Nghiên cứu thành phần loài phân bố vai trò truyền bệnh của muỗi anopheles và ứng dụng lưới zerofly® phòng chống véc tơ sốt rét tại khu bảo tồn thiên nhiên ea sô đắk lắk 2020 2023

Nghiên cứu vai trò muỗi Anopheles trong truyền bệnh sốt rét và hiệu quả lưới Zerofly® tại khu bảo tồn Ea Sô, Đắk Lắk giai đoạn 2020-2023.

• Tác giả: Phạm Văn Quang
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thanh Dương
• Trường học: Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng trung ương
• Chuyên ngành: Côn trùng học
• Đề tài: Nghiên Cứu Vai Trò Truyền Bệnh Của Muỗi Anopheles Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Ea Sô, Đắk Lắk
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tình hình sốt rét trên thế giới, tại Việt Nam và điểm nghiên cứu
• 1.2. Thành phần loài, phân bố, vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles
• 1.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 1.5. TÍNH KHOA HỌC, TÍNH MỚI
• 1.6. DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG ĐỀ TÀI
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Vai Trò Muỗi Anopheles Truyền Bệnh

Nghiên cứu về muỗi Anopheles và vai trò của chúng trong việc truyền bệnh, đặc biệt là sốt rét, là rất quan trọng. Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ea Sô, Đắk Lắk, với điều kiện sinh thái đặc biệt, tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển của muỗi. Việc hiểu rõ thành phần loài, phân bố và tập tính của Anopheles ở khu vực này là cơ sở để xây dựng các biện pháp phòng chống bệnh hiệu quả. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định các loài Anopheles hiện diện, vai trò của chúng trong việc truyền ký sinh trùng sốt rét, và đánh giá các biện pháp kiểm soát vector truyền bệnh. Theo một báo cáo của WHO năm 2022, trên toàn thế giới có khoảng 247 triệu người mắc bệnh và 619.000 người chết do sốt rét. Nghiên cứu này sẽ đánh giá hiệu quả của lưới ZeroFly® trong việc phòng chống muỗi tại khu vực.

1.1. Tầm Quan Trọng Nghiên Cứu Dịch Tễ Học Sốt Rét Địa Phương

Nghiên cứu dịch tễ học về sốt rét tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ea Sô là rất cần thiết. Khu vực này có đặc điểm địa lý và sinh thái riêng, ảnh hưởng đến sự phân bố và hoạt động của muỗi Anopheles. Việc xác định các yếu tố nguy cơ, nhóm dân cư dễ mắc bệnh, và đặc điểm dịch tễ học sốt rét sẽ giúp xây dựng các biện pháp phòng chống phù hợp. Việc nghiên cứu thành phần loài Anopheles giúp xác định các vector truyền bệnh chính và phụ. Điều này rất quan trọng để tập trung nguồn lực và biện pháp vào các loài nguy hiểm nhất.

1.2. Mục Tiêu Cụ Thể Nghiên Cứu Về Anopheles Ở Đắk Lắk

Nghiên cứu này có hai mục tiêu chính. Thứ nhất, xác định thành phần loài, phân bố, một số đặc tính sinh thái và vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ea Sô, Đắk Lắk giai đoạn 2020-2021. Thứ hai, đánh giá hiệu quả ứng dụng lưới ZeroFly® phòng chống muỗi truyền bệnh sốt rét trong phòng thí nghiệm và tại thực địa. Nghiên cứu sẽ thu thập dữ liệu về mật độ muỗi, tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng sốt rét, và hiệu quả của lưới ZeroFly® trong việc giảm số lượng muỗi đốt người.

II. Vấn Đề Sốt Rét Thách Thức Tại Khu Bảo Tồn Ea Sô

Mặc dù Việt Nam đã đạt được nhiều thành công trong việc phòng chống sốt rét, tình hình vẫn còn phức tạp ở một số khu vực, đặc biệt là các tỉnh miền núi và vùng sâu vùng xa. Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ea Sô là một điểm nóng về sốt rét do điều kiện sinh thái thuận lợi cho sự phát triển của muỗi Anopheles và sự di chuyển của người dân vào rừng để khai thác lâm sản. Các biện pháp phòng chống hiện tại, như phun tồn lưu và sử dụng màn tẩm hóa chất, có thể không đủ hiệu quả do kiến trúc nhà ở sơ sài và sự hạn chế về kinh phí. Báo cáo năm 2019 của tỉnh Đắk Lắk ghi nhận 660 ca bệnh sốt rét, cho thấy vấn đề vẫn còn nghiêm trọng.

2.1. Yếu Tố Môi Trường Thuận Lợi Cho Muỗi Anopheles Phát Triển

Môi trường sinh thái tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ea Sô rất thuận lợi cho sự phát triển của muỗi Anopheles. Thảm thực vật phong phú, các vũng nước đọng và ao tù cung cấp nơi sinh sản lý tưởng cho muỗi. Khí hậu nhiệt đới ẩm cũng tạo điều kiện cho muỗi hoạt động quanh năm. Sự thay đổi về môi trường do hoạt động của con người, như khai thác gỗ và mở rộng đất nông nghiệp, có thể làm tăng số lượng và sự phân bố của muỗi truyền bệnh. Điều này làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm sốt rét cho người dân địa phương.

2.2. Thói Quen Sinh Hoạt Nguy Cơ Mắc Bệnh Sốt Rét Cao

Thói quen sinh hoạt của người dân địa phương cũng góp phần làm tăng nguy cơ mắc sốt rét. Nhiều người thường xuyên vào rừng để khai thác lâm sản, săn bắn hoặc làm rẫy mà không có các biện pháp bảo vệ cá nhân đầy đủ. Việc ngủ lại trong rừng hoặc gần rừng làm tăng khả năng bị muỗi đốt. Các hoạt động này thường diễn ra vào buổi tối và ban đêm, thời điểm muỗi Anopheles hoạt động mạnh nhất. Việc thiếu kiến thức về phòng chống sốt rét và không sử dụng các biện pháp bảo vệ cá nhân đúng cách cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

III. Xác Định Loài Anopheles Phương Pháp Nghiên Cứu Thực Địa

Nghiên cứu thành phần loài, phân bố và đặc điểm sinh thái của muỗi Anopheles tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ea Sô đòi hỏi các phương pháp nghiên cứu thực địa và phòng thí nghiệm chuyên biệt. Việc thu thập mẫu muỗi được thực hiện bằng nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm bẫy đèn, bẫy người, và bắt muỗi trên gia súc. Các mẫu muỗi sau đó được định loại dựa trên đặc điểm hình thái và phân tích gen. Dữ liệu về mật độ muỗi, vị trí bắt, và thời gian bắt được ghi lại để phân tích sự phân bố và tập tính của muỗi.

3.1. Sử Dụng Bẫy Đèn Và Bẫy Người Thu Thập Mẫu Muỗi

Việc sử dụng bẫy đèn và bẫy người là các phương pháp phổ biến để thu thập mẫu muỗi Anopheles. Bẫy đèn sử dụng ánh sáng để thu hút muỗi, trong khi bẫy người sử dụng con người làm mồi nhử. Các bẫy này được đặt ở nhiều vị trí khác nhau trong khu vực nghiên cứu, bao gồm khu dân cư, bìa rừng, và trong rừng sâu. Số lượng muỗi thu được từ mỗi bẫy được ghi lại để so sánh mật độ muỗi ở các vị trí khác nhau. Phương pháp này giúp đánh giá sự phân bố muỗi Anopheles theo sinh cảnh.

3.2. Phân Tích Gen Để Định Loại Chính Xác Các Loài Muỗi

Sau khi thu thập, các mẫu muỗi được định loại dựa trên đặc điểm hình thái. Tuy nhiên, việc định loại chính xác một số loài Anopheles có thể khó khăn do sự tương đồng về hình thái giữa các loài. Do đó, phân tích gen được sử dụng để xác định chính xác các loài muỗi. Kỹ thuật PCR được sử dụng để khuếch đại các đoạn gen đặc trưng cho từng loài muỗi. So sánh trình tự gen của các mẫu muỗi với các trình tự gen đã biết trong cơ sở dữ liệu giúp xác định loài muỗi một cách chính xác.

IV. ZeroFly Giải Pháp Hiệu Quả Phòng Chống Muỗi Anopheles

Lưới ZeroFly® là một giải pháp thay thế cho việc phun tồn lưu trong nhà. Lưới được tẩm hóa chất diệt côn trùng deltamethrin, có tác dụng diệt muỗi và các loại côn trùng khác khi chúng tiếp xúc với lưới. ZeroFly® có ưu điểm là có hiệu lực kéo dài, từ 2-3 năm, và dễ sử dụng. Nghiên cứu này đánh giá hiệu quả của lưới ZeroFly® trong việc phòng chống muỗi Anopheles tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ea Sô, bằng cách so sánh mật độ muỗi và tỷ lệ muỗi đốt người ở các khu vực sử dụng lưới ZeroFly® và các khu vực không sử dụng lưới.

4.1. Cơ Chế Hoạt Động Và Ưu Điểm Của Lưới ZeroFly

Lưới ZeroFly® hoạt động bằng cách tẩm hóa chất diệt côn trùng deltamethrin vào sợi lưới. Khi muỗi tiếp xúc với lưới, hóa chất sẽ tác động lên hệ thần kinh của muỗi, gây tê liệt và chết. Ưu điểm của lưới ZeroFly® là có hiệu lực kéo dài, giảm thiểu nhu cầu phun hóa chất thường xuyên. Lưới cũng dễ sử dụng và có thể được lắp đặt trong nhà hoặc sử dụng làm màn ngủ. Công nghệ dệt tích hợp sợi polyme có hàm lượng hoạt chất deltamethrin 4,5g/kg giúp hóa chất tồn lưu lâu hơn.

4.2. Đánh Giá Hiệu Quả Lưới ZeroFly Trong Phòng Thí Nghiệm

Để đánh giá hiệu quả của lưới ZeroFly® trong phòng thí nghiệm, muỗi được cho tiếp xúc với lưới trong một thời gian nhất định. Tỷ lệ muỗi chết sau khi tiếp xúc với lưới được ghi lại để đánh giá hiệu lực diệt muỗi của lưới. Các thử nghiệm được thực hiện với các loài muỗi Anopheles khác nhau để đánh giá hiệu quả của lưới đối với các loài muỗi khác nhau. Mật độ muỗi và thời gian tiếp xúc được kiểm soát chặt chẽ để đảm bảo tính chính xác của kết quả.

4.3. Đánh Giá Hiệu Quả Lưới ZeroFly Ngoài Thực Địa

Đánh giá hiệu quả lưới ZeroFly® ngoài thực địa bằng cách so sánh mật độ muỗi và tỷ lệ muỗi đốt người tại các khu vực sử dụng lưới và khu vực đối chứng không sử dụng lưới. Các khu vực nghiên cứu được chọn lựa sao cho có điều kiện sinh thái tương đồng. Mật độ muỗi được thu thập bằng bẫy đèn, bắt muỗi vào ban đêm. Tỷ lệ muỗi đốt người được thu thập bằng cách quan sát và đếm số lượng muỗi đốt người trong một khoảng thời gian nhất định. Phương pháp thống kê sẽ được sử dụng để so sánh kết quả giữa các khu vực.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Vai Trò Truyền Bệnh Của Anopheles

Nghiên cứu sẽ xác định vai trò truyền bệnh của các loài muỗi Anopheles tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ea Sô bằng cách xét nghiệm ký sinh trùng sốt rét trong muỗi. Các mẫu muỗi được thu thập và phân tích bằng kỹ thuật PCR để xác định sự hiện diện của ký sinh trùng Plasmodium. Tỷ lệ muỗi nhiễm ký sinh trùng được tính toán để đánh giá khả năng truyền bệnh của từng loài muỗi. Dữ liệu về tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng kết hợp với dữ liệu về mật độ muỗi để ước tính chỉ số lan truyền sốt rét.

5.1. Xét Nghiệm PCR Phát Hiện Ký Sinh Trùng Sốt Rét Trong Muỗi

Kỹ thuật PCR là một phương pháp nhạy và đặc hiệu để phát hiện ký sinh trùng sốt rét trong muỗi. Các mẫu muỗi được nghiền và DNA được chiết xuất. Sau đó, PCR được sử dụng để khuếch đại các đoạn DNA đặc trưng cho các loài ký sinh trùng Plasmodium. Sản phẩm PCR được phân tích để xác định sự hiện diện của ký sinh trùng. Kỹ thuật PCR có thể phát hiện cả các trường hợp nhiễm ký sinh trùng với số lượng thấp, giúp đánh giá chính xác vai trò truyền bệnh của muỗi.

5.2. Xác Định Vật Chủ Của Muỗi Anopheles Truyền Bệnh

Xác định vật chủ của muỗi Anopheles có vai trò quan trọng trong việc đánh giá vai trò truyền bệnh. Phân tích máu trong dạ dày của muỗi để xác định nguồn gốc máu (người hay động vật). Điều này giúp xác định loài muỗi nào thường đốt người và có khả năng truyền bệnh cao. Sử dụng kỹ thuật ELISA để phát hiện kháng thể đặc hiệu cho máu người trong dạ dày của muỗi. Kết quả này cung cấp thông tin quan trọng về tập tính đốt người của muỗi và nguy cơ truyền bệnh sốt rét.

VI. Kết Luận Hướng Đi Mới Cho Phòng Chống Sốt Rét Ở Ea Sô

Nghiên cứu này cung cấp thông tin quan trọng về muỗi Anopheles và vai trò của chúng trong việc truyền bệnh sốt rét tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ea Sô, Đắk Lắk. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp xây dựng các biện pháp phòng chống sốt rét hiệu quả hơn, phù hợp với điều kiện sinh thái và tập quán sinh hoạt của người dân địa phương. Nghiên cứu cũng đánh giá hiệu quả của lưới ZeroFly® trong việc phòng chống muỗi, cung cấp một lựa chọn thay thế cho các biện pháp phòng chống truyền thống.

6.1. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Thực Tiễn Phòng Chống Bệnh

Kết quả nghiên cứu về thành phần loài, phân bố, và vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles sẽ được sử dụng để xây dựng các bản đồ nguy cơ sốt rét tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ea Sô. Các bản đồ này sẽ giúp tập trung nguồn lực và biện pháp phòng chống vào các khu vực có nguy cơ cao. Thông tin về tập tính đốt người của muỗi sẽ được sử dụng để khuyến cáo người dân sử dụng các biện pháp bảo vệ cá nhân phù hợp, như màn ngủ và kem chống muỗi.

6.2. Đề Xuất Các Biện Pháp Phòng Chống Sốt Rét Hiệu Quả Hơn

Dựa trên kết quả nghiên cứu, có thể đề xuất các biện pháp phòng chống sốt rét hiệu quả hơn, như sử dụng lưới ZeroFly® cho các hộ gia đình ở vùng sâu vùng xa, nơi khó tiếp cận với các dịch vụ y tế. Cần tăng cường giáo dục sức khỏe cho người dân về phòng chống sốt rét, đặc biệt là về tầm quan trọng của việc sử dụng màn ngủ và các biện pháp bảo vệ cá nhân. Cần phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan y tế, chính quyền địa phương, và cộng đồng để thực hiện các biện pháp phòng chống sốt rét một cách đồng bộ và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công cuộc phòng chống và loại trừ sốt rét tại Việt Nam đã ghi nhận những bước tiến mang tính bước ngoặt khi 42 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương được công nhận loại trừ sốt rét tính đến hết năm 2022, đưa số ca mắc trên toàn quốc giảm mạnh từ 19.638 trường hợp năm 2012 xuống còn 455 trường hợp năm 2022 (Phạm Văn Quang, 2023). Tuy nhiên, gánh nặng dịch tễ vẫn tồn tại dai dẳng tại các "túi sốt rét" rừng nhiệt đới thuộc khu vực Miền Trung - Tây Nguyên (chiếm 48,79% tổng số ca ký sinh trùng sốt rét cả nước năm 2022). Trong đó, tỉnh Đắk Lắk và trọng điểm là Khu Bảo tồn thiên nhiên Ea Sô (huyện Ea Kar) nổi lên như một điểm nóng dịch tễ học phức tạp. Theo phân vùng dịch tễ, xã Ea Sô đã chuyển biến từ vùng 4 (lưu hành vừa) năm 2014 thành vùng 5 (lưu hành nặng) năm 2019 với 86 ca bệnh có ký sinh trùng sốt rét được ghi nhận (Trần Đức Hinh, 1996; Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương, 2019).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực tiễn: các công trình côn trùng học trước đây tại Ea Sô chỉ khảo sát hạn chế ở vùng đệm và khu dân cư ven rìa (Nguyễn Xuân Quang, 2012; Bùi Lê Duy và cộng sự, 2019), hoàn toàn thiếu vắng các khảo sát sinh thái học véc tơ chuyên sâu, đa tầng tại sinh cảnh rừng sâu nguyên sinh – nơi lực lượng kiểm lâm và người dân đi rừng, ngủ rẫy đối mặt với nguy cơ lây nhiễm cao nhất. Hơn nữa, việc cắt giảm ngân sách dành cho phun tồn lưu (IRS) và màn tẩm hóa chất truyền thống (LLINs), kết hợp với cấu trúc lán trại tạm bợ không vách ngăn trong rừng, đã vô hiệu hóa phần lớn các biện pháp can thiệp thụ động thông thường. Do đó, việc đánh giá can thiệp chủ động bằng lưới xua diệt tẩm hóa chất thế hệ mới là yêu cầu cấp thiết.

Luận án của nghiên cứu sinh Phạm Văn Quang (2023) với đề tài "Nghiên cứu thành phần loài, phân bố, vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles và ứng dụng lưới ZeroFly® phòng chống véc tơ sốt rét tại khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô, Đắk Lắk (2020-2023)" thuộc chuyên ngành Côn trùng học (Mã số: 942 01 06), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Thanh Dương và TS. Nguyễn Văn Dũng tại Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương, đã giải quyết triệt để bài toán này.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được thiết lập chặt chẽ:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Thành phần loài, mật độ phân bố theo không gian - thời gian, ái tính vật chủ và tập tính đốt mồi của muỗi Anopheles tại 3 sinh cảnh (khu dân cư, bìa rừng, trong rừng) ở Khu BTTN Ea Sô có sự phân hóa như thế nào?
   • Giả thuyết 1 (H1): Có sự phân tầng sinh thái rõ rệt, trong đó Anopheles dirus chiếm ưu thế tuyệt đối trong sinh cảnh rừng sâu với tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng sốt rét cao và duy trì ái tính đốt người chuyên biệt.
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Lưới polyme tích hợp deltamethrin (ZeroFly®) có đạt hiệu lực diệt tồn lưu sinh học và hiệu quả ngăn ngừa muỗi đốt người đối với véc tơ sốt rét thực địa trong điều kiện phòng thí nghiệm và thực địa hay không?
   • Giả thuyết 2 (H2): Lưới ZeroFly® duy trì tỷ lệ diệt muỗi 100% đối với chủng An. dirus nhạy cảm và làm giảm đáng kể chỉ số muỗi đốt người tại các trạm kiểm lâm và lán trại rừng.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Lý thuyết Động lực học truyền bệnh Ross-Macdonald (Macdonald, 1957), Lý thuyết Cảnh quan Dịch tễ học (Landscape Epidemiology) và Lý thuyết Rào cản Hóa - Cơ học Kiểm soát Véc tơ. Đóng góp đột phá của công trình là lượng hóa chính xác chỉ số truyền bệnh (EIR), khẳng định độ nhạy cảm hóa chất tuyệt đối của quần thể véc tơ bản địa, và lần đầu tiên cung cấp bằng chứng thực nghiệm về hiệu lực phòng chống véc tơ của công nghệ lưới ZeroFly® tại hệ sinh thái rừng bảo tồn Việt Nam trong khung thời gian 2020-2023.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về dịch tễ học côn trùng sốt rét tập trung vào hai nhánh nghiên cứu chính: động thái sinh thái học của phức hợp loài véc tơ và các giải pháp can thiệp hóa học ngăn chặn véc tơ tiếp xúc vật chủ.

Về phân bố và tập tính véc tơ, các nghiên cứu kinh điển của Sinka và cộng sự (2012) cùng Harbach (2011) đã xác lập bản đồ 41 véc tơ sốt rét chính trên toàn cầu, trong đó khu vực Đông Nam Á chịu sự chi phối chủ yếu bởi hai phức hợp loài đồng hình: phức hợp Anopheles dirus (gồm 7 loài) và phức hợp Anopheles minimus (gồm 3 loài) (Coosemans và cộng sự, 2007). Tại Việt Nam, Hồ Đình Trung (2005) và Vũ Đức Chính (2011) đã chứng minh An. dirus phân bố gắn liền với tán rừng tự nhiên từ vĩ độ 20° Bắc trở vào Nam, sinh sản tại các vũng nước đọng dưới tán cây có bóng râm (Trần Đức Hinh, 1996; Dutta và cộng sự, 2010). Ngược lại, An. minimus ưa thích các dòng suối nước trong chảy chậm có ánh nắng chiếu rọi trực tiếp (Dev, 2003; Shao-sen Zhang, 2018).

Trong y văn tồn tại hai luồng tranh luận học thuật sâu sắc về tập tính véc tơ:

• Tranh luận về ái tính lựa chọn vật chủ của An. minimus: Một trường phái nghiên cứu (Dev và cộng sự, 2003 tại Ấn Độ; Garros và cộng sự, 2006 tại Lào với tỷ lệ người/gia súc là 10,1:1) khẳng định An. minimus tuyệt đối ưa đốt người (anthropophilic). Ngược lại, trường phái thứ hai (Das và cộng sự, 2007 tại Assam; Chatchai Tananchai và cộng sự, 2018 tại Thái Lan; Shao-sen Zhang, 2018 tại Vân Nam) phát hiện An. minimus chuyển hướng ưa đốt gia súc (zoophilic), đặc biệt là lợn (50%) và trâu bò. Tại Việt Nam, Vũ Việt Hưng (2020) tại Phú Yên ghi nhận 96% cá thể An. minimus thu thập từ chuồng gia súc, đặt ra câu hỏi về tính linh hoạt hành vi (behavioral plasticity) trước áp lực can thiệp hóa chất.
• Tranh luận về hiệu lực can thiệp rào cản diệt véc tơ: Nghiên cứu của Corine Ngufor (2014) tại Burkina Faso và Tanzania chỉ ra rằng trong quần thể An. gambiae đã kháng pyrethroid, lưới tẩm deltamethrin chỉ cho tỷ lệ chết 15-40%, đòi hỏi phải tích hợp organophosphate (pirimiphos-methyl). Tuy nhiên, các nghiên cứu của Mittal và cộng sự (2011) tại Ấn Độ và Burns và cộng sự (2012) tại Sierra Leone lại chứng minh lưới tẩm deltamethrin đạt hiệu quả bảo vệ từ 60% đến 84,7%, giảm tỷ lệ mắc sốt rét tới 70,5% tại các khu nhà tạm và trại tị nạn.

Luận án của Phạm Văn Quang (2023) định vị chính xác khoảng trống y văn này bằng cách so sánh đối chiếu đa sinh cảnh tại Ea Sô. Trong khi nghiên cứu quốc tế của Carnevale (2020) tại Angola và Messenger (2012) tại 5 quốc gia (Equatorial Guinea, Ghana, Mali, Nam Phi, Việt Nam) chủ yếu đánh giá lưới tẩm trên quy mô hộ gia đình định cư, luận án tiến phong khảo sát hiệu quả can thiệp trên đối tượng cơ động cao trong sinh cảnh rừng sâu nguyên sinh, làm sáng tỏ cơ chế sinh thái véc tơ tại vùng đệm và lõi bảo tồn.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện và mở rộng Mô hình Ross-Macdonald (Ronald Ross, 1897; George Macdonald, 1957) về năng lực truyền bệnh của véc tơ (Vectorial Capacity - $C$) và Chỉ số lan truyền côn trùng (Entomological Inoculation Rate - $EIR = m \cdot a \cdot s$):

• Bổ sung tham số thực nghiệm về tỷ lệ muỗi đốt người ($a$) và chỉ số thoa trùng ($s$) của An. dirus trong sinh cảnh rừng sâu nhiệt đới gió mùa tại Tây Nguyên.
• Luận giải cơ chế phân hóa không gian sinh thái (Ecological Niche Differentiation): Dưới áp lực can thiệp hóa chất kéo dài tại khu dân cư, An. dirus co cụm và duy trì ổ sinh thái ổn định trong rừng sâu, duy trì ái tính đốt người nguyên thủy gần như tuyệt đối, trong khi An. minimus phân bố linh hoạt tại bìa rừng và vùng đệm.
• Chứng minh tính bảo lưu độ nhạy cảm di truyền: Ngược lại với xu thế kháng hóa chất lan rộng của An. gambiae tại Châu Phi hay An. epiroticus tại Nam Bộ (Bortel, 2008), quần thể An. dirus tại rừng Ea Sô không chịu áp lực chọn lọc hóa chất nông nghiệp nên vẫn duy trì tính nhạy cảm di truyền nguyên vẹn với hoạt chất pyrethroid.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đồng thời ba cấu phần lý thuyết:

1. Lý thuyết Dịch tễ Côn trùng học: Đo lường mật độ ($m$), tỷ lệ tiêu hóa máu, tuổi thọ sinh lý và tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng (Plasmodium falciparum, Plasmodium vivax).
2. Lý thuyết Cảnh quan Dịch tễ (Landscape Epidemiology): Phân tích gradient sinh cảnh 3 cấp độ (Rừng sâu lõi bảo tồn $\rightarrow$ Bìa rừng/nhà rẫy $\rightarrow$ Khu dân cư tập trung vùng đệm).
3. Lý thuyết Rào cản Hóa - Cơ học Động lực học (Barrier Intervention Dynamics): Đánh giá tương tác đa chiều giữa hoạt chất xua diệt tồn lưu (deltamethrin 4,5 g/kg) tích hợp trong cấu trúc sợi polyme polyethylene với tập tính bay và tìm kiếm vật chủ của muỗi.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ: Áp dụng cho các khu bảo tồn thiên nhiên, rừng đặc dụng nhiệt đới vùng Đông Nam Á, nơi tồn tại quần thể véc tơ An. dirus nhạy cảm với pyrethroid và có đối tượng dân cư nguy cơ cao di biến động liên tục.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan thực chứng luận (Positivism) với thiết kế kết hợp dịch tễ học quan sát cắt ngang mô tả có theo dõi dọc (cho Mục tiêu 1) và thiết kế thực nghiệm can thiệp bán thực nghiệm có đối chứng (Quasi-experimental design cho Mục tiêu 2).

Nghiên cứu phân tầng theo 3 cấp độ sinh cảnh địa lý rõ rệt tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Ea Sô (tổng diện tích hơn 27.000 ha):

• Cấp độ 1 (Trong rừng): Các trạm kiểm lâm nội lõi và lán trại tuần tra bảo vệ rừng.
• Cấp độ 2 (Bìa rừng): Các chòi rẫy nông nghiệp tiếp giáp ranh giới vườn quốc gia.
• Cấp độ 3 (Khu dân cư): Thôn buôn định cư thuần nông vùng đệm xã Ea Sô.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu côn trùng tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO):

• Thu thập muỗi trưởng thành: Triển khai đồng thời 4 kỹ thuật chuẩn: Bẫy màn kép sử dụng mồi người bắt muỗi trong nhà (BMKTN) và ngoài nhà (BMKNN) từ 18:00 đến 06:00 sáng hôm sau (thu muỗi định kỳ mỗi giờ 15 phút); Bẫy đèn CDC trong nhà (BĐTN) và ngoài nhà (BĐNN); Soi chuồng gia súc (SCGS) bắt muỗi đậu nghỉ tiêu máu.
• Thu thập ấu trùng/bọ gậy: Sử dụng muôi múc chuẩn tại tất cả các thủy vực tiềm năng (suối nước trong chảy chậm, vũng nước đọng ven suối, vết xe, vũng nước dưới tán rừng, ruộng nước).
• Thử nghiệm sinh học độ nhạy cảm hóa chất (WHO Bioassay): Ống nghiệm tiêu chuẩn WHO cho muỗi tiếp xúc trong 60 phút với giấy tẩm hóa chất deltamethrin (0,05%), permethrin (0,75%), alphacypermethrin (0,05%), lambdacyhalothrin (0,05%), theo dõi tỷ lệ ngã quỵ (knockdown) sau 60 phút và tỷ lệ chết (mortality) sau 24 giờ hồi phục.
• Thử nghiệm đánh giá lưới ZeroFly®:
  • Trong phòng thí nghiệm: Sử dụng nón thử nghiệm chuẩn WHO (cone bioassay test) ốp trực tiếp lên bề mặt lưới ZeroFly® (chứa 4,5 g deltamethrin/kg sợi polyethylene, mật độ 156 lỗ/inch vuông, định lượng 70 g/m²), cho muỗi An. dirus tiếp xúc trong 3 phút, theo dõi tỷ lệ ngã quỵ sau 60 phút và tỷ lệ chết sau 24 giờ.
  • Tại thực địa: Ma trận thử nghiệm bẫy màn kép tại các phòng trạm kiểm lâm có can thiệp căng lưới ZeroFly® trên tường/cửa so với phòng đối chứng không can thiệp.

Data và phân tích

• Kỹ thuật sinh học phân tử: Định loại loài hình thái học dựa trên khóa định loại Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương; xác định loài KSTSR (P. falciparum, P. vivax) bằng kỹ thuật Realtime qPCR với hệ mồi và đầu dò huỳnh quang đặc hiệu; xác định nguồn máu vật chủ trong dạ dày muỗi bằng phản ứng ngưng kết huyết thanh khuếch tán trên thạch (Precipitin test).
• Phân tích thống kê: Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm thống kê sinh học chuyên dụng (Stata/SPSS). Kiểm định Chi-square ($\chi^2$) và Fisher’s exact test được sử dụng để so sánh các tỷ lệ; kiểm định Student's t-test hoặc Mann-Whitney U test cho các chỉ số mật độ muỗi (con/người/đêm hoặc con/giờ). Mức ý nghĩa thống kê được xác lập tại $p < 0,05$ với khoảng tin cậy 95% (95% CI).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Cấu trúc đa dạng loài và phân tầng sinh cảnh tuyệt đối: Khảo sát toàn diện giai đoạn 2020-2021 đã xác định sự hiện diện của 17 loài Anopheles, trong đó khẳng định sự lưu hành của 2 véc tơ chính (An. dirus, An. minimus) và 3 véc tơ phụ (An. maculatus, An. aconitus, An. jeyporiensis). Đột phá sinh thái học thể hiện ở sự cách ly không gian: An. dirus chiếm ưu thế áp đảo tại sinh cảnh trong rừng sâu (chiếm >80% tổng số muỗi thu được), giảm mạnh ở bìa rừng và hầu như vắng bóng tại khu dân cư tập trung; ngược lại An. minimus phân bố rải rác tại bìa rừng và các thủy vực suối ven đồi.
2. Tập tính sinh học và hoạt động đốt mồi chuyên biệt của An. dirus: Phân tích phản ứng kết tủa miễn dịch cho thấy chỉ số ái tính máu người của An. dirus đạt 100% đối với các cá thể bắt trong rừng. Hoạt động đốt mồi diễn ra suốt đêm từ 18:00 đến 06:00, với đỉnh đốt mồi tập trung cao độ từ 20:00 đến 24:00. Đặc biệt, nghiên cứu ghi nhận hoạt động đốt mồi sớm ngay khi chập tối (18:00 - 19:00), tạo ra khoảng trống miễn dịch lớn đối với các biện pháp ngủ màn truyền thống.
3. Bằng chứng phân tử về tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng sốt rét: Xét nghiệm Realtime qPCR trên các mẫu muỗi An. dirus thực địa bắt tại sinh cảnh rừng và nhà rẫy ghi nhận tỷ lệ dương tính với Plasmodium falciparum và Plasmodium vivax. Kết quả này tái khẳng định phát hiện của Nguyễn Xuân Quang (2012) rằng 100% mẫu An. dirus dương tính tập trung tại sinh cảnh rừng và nhà rẫy (tỷ lệ nhiễm đạt tới 4,96%), trực tiếp duy trì chỉ số lan truyền côn trùng (EIR) hàng năm ở mức đe dọa dịch tễ cao.
4. Bảo tồn tính nhạy cảm hóa chất tuyệt đối: Thử nghiệm sinh học WHO bioassay trên quần thể An. dirus thực địa thu thập tại rừng Ea Sô ghi nhận tỷ lệ ngã quỵ sau 60 phút đạt 100% và tỷ lệ chết sau 24 giờ đạt 100% ($p < 0,001$) đối với deltamethrin 0,05% và permethrin 0,75%. Không ghi nhận bất kỳ dấu hiệu kháng pyrethroid nào trên véc tơ chính tại điểm nghiên cứu.
5. Hiệu lực diệt và ức chế vượt trội của lưới ZeroFly®:
   • Phòng thí nghiệm: Lưới ZeroFly® gây tỷ lệ chết 100% sau 24 giờ đối với cả chủng An. dirus phòng thí nghiệm và chủng thực địa sau 3 phút tiếp xúc.
   • Thực địa: Tại các phòng can thiệp căng lưới ZeroFly®, mật độ An. dirus vào nhà đốt người qua bẫy màn kép giảm từ 85% đến 92% so với phòng đối chứng ($p < 0,001$). Tỷ lệ muỗi chết tại chỗ và ức chế hút máu đạt mức tối ưu. 100% cán bộ kiểm lâm và người thử nghiệm chấp nhận sử dụng lưới, không ghi nhận tác dụng phụ kích ứng da hay hô hấp kéo dài.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng khẳng định mô hình lan truyền sốt rét rừng (forest malaria) tại Đông Nam Á bị chi phối bởi véc tơ có tính hướng người tuyệt đối và hoạt động ngoài nhà, đòi hỏi các mô hình toán học dịch tễ phải điều chỉnh biến số tiếp xúc ngoài trời ($exophagic/exophilic$).
• Về phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình đánh giá lưới tẩm hóa chất tích hợp công nghệ cao kết hợp bẫy màn kép mồi người (BMK) trong môi trường rừng đặc dụng, có thể chuyển giao cho các hệ thống giám sát côn trùng quốc gia.
• Về ứng dụng thực tiễn: Lưới ZeroFly® với độ bền 2-3 năm và khả năng kháng tia UV chứng minh là giải pháp thay thế hoàn hảo cho phun tồn lưu IRS trên các cấu trúc nhà gỗ, lán bạt kiểm lâm vốn không giữ được hóa chất phun thông thường (vốn mất tác dụng chỉ sau 4-8 tuần trên gỗ).
• Về chính sách: Đề xuất Bộ Y tế và Chương trình Quốc gia Phòng chống Sốt rét bổ sung danh mục lưới polyme tẩm hóa chất vào gói can thiệp đặc thù cho các nhóm đối tượng di biến động rừng, phục vụ mục tiêu quốc gia loại trừ hoàn toàn sốt rét vào năm 2030.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn khoa học:

1. Giới hạn không gian và đại diện sinh thái: Địa bàn nghiên cứu tập trung tại Khu BTTN Ea Sô, Đắk Lắk; do đó các chỉ số sinh thái học véc tơ có thể có sự biến thiên nhất định khi ngoại suy sang các vùng sinh thái rừng ngập mặn ven biển hay vùng núi cao phía Bắc.
2. Thời gian theo dõi độ bền thực địa: Luận án mới đánh giá hiệu lực tồn lưu sinh học của lưới ZeroFly® trong khung thời gian nghiên cứu (2020-2023), cần các nghiên cứu dọc 5 năm để kiểm chứng sự suy giảm nồng độ hoạt chất deltamethrin dưới tác động khắc nghiệt của độ ẩm và nhiệt độ rừng nhiệt đới.
3. Cơ chế phân tử kháng thuốc tiềm ẩn: Nghiên cứu tập trung vào thử nghiệm sinh học kiểu hình (phenotypic bioassay), chưa giải trình tự toàn bộ gen để tầm soát các đột biến điểm kênh natri (kdr) ở mức độ vi mô.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda):

• Phát triển mô hình không gian GIS tích hợp dữ liệu viễn thám và chỉ số EIR để dự báo sớm ổ dịch sốt rét rừng tại vùng Tây Nguyên.
• Nghiên cứu tích hợp hoạt chất kép (PBO - Piperonyl Butoxide hoặc Chlorfenapyr) vào lưới polyme để chủ động phòng ngừa nguy cơ phát sinh đột biến kháng pyrethroid trong tương lai.
• Đánh giá hiệu quả chi phí - lợi ích y tế công cộng (Cost-effectiveness analysis) của việc triển khai diện rộng lưới ZeroFly® so với cấp phát võng màn tẩm hóa chất (LLIHN).

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại giá trị học thuật và xã hội to lớn:

• Tác động học thuật: Là công trình nghiên cứu hệ thống, toàn diện và cập nhật nhất về côn trùng học sốt rét tại khu bảo tồn thiên nhiên Tây Nguyên sau hơn một thập kỷ, cung cấp nguồn trích dẫn nền tảng cho các nghiên cứu dịch tễ học nhiệt đới tại Đông Nam Á.
• Chuyển đổi y tế dự phòng: Cung cấp giải pháp kỹ thuật vật liệu y sinh tiên tiến (lưới ZeroFly® deltamethrin 4,5 g/kg) cho Cục Quản lý Môi trường Y tế và Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương, mở ra hướng đi mới trong việc bảo vệ các nhóm dân cư yếm thế, lao động lâm nghiệp.
• Lợi ích xã hội: Bảo vệ trực tiếp sức khỏe cho hàng trăm cán bộ kiểm lâm và hàng nghìn người dân vùng đệm huyện Ea Kar, ngăn ngừa nguy cơ sốt rét ác tính và tử vong, góp phần ổn định an sinh xã hội và bảo tồn tài nguyên rừng bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Nhà côn trùng học: Tiếp cận bộ dữ liệu thực địa chuẩn mực về khóa định loại, sinh thái học hành vi và quy trình thử nghiệm sinh học phân tử qPCR phát hiện KSTSR trên muỗi Anopheles.
• Chuyên gia Hoạch định Chính sách Y tế: Sở hữu bằng chứng khoa học vững chắc để phê duyệt định mức kỹ thuật và đưa công nghệ lưới tẩm hóa chất tồn lưu lâu vào Hướng dẫn Quốc gia về Giám sát và Phòng chống Véc tơ Sốt rét.
• Lực lượng Kiểm lâm và Ban Quản lý Rừng đặc dụng: Được trang bị giải pháp bảo vệ sức khỏe tại chỗ, dễ lắp đặt, tuổi thọ cao (2-3 năm), khắc phục hoàn toàn hạn chế của lán trại không tường vách.
• Doanh nghiệp R&D Dược phẩm - Hóa chất Y tế: Có cơ sở dữ liệu thực chứng để cải tiến các sản phẩm sợi dệt tích hợp hóa chất xua diệt côn trùng thích ứng với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Luận án đã mở rộng Lý thuyết Năng lực truyền bệnh Ross-Macdonald trong điều kiện cảnh quan rừng nhiệt đới bị phân mảnh, chứng minh rằng An. dirus duy trì chỉ số ái tính người tuyệt đối (100%) và tập tính đốt mồi sớm ngoài nhà tại sinh cảnh rừng sâu, khẳng định cơ chế duy trì ổ bệnh sốt rét nội tại không phụ thuộc vào mật độ dân cư vùng đệm.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án khi so sánh với ít nhất 2 nghiên cứu quốc tế trước đây? Trả lời: So với nghiên cứu của Mittal và cộng sự (2011) tại Ấn Độ (chỉ thử nghiệm lưới ZeroFly® trong nhà tạm công nhân đô thị) và Corine Ngufor (2014) tại Tanzania (sử dụng nhà bẫy nhân tạo đơn lẻ), luận án đã thiết lập quy trình thực nghiệm đối chứng đa sinh cảnh dọc (Gradient design) từ rừng sâu đến khu dân cư, kết hợp đồng thời bẫy màn kép mồi người (BMK) thực địa với phân tích Realtime qPCR phát hiện ký sinh trùng, đảm bảo tính chuẩn xác sinh thái học cao hơn.

3. Phát hiện bất ngờ nhất về mặt số liệu thực nghiệm là gì? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là quần thể An. dirus tại Ea Sô vẫn giữ độ nhạy cảm 100% với hóa chất deltamethrin (tỷ lệ chết đạt 100% trong thử nghiệm WHO bioassay), hoàn toàn trái ngược với xu hướng kháng pyrethroid nhanh chóng của các loài véc tơ sốt rét khác tại Đông Nam Á, tạo điều kiện thuận lợi tối đa cho can thiệp bằng lưới ZeroFly®.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) hoàn chỉnh không? Trả lời: Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ quy trình vận hành chuẩn (SOP): từ thông số thiết kế ma trận thử nghiệm bẫy màn kép (BMK), kỹ thuật nón thử nghiệm WHO cone bioassay, trình tự cặp mồi/đầu dò qPCR phát hiện Plasmodium, đến phương pháp xác định phản ứng kết tủa huyết thanh nhận diện máu vật chủ.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao? Trả lời: Luận án định hình lộ trình 10 năm tập trung vào: (1) Giám sát biến động tần số alen kháng thuốc (kdr) trên quy mô phân tử; (2) Ứng dụng trí tuệ nhân tạo và GIS mô hình hóa không gian nguy cơ truyền bệnh sốt rét rừng; (3) Thử nghiệm lâm sàng diện rộng lưới tích hợp hoạt chất mới (chlorfenapyr/pyriproxyfen) tại toàn bộ các khu bảo tồn thiên nhiên dọc dãy Trường Sơn.

Kết luận

1. Xác lập bức tranh toàn diện về thành phần 17 loài Anopheles tại Khu BTTN Ea Sô, khẳng định vai trò véc tơ chính truyền bệnh sốt rét của An. dirus và An. minimus.
2. Chứng minh thực nghiệm ái tính máu người 100%, tập tính đốt mồi đêm với đỉnh 20:00 - 24:00 và tỷ lệ nhiễm KSTSR của An. dirus tập trung tại sinh cảnh rừng và nhà rẫy.
3. Xác nhận quần thể véc tơ An. dirus thực địa tại điểm nghiên cứu hoàn toàn nhạy cảm (tỷ lệ chết 100%) với các hóa chất diệt côn trùng nhóm pyrethroid chuẩn của WHO.
4. Chứng minh hiệu lực diệt muỗi 100% trong phòng thí nghiệm và hiệu quả giảm từ 85% đến 92% mật độ muỗi đốt người tại thực địa của lưới polyme tích hợp deltamethrin 4,5 g/kg (ZeroFly®).
5. Ghi nhận sự an toàn tuyệt đối và mức độ chấp thuận 100% của người sử dụng đối với can thiệp lưới ZeroFly® tại các trạm kiểm lâm và lán trại rừng.
6. Mở ra 3 hướng nghiên cứu ứng dụng đột phá: mô hình hóa dịch tễ cảnh quan rừng, tích hợp vật liệu nano y sinh kiểm soát côn trùng, và hoàn thiện chính sách y tế công cộng hướng tới mục tiêu loại trừ sốt rét tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình sốt rét trên thế giới, tại Việt Nam và điểm nghiên cứu 1. Tình hình sốt rét trên thế giới Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2022), trên toàn thế giới có khoảng 247 triệu người mắc bệnh và 619.000 người chết do sốt rét trong năm 2021 tăng 2 triệu trường hợp so với năm 2020. Trong đó khu vực Châu Phi có tình hình sốt rét nặng nhất với 234 triệu trường hợp mắc (chiếm 95%), sau đó là đến khu vực Tây Nam Á với khoảng 5,4 triệu trường hợp mắc (chiếm 2,2%) và khu vực Tây Thái Bình Dương, có khoảng 1,4 triệu trường hợp mắc (chiếm 0,56%) số trường hợp mắc sốt rét trên toàn cầu [8].

Kể từ năm 2000, số ca tử vong do sốt rét giảm dần từ 897. Tuy nhiên, năm 2020, số ca tử vong do sốt rét là 625.000 ca tử vong so với năm 2019. Số ca tử vong ước tính vào năm 2021 là 619.000, giảm nhẹ so với năm 2020 [8]. Như vậy tình hình bệnh sốt rét trên thế giới vẫn diễn biến phức tạp và là một trong những bệnh cần phải được quan tâm phòng chống.

Tình hình sốt rét tại Việt Nam Tại Việt Nam, công cuộc phòng chống và loại trừ bệnh sốt rét đã đạt được những thành tựu đáng kể. Cho đến hết năm 2022, Việt Nam đã có 42 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương được công nhận loại trừ bệnh sốt rét. Tình hình bệnh sốt rét giảm mạnh từ 19.638 BNSR năm 2012 xuống 455 BNSR năm 2022, tuy nhiên vẫn diễn biến phức tạp ở một số khu vực, tiềm ẩn nguy cơ bùng phát, gia tăng và quay trở lại. Năm 2022, cả nước ghi nhận 455 BNSR giảm 2,57% so với cùng kỳ năm 2021.

Số trường hợp bệnh nhân ác tính tăng 7 trường hợp so với cùng kỳ năm 2021 [9]. Trong năm 2022, số BNSR có KSTSR tập trung ở 3 khu vực chính là Tây Nguyên (48,79%), Miền núi phía Bắc (23,52%), Miền Trung (16,48%). Số bệnh nhân sốt rét giảm ở khu vực Tây nguyên, Miền Trung, Đông Nam Bộ. Ở Miền 4 núi phía Bắc số trường hợp bệnh sốt rét ở tỉnh Lai Châu chiếm 96,26% tổng số BNSR của khu vực.

Trong số 10 tỉnh có số lượng KSTSR cao nhất cả nước năm 2022 thì có 5 tỉnh có số lượng KSTSR tăng so với năm 2021 gồm Lai Châu, Quảng Trị, Nghệ An, Khánh Hòa, Ninh Thuận. Nhóm trên 15 tuổi có tỷ lệ mắc 75,38%, cao hơn so với các tuổi khác. Người có công việc liên quan đến đi rừng, làm rẫy chiếm tỷ lệ cao [9]. Mặc dù bệnh sốt rét có chiều hướng giảm trong những năm gần đây nhưng vẫn diễn biến phức tạp và để loại trừ bệnh sốt rét ở Việt Nam thì việc phòng chống cho người vào rừng rẫy là một thách thức cần được quan tâm.

Tình hình sốt rét tại tỉnh Đắk Lắk và điểm nghiên cứu Đắk Lắk là 1 trong 6 tỉnh trọng điểm trong 5 năm gần nhất và là 1 trong 7 tỉnh có số KSTSR cao nhất cả nước năm 2022 với 11 trường hợp [9]. Trong đó huyện Ea Kar là địa phương có nhiều trường hợp mắc sốt rét tại Đắk Lắk, tập trung nhiều ở 2 xã Ea Sar và Ea Sô. Năm 2014 hai xã Ea Sar và Ea Sô thuộc vùng 4 là vùng sốt rét lưu hành vừa. Tuy nhiên theo báo cáo dịch tễ sốt rét năm 2019, hai xã này đã thay đổi thành vùng 5 là vùng sốt rét lưu hành nặng [10].

Tình hình bệnh nhân sốt rét xã Ea Sô từ năm 2015- 2020 5 Theo số liệu của Trạm y tế xã Ea Sô, năm 2018 phát hiện 75 bệnh nhân có KSTSR. Năm 2019, tại xã phát hiện 86 bệnh nhân có KSTSR. Tuy nhiên năm 2020 chỉ có 8 bệnh nhân có KSTSR (hình 1. Nhìn chung, nguy cơ dịch sốt rét bùng phát trở lại tại tỉnh Đắk Lắk vẫn còn hiện hữu.

Cần có các biện pháp phòng chống véc tơ sốt rét cho các đối tượng dễ bị lây nhiễm bệnh sốt rét như lực lượng trông giữ rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô và người dân thường xuyên vào rừng. Thành phần loài, phân bố, vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles 1. Thành phần loài, phân bố của muỗi Anopheles trên thế giới Việc xác định thành phần loài, phân bố của muỗi Anopheles cụ thể của từng địa điểm, từng sinh cảnh là hết sức cần thiết để xác định tất cả các loài muỗi có khả năng truyền bệnh sốt rét tại địa điểm nghiên cứu. Đồng thời việc xác định vai trò truyền bệnh của muỗi để biết được loài muỗi nào là véc tơ chính, loài nào là véc tơ phụ làm cơ sở xây dựng các biện pháp, lập kế hoạch, xây dựng chiến lược phòng chống véc tơ sốt rét hiệu quả.

Anopheles được mô tả đầu tiên bởi nhà côn trùng học người Đức Johann Wilhelm Meigen vào năm 1818 và Ronald Ross đã chỉ ra rằng muỗi truyền KSTSR vào năm 1897 [11]. Đầu thế kỷ 20, Watson là nhà khoa học đầu tiên nghiên cứu biện pháp phòng chống muỗi [12]. Đến năm 2010, họ muỗi Culicidae Meigen, 1818 có 3.528 loài, được chia thành 2 phân họ là Culicinae Meigen, 1818 và Anophelinae Grassi, 1900. Phân họ Anophelinae Grassi được chia thành 3 giống là Anopheles Meigen, 1818; Bironella Theobald, 1905; Chagasia Cruz, 1906.

Các loài muỗi có khả năng truyền bệnh sốt rét gọi là véc tơ sốt rét đều thuộc giống Anopheles [13]. Dựa trên số liệu về 465 loài Anopheles và hơn 50 loài chưa được đặt tên trên thế giới của Harbach (2011) [14] và cùng với số liệu về hơn 70 loài Anopheles có khả năng truyền bệnh của Service (2002) [15], cùng với dữ liệu về hơn 41 loài là véc tơ sốt rét chính của Hay SI (2010), Sinka và cộng sự (2012) [16] đã tổng hợp và thể hiện thành bản đồ phân bố của 41 loài/phức hợp loài véc 6 tơ sốt rét chính trên thế giới, trong đó 9 loài/phức hợp loài véc tơ phân bố ở Châu Mỹ phát hiện, 6 loài/phức hợp loài véc tơ phân bố ở Châu Âu và Trung Đông, 7 loài/phức hợp loài phân bố ở Châu Phi và 17 loài/phức hợp loài phân bố ở Châu Á (Hình 1. Bản đồ phân bố véc tơ sốt rét chính trên thế giới (Nguồn: Sinka và cộng sự, 2012) Trong số 41 loài/phức hợp loài véc tơ sốt rét chính đã được phát hiện trên thế giới, có 3 véc tơ chính là An. minimus và An.

epiroticus phân bố ở Việt Nam, trong đó có một số nghiên cứu đã phát hiện 2 véc tơ An. dirus và An. minimus có mặt tại khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô. Theo Coosemans và cộng sự (2007), các loài muỗi Anopheles ở Đông Nam Á có tính đa dạng cao và véc tơ sốt rét chính phần lớn thuộc về phức hợp loài hoặc thuộc nhóm các loài có quan hệ gần gũi, khó hoặc không thể phân biệt được do sự tương đồng về đặc điểm hình thái.

minimus và An. dirus là hai loài véc tơ chính truyền bệnh sốt rét ở các nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, đều là thành viên của phức hợp loài Minimus và Dirus. Trong đó phức hợp loài Minimus gồm 3 loài, phức hợp loài Dirus gồm 7 loài. Bằng việc áp 7 dụng các phương pháp định loại bằng kỹ thuật sinh học phân tử, các loài trong 2 phức hợp này và các loài có quan hệ gần gũi đã được xác định chính xác [17].

Các nghiên cứu cho thấy nơi đẻ trứng của An. dirus là các vũng nước có tán cây che phủ. Vào mùa khô nơi đẻ trứng của An. dirus là các ổ nước trong rừng sâu.

Vào mùa mưa nơi đẻ trứng của An. dirus ở gần các khu dân cư hơn. Dutta và cộng sự (2010), điều tra tại Đông Bắc Ấn Độ, phát hiện bọ gậy An. dirus trong rừng và bìa rừng chủ yếu ở các vũng nước và vết chân voi [18].

minimus thường đẻ trứng ở dòng suối, mương nước, nước trong, chảy chậm, có thực vật thuỷ sinh mọc ven bờ. Tại Ấn Độ, An. minimus đẻ trứng quanh năm ở suối nước trong, nước chảy chậm và một số mương nước chảy vào ruộng có cỏ mọc bên bờ [19]. Shao-sen Zhang (2018) nghiên cứu tại quận Tengchong, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc gần biên giới Trung Quốc - Myanmar qua điều tra cho thấy bọ gậy An.

minimus chiếm 32,29% số bọ gậy thu được ở ao, chiếm 36,36% số bọ gậy thu được ở hồ nước, chiếm 92% số bọ gậy thu được ở mương nước, chiếm 50% số bọ gậy thu được ở cánh đồng trồng lúa [20]. Thành phần loài, phân bố của muỗi Anopheles tại Việt Nam Viện Sốt rét Ký sinh trùng và Côn trùng (1968) đã xuất bản khoá định loại muỗi Anopheles ở Việt Nam gồm 32 loài [21]. Trần Đức Hinh (1987, 1995) tổng hợp danh sách 58 loài Anopheles và 1 dạng sp trên toàn quốc. Tác giả nhận xét về phân bố của muỗi Anopheles theo cảnh quan, độ cao, vùng địa lý tự nhiên: 5 loài gặp ở mọi vùng tự nhiên, 20 loài chỉ phát hiện ở vùng núi đồi, 2 loài chỉ phân bố ở vùng nước lợ, 29 loài chỉ gặp ở một số khu địa lý nhất định [22].

Hồ Đình Trung (2005) đã tổng hợp danh sách 59 loài Anopheles, chưa kể một số là phức hợp đồng hình gồm nhiều loài thành viên như An. minimus có 2 loài, An. maculatus có ít nhất 10 loài [23]. Đến năm 2015, Việt Nam xác định được 64 loài muỗi Anopheles, 15 loài có khả năng truyền bệnh sốt rét.

Trong đó 3 véc tơ chính truyền bệnh sốt rét là 8 An. minimus và An. Các véc tơ phụ gồm An. Ngoài ra một số loài nghi ngờ là véc tơ sốt rét như An.

Ở miền Bắc nước ta có 33 loài Anopheles; Nam Trung bộ và Tây Nguyên có 45 loài; Nam bộ và Lâm Đồng có 44 loài [26] Nguyễn Văn Tuấn (2015), nghiên cứu tại tỉnh Bình Phước và Đắk Nông cho thấy có mặt 19 loài Anopheles tại điểm nghiên cứu, trong đó có mặt 2 véc tơ chính An. Phùng Thị Kim Huệ (2015), nghiên cứu thành phần loài muỗi Anophels tại khu vực thuỷ điện, thuỷ lợi tỉnh Gia Lai từ 2013-2014 thu được 23 loài muỗi Anopheles, có mặt 2 véc tơ chính An. Ngô Kim Khuê (2019) nghiên cứu thành phần loài muỗi Anopheles ở khu vực miền Trung – Tây Nguyên, kết quả thu được 18 loài Anopheles (khu vực miền trung thu được 16 loài Anopheles và khu vực Tây Nguyên thu được 14 loài Anopheles). Trong đó cả hai khu vực nghiên cứu đều xuất hiện cả 2 véc tơ chính truyền bệnh sốt rét là An.

dirus và An. Vũ Việt Hưng (2020), nghiên cứu ở huyện Đồng Xuân, tỉnh Phú Yên thu được 13 loài Anopheles, trong đó có 2 véc tơ chính An. minimus và 3 véc tơ phụ An.