâu làm cho hệ cơ ở chân co lại, máu kém lưu thông làm ảnh hưởng đến các cơ quan khác dẫn đến dé phát sinh bệnh. Về mặt thần kinh Y học đã chứng minh ở 2 bàn chân có đến 62 khu phan xạ thần kinh liên quan tới toàn cơ thé.

Khi chân hoạt động, mặt đáy gan bàn chân liên tục được kích thích, những tác động này phản xạ lên đại não sẽ điều tiết gián tiếp hoạt động của nội tạng. Trong Đông y, học thuyết Kinh lạc cho rằng con người là một chỉnh thể và giữa tạng phủ kinh lạc cũng là một chỉnh thé, các kinh lạc thông suốt đều được bắt đầu và kết thúc ở chân, duy trì ảnh hưởng lên tạng phủ. Do đó quan hệ giữa chân và tạng phủ chính là một bức ảnh thu nhỏ của quan niệm về chỉnh thé, về hình anh tập trung các bộ phận cơ bản của con người trong lòng bàn chân. Ngâm chân là một biện pháp điều trị và bảo vệ sức khỏe một cách an toàn nhất bởi không xảy ra tác dụng phụ, đặc biệt là không gây tổn hại cho ngũ tang, không gây ra đau đớn như phẫu thuật ngoại khoa cũng như không gây ra biến chứng về xương như khớp bị co lại, hạn chế hoạt động hoặc mat khả năng hoạt động hoàn toàn.

Giá thành cho phương pháp trị liệu nay thấp, hiệu quả lớn, dé sử dụng, thực dụng, hiệu quả thư giãn cao vì vậy phù hợp với mọi người. Qua những nghiên cứu thực tiễn lâm sảng chứng minh: ngâm chân giúp thúc đây tuần hoản máu, kích thích các đầu mút thần kinh, có giá trị thực tế với sức khỏe con người. Ở Trung Quốc có bài vè về lợi ích của việc ngâm chân: “Ngày xuân ngâm chân hết sốt, ngày hè ngâm chân hết cảm, ngày thu ngâm chân mát phổi, ngày đông ngâm chân khỏe tim”. Nhiệt độ ngâm chân ở mỗi nơi có sự khác biệt nhưng không lớn, về cơ bản nhiệt độ nước ngâm trung bình từ 38 — 42 °C.

Tuy nhiên đối với mỗi người có cảm nhận khác nhau có thể thay đôi nhiệt độ nước ngâm sao cho cảm thấy nhẹ nhàng, sức khỏe tốt hơn, tinh than dé chịu hơn. Flavonoid Flavonoid là các hợp chất tự nhiên có tác dụng rất quan trọng, chúng thuộc nhóm hợp chất chuyên hóa thứ cấp thực vật có cấu trúc là một khung phenyl benzopyran: gồm hai vòng phenyl (A và B) được nối với nhau qua một mạch 3 cacbon. Những nhóm chất này tham gia trong quá trình hoạt động của enzyme oxy hóa — khử, có tác dụng tích cực đối với sức khỏe con người và động vật như: ngăn ngừa nguy cơ xơ vữa động mạch, tai bién mach, lão hóa, tổn thương do bức xạ, thoái hóa gan, hoạt động chống viêm, thoái hóa thần kinh,. Phần lớn các flavonoid được công nhận là sắc tố của hoa trong hầu hết các loại thực hạt kín, tuy nhiên chúng không chỉ được phát hiện ở hoa mà còn ở nhiều bộ phận khác của cây.

Hiện nay có khoảng 6000 loại flavonoid góp phần tạo nên màu sắc sặc sỡ của các loại trái cây, rau, thảo mộc. Flavonoid Isoflavonoid Neoflavonoid Hình 2.