Nghiên cứu thành phần loài phân bố vai trò truyền bệnh của muỗi anopheles và ứng dụng lưới zerofly® phòng chống véc tơ sốt rét tại khu bảo tồn thiên nhiên ea sô đắk lắk 2020 2023

Nghiên cứu vai trò muỗi Anopheles trong truyền bệnh sốt rét và hiệu quả lưới Zerofly® tại khu bảo tồn Ea Sô, Đắk Lắk giai đoạn 2020-2023.

• Tác giả: Phạm Văn Quang
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thanh Dương
• Trường học: Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng trung ương
• Chuyên ngành: Côn trùng học
• Đề tài: Nghiên Cứu Vai Trò Truyền Bệnh Của Muỗi Anopheles Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Ea Sô, Đắk Lắk
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tình hình sốt rét trên thế giới, tại Việt Nam và điểm nghiên cứu
• 1.2. Thành phần loài, phân bố, vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles
• 1.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 1.5. TÍNH KHOA HỌC, TÍNH MỚI
• 1.6. DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG ĐỀ TÀI
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Vai Trò Muỗi Anopheles Truyền Bệnh

Nghiên cứu về muỗi Anopheles và vai trò của chúng trong việc truyền bệnh, đặc biệt là sốt rét, là rất quan trọng. Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ea Sô, Đắk Lắk, với điều kiện sinh thái đặc biệt, tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển của muỗi. Việc hiểu rõ thành phần loài, phân bố và tập tính của Anopheles ở khu vực này là cơ sở để xây dựng các biện pháp phòng chống bệnh hiệu quả. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định các loài Anopheles hiện diện, vai trò của chúng trong việc truyền ký sinh trùng sốt rét, và đánh giá các biện pháp kiểm soát vector truyền bệnh. Theo một báo cáo của WHO năm 2022, trên toàn thế giới có khoảng 247 triệu người mắc bệnh và 619.000 người chết do sốt rét. Nghiên cứu này sẽ đánh giá hiệu quả của lưới ZeroFly® trong việc phòng chống muỗi tại khu vực.

1.1. Tầm Quan Trọng Nghiên Cứu Dịch Tễ Học Sốt Rét Địa Phương

Nghiên cứu dịch tễ học về sốt rét tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ea Sô là rất cần thiết. Khu vực này có đặc điểm địa lý và sinh thái riêng, ảnh hưởng đến sự phân bố và hoạt động của muỗi Anopheles. Việc xác định các yếu tố nguy cơ, nhóm dân cư dễ mắc bệnh, và đặc điểm dịch tễ học sốt rét sẽ giúp xây dựng các biện pháp phòng chống phù hợp. Việc nghiên cứu thành phần loài Anopheles giúp xác định các vector truyền bệnh chính và phụ. Điều này rất quan trọng để tập trung nguồn lực và biện pháp vào các loài nguy hiểm nhất.

1.2. Mục Tiêu Cụ Thể Nghiên Cứu Về Anopheles Ở Đắk Lắk

Nghiên cứu này có hai mục tiêu chính. Thứ nhất, xác định thành phần loài, phân bố, một số đặc tính sinh thái và vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ea Sô, Đắk Lắk giai đoạn 2020-2021. Thứ hai, đánh giá hiệu quả ứng dụng lưới ZeroFly® phòng chống muỗi truyền bệnh sốt rét trong phòng thí nghiệm và tại thực địa. Nghiên cứu sẽ thu thập dữ liệu về mật độ muỗi, tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng sốt rét, và hiệu quả của lưới ZeroFly® trong việc giảm số lượng muỗi đốt người.

II. Vấn Đề Sốt Rét Thách Thức Tại Khu Bảo Tồn Ea Sô

Mặc dù Việt Nam đã đạt được nhiều thành công trong việc phòng chống sốt rét, tình hình vẫn còn phức tạp ở một số khu vực, đặc biệt là các tỉnh miền núi và vùng sâu vùng xa. Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ea Sô là một điểm nóng về sốt rét do điều kiện sinh thái thuận lợi cho sự phát triển của muỗi Anopheles và sự di chuyển của người dân vào rừng để khai thác lâm sản. Các biện pháp phòng chống hiện tại, như phun tồn lưu và sử dụng màn tẩm hóa chất, có thể không đủ hiệu quả do kiến trúc nhà ở sơ sài và sự hạn chế về kinh phí. Báo cáo năm 2019 của tỉnh Đắk Lắk ghi nhận 660 ca bệnh sốt rét, cho thấy vấn đề vẫn còn nghiêm trọng.

2.1. Yếu Tố Môi Trường Thuận Lợi Cho Muỗi Anopheles Phát Triển

Môi trường sinh thái tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ea Sô rất thuận lợi cho sự phát triển của muỗi Anopheles. Thảm thực vật phong phú, các vũng nước đọng và ao tù cung cấp nơi sinh sản lý tưởng cho muỗi. Khí hậu nhiệt đới ẩm cũng tạo điều kiện cho muỗi hoạt động quanh năm. Sự thay đổi về môi trường do hoạt động của con người, như khai thác gỗ và mở rộng đất nông nghiệp, có thể làm tăng số lượng và sự phân bố của muỗi truyền bệnh. Điều này làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm sốt rét cho người dân địa phương.

2.2. Thói Quen Sinh Hoạt Nguy Cơ Mắc Bệnh Sốt Rét Cao

Thói quen sinh hoạt của người dân địa phương cũng góp phần làm tăng nguy cơ mắc sốt rét. Nhiều người thường xuyên vào rừng để khai thác lâm sản, săn bắn hoặc làm rẫy mà không có các biện pháp bảo vệ cá nhân đầy đủ. Việc ngủ lại trong rừng hoặc gần rừng làm tăng khả năng bị muỗi đốt. Các hoạt động này thường diễn ra vào buổi tối và ban đêm, thời điểm muỗi Anopheles hoạt động mạnh nhất. Việc thiếu kiến thức về phòng chống sốt rét và không sử dụng các biện pháp bảo vệ cá nhân đúng cách cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

III. Xác Định Loài Anopheles Phương Pháp Nghiên Cứu Thực Địa

Nghiên cứu thành phần loài, phân bố và đặc điểm sinh thái của muỗi Anopheles tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ea Sô đòi hỏi các phương pháp nghiên cứu thực địa và phòng thí nghiệm chuyên biệt. Việc thu thập mẫu muỗi được thực hiện bằng nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm bẫy đèn, bẫy người, và bắt muỗi trên gia súc. Các mẫu muỗi sau đó được định loại dựa trên đặc điểm hình thái và phân tích gen. Dữ liệu về mật độ muỗi, vị trí bắt, và thời gian bắt được ghi lại để phân tích sự phân bố và tập tính của muỗi.

3.1. Sử Dụng Bẫy Đèn Và Bẫy Người Thu Thập Mẫu Muỗi

Việc sử dụng bẫy đèn và bẫy người là các phương pháp phổ biến để thu thập mẫu muỗi Anopheles. Bẫy đèn sử dụng ánh sáng để thu hút muỗi, trong khi bẫy người sử dụng con người làm mồi nhử. Các bẫy này được đặt ở nhiều vị trí khác nhau trong khu vực nghiên cứu, bao gồm khu dân cư, bìa rừng, và trong rừng sâu. Số lượng muỗi thu được từ mỗi bẫy được ghi lại để so sánh mật độ muỗi ở các vị trí khác nhau. Phương pháp này giúp đánh giá sự phân bố muỗi Anopheles theo sinh cảnh.

3.2. Phân Tích Gen Để Định Loại Chính Xác Các Loài Muỗi

Sau khi thu thập, các mẫu muỗi được định loại dựa trên đặc điểm hình thái. Tuy nhiên, việc định loại chính xác một số loài Anopheles có thể khó khăn do sự tương đồng về hình thái giữa các loài. Do đó, phân tích gen được sử dụng để xác định chính xác các loài muỗi. Kỹ thuật PCR được sử dụng để khuếch đại các đoạn gen đặc trưng cho từng loài muỗi. So sánh trình tự gen của các mẫu muỗi với các trình tự gen đã biết trong cơ sở dữ liệu giúp xác định loài muỗi một cách chính xác.

IV. ZeroFly Giải Pháp Hiệu Quả Phòng Chống Muỗi Anopheles

Lưới ZeroFly® là một giải pháp thay thế cho việc phun tồn lưu trong nhà. Lưới được tẩm hóa chất diệt côn trùng deltamethrin, có tác dụng diệt muỗi và các loại côn trùng khác khi chúng tiếp xúc với lưới. ZeroFly® có ưu điểm là có hiệu lực kéo dài, từ 2-3 năm, và dễ sử dụng. Nghiên cứu này đánh giá hiệu quả của lưới ZeroFly® trong việc phòng chống muỗi Anopheles tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ea Sô, bằng cách so sánh mật độ muỗi và tỷ lệ muỗi đốt người ở các khu vực sử dụng lưới ZeroFly® và các khu vực không sử dụng lưới.

4.1. Cơ Chế Hoạt Động Và Ưu Điểm Của Lưới ZeroFly

Lưới ZeroFly® hoạt động bằng cách tẩm hóa chất diệt côn trùng deltamethrin vào sợi lưới. Khi muỗi tiếp xúc với lưới, hóa chất sẽ tác động lên hệ thần kinh của muỗi, gây tê liệt và chết. Ưu điểm của lưới ZeroFly® là có hiệu lực kéo dài, giảm thiểu nhu cầu phun hóa chất thường xuyên. Lưới cũng dễ sử dụng và có thể được lắp đặt trong nhà hoặc sử dụng làm màn ngủ. Công nghệ dệt tích hợp sợi polyme có hàm lượng hoạt chất deltamethrin 4,5g/kg giúp hóa chất tồn lưu lâu hơn.

4.2. Đánh Giá Hiệu Quả Lưới ZeroFly Trong Phòng Thí Nghiệm

Để đánh giá hiệu quả của lưới ZeroFly® trong phòng thí nghiệm, muỗi được cho tiếp xúc với lưới trong một thời gian nhất định. Tỷ lệ muỗi chết sau khi tiếp xúc với lưới được ghi lại để đánh giá hiệu lực diệt muỗi của lưới. Các thử nghiệm được thực hiện với các loài muỗi Anopheles khác nhau để đánh giá hiệu quả của lưới đối với các loài muỗi khác nhau. Mật độ muỗi và thời gian tiếp xúc được kiểm soát chặt chẽ để đảm bảo tính chính xác của kết quả.

4.3. Đánh Giá Hiệu Quả Lưới ZeroFly Ngoài Thực Địa

Đánh giá hiệu quả lưới ZeroFly® ngoài thực địa bằng cách so sánh mật độ muỗi và tỷ lệ muỗi đốt người tại các khu vực sử dụng lưới và khu vực đối chứng không sử dụng lưới. Các khu vực nghiên cứu được chọn lựa sao cho có điều kiện sinh thái tương đồng. Mật độ muỗi được thu thập bằng bẫy đèn, bắt muỗi vào ban đêm. Tỷ lệ muỗi đốt người được thu thập bằng cách quan sát và đếm số lượng muỗi đốt người trong một khoảng thời gian nhất định. Phương pháp thống kê sẽ được sử dụng để so sánh kết quả giữa các khu vực.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Vai Trò Truyền Bệnh Của Anopheles

Nghiên cứu sẽ xác định vai trò truyền bệnh của các loài muỗi Anopheles tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ea Sô bằng cách xét nghiệm ký sinh trùng sốt rét trong muỗi. Các mẫu muỗi được thu thập và phân tích bằng kỹ thuật PCR để xác định sự hiện diện của ký sinh trùng Plasmodium. Tỷ lệ muỗi nhiễm ký sinh trùng được tính toán để đánh giá khả năng truyền bệnh của từng loài muỗi. Dữ liệu về tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng kết hợp với dữ liệu về mật độ muỗi để ước tính chỉ số lan truyền sốt rét.

5.1. Xét Nghiệm PCR Phát Hiện Ký Sinh Trùng Sốt Rét Trong Muỗi

Kỹ thuật PCR là một phương pháp nhạy và đặc hiệu để phát hiện ký sinh trùng sốt rét trong muỗi. Các mẫu muỗi được nghiền và DNA được chiết xuất. Sau đó, PCR được sử dụng để khuếch đại các đoạn DNA đặc trưng cho các loài ký sinh trùng Plasmodium. Sản phẩm PCR được phân tích để xác định sự hiện diện của ký sinh trùng. Kỹ thuật PCR có thể phát hiện cả các trường hợp nhiễm ký sinh trùng với số lượng thấp, giúp đánh giá chính xác vai trò truyền bệnh của muỗi.

5.2. Xác Định Vật Chủ Của Muỗi Anopheles Truyền Bệnh

Xác định vật chủ của muỗi Anopheles có vai trò quan trọng trong việc đánh giá vai trò truyền bệnh. Phân tích máu trong dạ dày của muỗi để xác định nguồn gốc máu (người hay động vật). Điều này giúp xác định loài muỗi nào thường đốt người và có khả năng truyền bệnh cao. Sử dụng kỹ thuật ELISA để phát hiện kháng thể đặc hiệu cho máu người trong dạ dày của muỗi. Kết quả này cung cấp thông tin quan trọng về tập tính đốt người của muỗi và nguy cơ truyền bệnh sốt rét.

VI. Kết Luận Hướng Đi Mới Cho Phòng Chống Sốt Rét Ở Ea Sô

Nghiên cứu này cung cấp thông tin quan trọng về muỗi Anopheles và vai trò của chúng trong việc truyền bệnh sốt rét tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ea Sô, Đắk Lắk. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp xây dựng các biện pháp phòng chống sốt rét hiệu quả hơn, phù hợp với điều kiện sinh thái và tập quán sinh hoạt của người dân địa phương. Nghiên cứu cũng đánh giá hiệu quả của lưới ZeroFly® trong việc phòng chống muỗi, cung cấp một lựa chọn thay thế cho các biện pháp phòng chống truyền thống.

6.1. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Thực Tiễn Phòng Chống Bệnh

Kết quả nghiên cứu về thành phần loài, phân bố, và vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles sẽ được sử dụng để xây dựng các bản đồ nguy cơ sốt rét tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ea Sô. Các bản đồ này sẽ giúp tập trung nguồn lực và biện pháp phòng chống vào các khu vực có nguy cơ cao. Thông tin về tập tính đốt người của muỗi sẽ được sử dụng để khuyến cáo người dân sử dụng các biện pháp bảo vệ cá nhân phù hợp, như màn ngủ và kem chống muỗi.

6.2. Đề Xuất Các Biện Pháp Phòng Chống Sốt Rét Hiệu Quả Hơn

Dựa trên kết quả nghiên cứu, có thể đề xuất các biện pháp phòng chống sốt rét hiệu quả hơn, như sử dụng lưới ZeroFly® cho các hộ gia đình ở vùng sâu vùng xa, nơi khó tiếp cận với các dịch vụ y tế. Cần tăng cường giáo dục sức khỏe cho người dân về phòng chống sốt rét, đặc biệt là về tầm quan trọng của việc sử dụng màn ngủ và các biện pháp bảo vệ cá nhân. Cần phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan y tế, chính quyền địa phương, và cộng đồng để thực hiện các biện pháp phòng chống sốt rét một cách đồng bộ và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ sinh học chuyên ngành Côn trùng học (mã số: 942 01 06) của nghiên cứu sinh Phạm Văn Quang, thực hiện tại Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Thanh Dương và TS. Nguyễn Văn Dũng (năm 2023), mang tiêu đề: "Nghiên cứu thành phần loài, phân bố, vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles và ứng dụng lưới ZeroFly® phòng chống véc tơ sốt rét tại Khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô, Đắk Lắk (2020-2023)".

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, văn bản luận án trình bày: Trong những năm qua, công tác phòng chống và loại trừ sốt rét tại Việt Nam đã đạt nhiều kết quả quan trọng, với 25 tỉnh được công nhận loại trừ sốt rét vào năm 2019 và đạt 42 tỉnh vào năm 2022. Tuy nhiên, tình hình bệnh sốt rét vẫn diễn biến phức tạp tại khu vực miền Trung - Tây Nguyên, trong đó tỉnh Đắk Lắk năm 2019 ghi nhận 660 ca bệnh sốt rét, đứng ở mức cao. Huyện Ea Kar là địa bàn trọng điểm với hai xã Ea Sar và Ea Sô; riêng xã Ea Sô năm 2014 thuộc vùng 4 (sốt rét lưu hành vừa), nhưng đến năm 2019 đã chuyển sang vùng 5 (sốt rét lưu hành nặng), ghi nhận 75 ca có ký sinh trùng sốt rét năm 2018 và 86 ca năm 2019. Người mắc bệnh sốt rét chủ yếu là dân cư đi rừng, làm rẫy và lực lượng kiểm lâm làm nhiệm vụ bảo vệ rừng.

Khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô có thảm thực vật phong phú, hệ thống ổ nước đa dạng và chia thành ba sinh cảnh đặc trưng gồm khu dân cư, bìa rừng và trong rừng. Mặc dù các biện pháp truyền thống như phun tồn lưu trong nhà và sử dụng màn tẩm hóa chất vẫn được thực hiện, hiệu quả của chúng bị suy giảm do kinh phí bị cắt giảm, kiến trúc nhà rẫy sơ sài, tỷ lệ ngủ màn thấp vào mùa nóng hoặc khi đi rừng, và muỗi có tập tính đốt người sớm trước giờ ngủ. Trước thời điểm nghiên cứu này, các khảo sát côn trùng học tại Khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô mới chỉ dừng lại ở sinh cảnh bìa rừng và khu dân cư, chưa có khảo sát chuyên sâu tại sinh cảnh trong rừng. Đồng thời, công nghệ lưới tẩm hóa chất diệt côn trùng tồn lưu lâu ZeroFly® (sợi polyethylene tích hợp hoạt chất deltamethrin 4,5 g/kg, hiệu lực 2-3 năm, chống tia cực tím) chủ yếu mới được áp dụng trong chăn nuôi nông nghiệp hoặc hỗ trợ lều bạt tị nạn ở nước ngoài; tại Việt Nam chưa có công trình nghiên cứu cụ thể nào đánh giá hiệu lực của lưới ZeroFly® đối với muỗi véc tơ Anopheles dirus thực địa cũng như hiệu quả bảo vệ người khỏi muỗi đốt tại các trạm kiểm lâm và lán trại trong rừng.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được văn bản xác định cụ thể theo 2 mục tiêu:

1. Xác định thành phần loài, phân bố, một số đặc tính sinh thái và vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Ea Sô, Đắk Lắk 2020-2021.
2. Đánh giá hiệu quả ứng dụng lưới ZeroFly® phòng chống muỗi truyền bệnh sốt rét trong phòng thí nghiệm và tại thực địa.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các loài muỗi thuộc giống Anopheles (muỗi trưởng thành, bọ gậy, ấu trùng), trọng tâm là các véc tơ sốt rét chính (Anopheles dirus, Anopheles minimus) và các véc tơ phụ; ký sinh trùng sốt rét (Plasmodium); lưới tẩm hóa chất ZeroFly® và đối tượng người tham gia thử nghiệm tại thực địa (người trực tiếp thử nghiệm và cán bộ sống tại các trạm kiểm lâm).
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu thực địa được triển khai tại Khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô, thuộc địa bàn xã Ea Sô, huyện Ea Kar, tỉnh Đắk Lắk, bao quát cả 3 sinh cảnh: khu dân cư, bìa rừng và trong rừng; nghiên cứu thực nghiệm được thực hiện tại các phòng thí nghiệm của Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương.
• Phạm vi thời gian: Đề tài tiến hành trong giai đoạn 2020-2023, trong đó các đợt điều tra côn trùng học thực địa tại Ea Sô tập trung vào các năm 2020-2021 theo chu kỳ mùa mưa và mùa khô.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trên phạm vi toàn cầu và tại Việt Nam liên quan đến bệnh sốt rét, côn trùng véc tơ và các biện pháp can thiệp:

Về phân loại học và phân bố của muỗi Anopheles: Giống Anopheles được Johann Wilhelm Meigen mô tả năm 1818, và Ronald Ross chứng minh vai trò truyền ký sinh trùng sốt rét năm 1897. Harbach (2011) ghi nhận 465 loài Anopheles, Service (2002) chỉ ra hơn 70 loài có khả năng truyền bệnh, và Sinka cùng cộng sự (2012) lập bản đồ phân bố 41 loài/phức hợp loài véc tơ sốt rét chính trên thế giới (Châu Á có 17 loài/phức hợp). Coosemans và cộng sự (2007) nhấn mạnh tính đa dạng của phức hợp loài Minimus (3 loài) và Dirus (7 loài) ở Đông Nam Á. Tại Việt Nam, Viện Sốt rét - Ký sinh trùng và Côn trùng (1968) công bố khóa định loại 32 loài; Trần Đức Hinh (1987, 1995, 1996) tổng kết 58 loài và mô tả phân bố của An. dirus từ vĩ độ 20 Bắc trở vào Nam gắn với rừng rậm; Hồ Đình Trung (2005) ghi nhận 59 loài; đến năm 2015 Bộ Y tế xác định 64 loài Anopheles với 15 loài có khả năng truyền bệnh, trong đó 3 véc tơ chính là An. dirus, An. minimus, An. epiroticus. Các khảo sát phân bố véc tơ ở miền Trung - Tây Nguyên được thực hiện bởi Phùng Thị Kim Huệ (2015 tại Gia Lai), Nguyễn Văn Tuấn (2015 tại Bình Phước, Đắk Nông), Vũ Đức Chính và cộng sự (2011, 2017), Nguyễn Xuân Quang (2012, 2017 tại Ea Sô và Gia Lai), Ngô Kim Khuê (2019), Bùi Lê Duy và cộng sự (2019), Vũ Việt Hưng (2014, 2020 tại Phú Yên).

Về vai trò truyền bệnh và đặc tính sinh thái: MacDonald (1957) xác lập các tiêu chuẩn của véc tơ truyền sốt rét. Về tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng sốt rét, các nghiên cứu của Sidavong và cs (2004 tại Lào), Hồ Đình Trung và cs (2004 tại Khánh Hòa, Bình Thuận), Maeno và cs (2015, 2017 tại Khánh Hòa), Vũ Đức Chính (2019), Vũ Việt Hưng (2020 tại Phú Yên) ghi nhận tỷ lệ nhiễm của An. dirus. Đối với An. minimus, các công trình của Dev (2003 tại Ấn Độ), Tainchum (2014) và Sriwichai (2016 tại Thái Lan), Tangena và cs (2017 tại Lào), Phùng Thị Kim Huệ (2015), Ngô Kim Khuê (2019) chứng minh khả năng truyền bệnh cao. Tại Ea Sô, Nguyễn Xuân Quang (2012) từng ghi nhận An. dirus có tỷ lệ nhiễm ELISA 4,96% và An. minimus là 5,0% tại khu vực nhà rẫy gần rừng. Về ái tính vật chủ và tập tính đốt mồi, các nghiên cứu của Cuong và cs (2010), Das và cs (2007), Chatchai Tananchai và cs (2018), Shao-sen Zhang (2018), Nguyễn Thị Thanh Chung (2016) chỉ ra sự biến thiên về tỷ lệ đốt người/gia súc cũng như sự dịch chuyển đỉnh đốt mồi của An. dirus (phổ biến từ 20 đến 24 giờ) và An. minimus (từ 22 đến 3 giờ sáng).

Về độ nhạy cảm với hóa chất diệt: Các báo cáo của WHO, Sumarnrote (2017), Marcombe (2017), Zeng (2011), Chaumeau (2017), Awolola (2018), Wanjala (2018), Mya (2020, 2022) cho thấy tính kháng hóa chất nhóm pyrethroid ngày càng lan rộng. Tại Việt Nam, Bortel (2008), Vũ Đức Chính (2011, 2017), Vũ Việt Hưng (2017), Thái Khắc Nam (2017), Ngô Kim Khuê (2019), Nguyễn Thị Anh và cộng sự (2019) chỉ ra rằng An. dirus phần lớn vẫn còn nhạy cảm với hóa chất pyrethroid nhưng có một số điểm nghi ngờ kháng, trong khi An. minimus đã xuất hiện các điểm kháng hoặc có thể kháng với alphacypermethrin, lambdacyhalothrin, permethrin.

Về can thiệp lưới ZeroFly®: Các nghiên cứu quốc tế của Graham và cs (2002, 2004 tại Afghanistan), Mittal và cs (2011 tại Ấn Độ), Sharma (2009 tại Ấn Độ), Armel Djènontin (2010 tại Burkina Faso), Corine Ngufor (2014 tại Tanzania, Burkina Faso), Modeste Gouissi (2012 tại Benin), Burns (2012 tại Sierra Leone), Messenger (2012 tại Châu Phi và Việt Nam), Carnevale (2020 tại Angola) chứng minh lưới tẩm hóa chất gắn trần/tường làm giảm mật độ muỗi vào nhà, giảm tỷ lệ muỗi đốt và tỷ lệ mắc sốt rét. Tại Việt Nam, Messenger (2012) từng thử nghiệm lưới tẩm deltamethrin tại xã Phúc Tiến (Kỳ Sơn, Hòa Bình) nhưng chỉ dừng lại ở việc đánh giá thời gian treo và sự chấp nhận tại hộ gia đình.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Luận án bổ sung khoảng trống dữ liệu thực địa về sinh cảnh trong rừng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô (nơi các công trình trước chưa khảo sát đầy đủ), đồng thời cung cấp thực nghiệm khoa học đầu tiên tại Việt Nam về hiệu lực diệt muỗi An. dirus chủng thực địa, hiệu lực bảo vệ người khỏi muỗi đốt và tính khả thi của việc ứng dụng lưới ZeroFly® tại các trạm kiểm lâm và lán trại trong rừng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở lý thuyết côn trùng học y học, sinh thái học véc tơ và dịch tễ học bệnh sốt rét:

• Khung phân tích côn trùng học: Định loại hình thái học và sinh học phân tử các loài thuộc phức hợp Dirus và phức hợp Minimus; đo lường các chỉ số sinh thái gồm mật độ muỗi đốt người (con/người/đêm hoặc con/người/giờ), ái tính vật chủ (tỷ lệ muỗi mang máu người và máu động vật trong dạ dày), nhịp điệu đốt mồi theo giờ, tỷ lệ nhiễm thoa trùng và nang trùng, chỉ số lan truyền côn trùng hàng năm (EIR).
• Khung phân tích độc chất học và sinh học thực nghiệm: Quy trình thử nghiệm sinh học chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO susceptibility test) để xác định tỷ lệ muỗi chết sau 24 giờ tiếp xúc với giấy tẩm hóa chất; kỹ thuật thử nghiệm sinh học hình nón (cone bioassay) đánh giá hiệu lực tồn lưu của lưới tẩm hóa chất; thiết kế nghiên cứu bẫy màn kép sử dụng mồi người để đánh giá hiệu lực xua và diệt tại thực địa.

Phương pháp nghiên cứu thực tế:

• Phương pháp định tính và điều tra thực địa:
  • Điều tra bọ gậy/ấu trùng: Sử dụng vợt chuẩn thu thập bọ gậy tại các thủy vực (suối nước trong chảy chậm, vũng nước đọng ven suối, vũng nước dưới tán rừng, ruộng nước) ở 3 sinh cảnh.
  • Điều tra muỗi trưởng thành: Sử dụng các phương pháp: bắt muỗi đậu nghỉ ban ngày trong nhà/ngoài nhà; soi chuồng gia súc (SCGS) ban đêm; bẫy đèn trong nhà (BĐTN) và ngoài nhà (BĐNN); mồi người bắt muỗi trong nhà và ngoài nhà suốt đêm (từ 18 giờ đến 6 giờ sáng hôm sau) chia theo từng giờ để xác định nhịp điệu hoạt động; bẫy màn kép sử dụng mồi người trong nhà (BMKTN) và ngoài nhà (BMKNN).
  • Khảo sát xã hội học: Phỏng vấn bằng bộ câu hỏi cấu trúc đối với người trực tiếp thử nghiệm và người sống tại các trạm can thiệp về tác dụng không mong muốn (kích ứng da, ngứa, cay mắt, hắt hơi) và mức độ chấp nhận sử dụng lưới ZeroFly®.
• Phương pháp thực nghiệm phòng thí nghiệm:
  • Mổ muỗi xác định thoa trùng ở tuyến nước bọt.
  • Kỹ thuật sinh học phân tử Realtime PCR (qPCR): Sử dụng hệ mồi và đầu dò đặc hiệu xác định loài ký sinh trùng sốt rét (Plasmodium falciparum, Plasmodium vivax, Plasmodium knowlesi...) từ mẫu muỗi bảo quản khô.
  • Xét nghiệm xác định nguồn máu vật chủ: Kỹ thuật ELISA hoặc phản ứng ngưng kết huyết thanh xác định máu người và máu động vật trong dạ dày muỗi cái đã hút máu.
  • Thử nghiệm sinh học độ nhạy cảm hóa chất theo tiêu chuẩn WHO: Thử nghiệm muỗi An. dirus phòng thí nghiệm và An. dirus thực địa bắt tại rừng Ea Sô với các hóa chất diệt côn trùng nhóm pyrethroid (deltamethrin 0,05%, alphacypermethrin 0,05%, lambdacyhalothrin 0,05%, permethrin 0,75%) và các nhóm hóa chất khác.
  • Thử nghiệm hiệu lực diệt muỗi của lưới ZeroFly®: Sử dụng phễu hình nón WHO (cone test) gắn lên bề mặt lưới ZeroFly®, cho muỗi tiếp xúc trong thời gian quy định, theo dõi tỷ lệ ngã quỵ sau 60 phút và tỷ lệ chết sau 24 giờ.
  • Thử nghiệm thực địa đánh giá hiệu lực phòng chống muỗi đốt của lưới ZeroFly®: Thiết kế ma trận thử nghiệm luân chuyển bẫy màn kép sử dụng mồi người giữa các phòng/trạm can thiệp lắp lưới ZeroFly® và phòng đối chứng không lắp lưới tại thực địa Ea Sô.

Bảng thông số kỹ thuật của lưới ZeroFly® sử dụng trong nghiên cứu:

Đặc tính kỹ thuật	Thông số chi tiết (theo Vestergaard Frandsen)
Thành phần sợi lưới	100% polyethylene
Hoạt chất diệt côn trùng	Deltamethrin
Hàm lượng hoạt chất	4,5 g/kg
Công nghệ sản xuất	Hóa chất diệt tích hợp trực tiếp vào sợi polymer
Mật độ mắt lưới	156 lỗ / inch vuông
Kích thước cuộn lưới	100 m chiều dài × 2,0 m chiều rộng
Trọng lượng	70 g/m²
Màu sắc	Xám / Đen
Thời gian hiệu lực tồn lưu	2 - 3 năm
Tính năng bổ trợ	Chống tia cực tím (UV), sử dụng được trong nhà và ngoài trời

Nguồn dữ liệu và kiểm soát sai số: Dữ liệu được thu thập trực tiếp tại thực địa xã Ea Sô (khu dân cư, bìa rừng, trạm kiểm lâm trong rừng) trong các năm 2020-2021 và số liệu thực nghiệm tại Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương. Để kiểm soát sai số, các lô thử nghiệm sinh học luôn bố trí lô đối chứng song song; mẫu ký sinh trùng được kiểm định bằng kỹ thuật Realtime PCR chuẩn; vị trí bẫy màn kép và người mồi được luân chuyển theo ma trận Latin để triệt tiêu yếu tố nhiễu về vị trí và độ hấp dẫn của người mồi. Đề tài tuân thủ các quy định về đạo đức nghiên cứu y sinh học.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Chương này tổng thuật 4 mảng nội dung chính dựa trên tài liệu khoa học trong nước và quốc tế:

• Tình hình dịch tễ sốt rét: Toàn cầu ghi nhận 247 triệu ca mắc và 619.000 ca tử vong năm 2021 (WHO, 2022). Việt Nam giảm ca bệnh mạnh từ 19.638 ca năm 2012 xuống 455 ca năm 2022, nhưng khu vực Tây Nguyên chiếm tới 48,79% tổng số bệnh nhân có ký sinh trùng; tỉnh Đắk Lắk nằm trong nhóm tỉnh có số ca cao nhất, tập trung tại huyện Ea Kar và xã Ea Sô.
• Thành phần loài và vai trò truyền bệnh của Anopheles: Giới thiệu phân loại học muỗi véc tơ, phân bố địa lý của 3 véc tơ chính tại Việt Nam (An. dirus, An. minimus, An. epiroticus) và các véc tơ phụ (An. maculatus, An. jeyporiensis, An. aconitus...). Điểm lại ổ sinh thái đẻ trứng của bọ gậy: An. dirus đẻ ở vũng nước đọng dưới tán râm trong rừng, An. minimus đẻ ở suối nước trong chảy chậm có cỏ ven bờ. Phân tích các đặc tính sinh thái liên quan đến lan truyền bệnh: tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng qua mổ tuyến nước bọt, ELISA và PCR; ái tính hút máu người hay gia súc; hoạt động đốt mồi ban đêm của An. dirus và An. minimus.
• Tình trạng nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng: Khái quát cơ chế và diễn biến kháng hóa chất pyrethroid của các loài véc tơ trên thế giới và ở các vùng sinh thái của Việt Nam từ khi thay thế DDT (những năm 1990) đến nay.
• Các biện pháp can thiệp véc tơ: Đánh giá ưu nhược điểm của phun tồn lưu trong nhà (IRS), màn tẩm hóa chất tồn lưu lâu (LLINs), võng màn tẩm hóa chất (LLIHN), chất xua bôi ngoài da (DEET) và cơ sở khoa học của việc ứng dụng lưới tẩm hóa chất tồn lưu lâu ZeroFly®.

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương này mô tả chi tiết phương pháp luận và kỹ thuật thực hiện cho 2 mục tiêu:

• Phương pháp thực hiện Mục tiêu 1:
  • Địa bàn khảo sát: Khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô tại 3 sinh cảnh: khu dân cư, bìa rừng và trong rừng sâu.
  • Thu thập mẫu muỗi trưởng thành bằng các phương pháp mồi người bắt muỗi ban đêm (18h - 06h sáng), bẫy đèn (BĐTN, BĐNN), bẫy màn kép (BMKTN, BMKNN), soi chuồng gia súc (SCGS) và thu thập bọ gậy tại các thủy vực tự nhiên.
  • Đo lường các biến số: Thành phần loài, tỷ lệ bắt gặp, mật độ cá thể theo mùa (đầu mùa mưa, cuối mùa mưa, đầu mùa khô năm 2020 và 2021).
  • Kỹ thuật sinh học: Mổ muỗi tìm thoa trùng; kỹ thuật Realtime PCR (qPCR) với các cặp mồi và đầu dò đặc hiệu xác định loài ký sinh trùng sốt rét; kỹ thuật ngưng kết/ELISA xác định máu người và máu động vật trong dạ dày muỗi; tính toán chỉ số lan truyền côn trùng hàng năm (EIR).
• Phương pháp thực hiện Mục tiêu 2:
  • Đánh giá độ nhạy cảm hóa chất của quần thể An. dirus bắt tại rừng Ea Sô và chủng phòng thí nghiệm theo quy trình chuẩn của WHO.
  • Đánh giá hiệu lực diệt muỗi của lưới ZeroFly® bằng thử nghiệm sinh học phễu hình nón WHO (cone test) trong phòng thí nghiệm và tại thực địa.
  • Đánh giá hiệu lực phòng chống muỗi đốt người bằng phương pháp bẫy màn kép sử dụng mồi người, luân chuyển giữa các phòng can thiệp lắp lưới ZeroFly® và phòng đối chứng theo ma trận thực nghiệm.
  • Khảo sát tác dụng không mong muốn và mức độ chấp nhận của người sử dụng lưới ZeroFly® qua bảng câu hỏi phỏng vấn chuẩn hóa.
  • Xử lý số liệu thống kê sinh học, kiểm soát yếu tố gây nhiễu và bảo đảm nguyên tắc đạo đức trong nghiên cứu y sinh.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Chương kết quả trình bày toàn bộ số liệu thu thập được thông qua các bảng thống kê và biểu đồ:

• Thành phần loài và phân bố muỗi Anopheles:
  • Ghi nhận sự phân bố đa dạng của các loài Anopheles tại 3 sinh cảnh ở Ea Sô trong giai đoạn 2020-2021. Đã phát hiện sự hiện diện của véc tơ sốt rét chính An. dirus và An. minimus, cùng các véc tơ phụ.
  • Phân bố theo sinh cảnh cho thấy: An. dirus chiếm ưu thế vượt trội ở sinh cảnh trong rừng và bìa rừng, mật độ rất thấp hoặc không xuất hiện tại khu dân cư. Ngược lại, một số loài véc tơ phụ và muỗi Anopheles khác phân bố tập trung ở bìa rừng và khu dân cư.
  • Biến động mật độ theo mùa: Mật độ An. dirus đạt mức cao vào các thời điểm mùa mưa (đầu mùa mưa và cuối mùa mưa), giảm mạnh vào đầu mùa khô.
  • Phân bố bọ gậy: Bọ gậy An. dirus thu được chủ yếu tại các vũng nước đọng dưới bóng râm ven suối và trong rừng; bọ gậy An. minimus phân bố ở các dòng suối nước trong có cỏ mọc ven bờ.

Bảng tổng hợp đặc tính sinh thái và phân bố véc tơ chính tại Ea Sô (2020-2021):

Véc tơ sốt rét	Sinh cảnh phân bố chủ yếu	Thủy vực sinh sản của bọ gậy	Mùa xuất hiện mật độ cao	Ái tính vật chủ xác định
Anopheles dirus	Trong rừng, bìa rừng (rất hiếm ở khu dân cư)	Vũng nước đọng ven suối cạn, vũng nước dưới tán rừng rậm	Mùa mưa (đầu và cuối mùa mưa)	Ưa đốt máu người (tỷ lệ dương tính máu người cao)
Anopheles minimus	Bìa rừng, khu dân cư gần rừng	Dòng suối nhỏ, nước trong chảy chậm, cỏ ven bờ	Chuyển tiếp giữa mùa mưa và mùa khô	Đốt người và gia súc (thay đổi theo sinh cảnh)

• Vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles:
  • Kết quả phân tích PCR phát hiện ký sinh trùng sốt rét trong muỗi véc tơ: Xác định tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng sốt rét ở muỗi An. dirus thu thập tại sinh cảnh trong rừng và bìa rừng.
  • Chỉ số lan truyền côn trùng (EIR) của An. dirus được xác định tại các thời điểm điều tra năm 2020 và 2021, phản ánh mức độ lây truyền sốt rét tích cực trong sinh cảnh rừng.
  • Kết quả xác định máu vật chủ: Tỷ lệ dương tính với máu người trong dạ dày An. dirus bắt trong rừng đạt tỷ lệ rất cao, khẳng định tập tính ưa đốt người của loài này khi có sự hiện diện của người trong rừng.
  • Nhịp điệu đốt mồi theo giờ: An. dirus hoạt động đốt mồi suốt đêm, bắt đầu từ chập tối (18h-19h), gia tăng mật độ và đạt đỉnh đốt mồi từ 20 giờ đến 24 giờ, sau đó giảm dần về sáng.
• Hiệu quả ứng dụng lưới ZeroFly®:
  • Thử nghiệm độ nhạy cảm hóa chất của quần thể An. dirus Ea Sô: Quần thể An. dirus thực địa tại rừng Ea Sô vẫn còn nhạy cảm cao với deltamethrin và các hóa chất pyrethroid thử nghiệm (tỷ lệ muỗi chết sau 24 giờ đạt tiêu chuẩn nhạy cảm của WHO).
  • Hiệu lực diệt muỗi của lưới ZeroFly®: Thử nghiệm sinh học hình nón trong phòng thí nghiệm và tại thực địa cho thấy lưới ZeroFly® gây ngã quỵ nhanh và đạt tỷ lệ diệt chết An. dirus (cả chủng phòng thí nghiệm và chủng thực địa) ở mức rất cao (100% hoặc xấp xỉ 100%).
  • Hiệu lực phòng chống muỗi đốt người tại thực địa: So sánh mật độ An. dirus thu được bằng phương pháp bẫy màn kép sử dụng mồi người tại các phòng lắp đặt lưới ZeroFly® so với phòng đối chứng cho thấy sự suy giảm có ý nghĩa thống kê về số lượng muỗi xâm nhập và tấn công người mồi.
  • Đánh giá tác dụng không mong muốn và sự chấp nhận: Các triệu chứng kích ứng da, ngứa hoặc hắt hơi chỉ ghi nhận ở tỷ lệ thấp, mang tính thoáng qua và nhanh chóng hết; người trực tiếp thử nghiệm và cán bộ tại các trạm kiểm lâm thể hiện mức độ chấp nhận cao đối với việc lắp đặt lưới ZeroFly® do không mùi khó chịu, che chắn côn trùng tốt và tiện lợi khi sử dụng.
• Phần Bàn luận: Luận án phân tích sâu về sự phù hợp giữa các phát hiện côn trùng học tại Ea Sô với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, giải thích cơ chế tác động xua - diệt của lưới ZeroFly® và tiềm năng thay thế biện pháp phun tồn lưu trong nhà tại các trạm bảo vệ rừng.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận và khoa học:

• Cung cấp dẫn liệu khoa học cập nhật, hệ thống và đầy đủ về thành phần loài muỗi Anopheles, phân bố theo 3 sinh cảnh đặc trưng (khu dân cư, bìa rừng, trong rừng) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô giai đoạn 2020-2021.
• Làm rõ sinh thái học và vai trò truyền bệnh của véc tơ chính Anopheles dirus trong sinh cảnh rừng: Xác định tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng sốt rét bằng kỹ thuật sinh học phân tử Realtime PCR, chỉ số lan truyền côn trùng (EIR), ái tính hút máu người thông qua xét nghiệm máu dạ dày và quy luật nhịp điệu hoạt động đốt mồi theo giờ trong đêm tại thực địa.
• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm đầu tiên tại Việt Nam về độ nhạy cảm của véc tơ An. dirus thực địa đối với lưới tẩm hóa chất tồn lưu lâu ZeroFly®, xác lập cơ sở khoa học cho việc áp dụng vật liệu tẩm hóa chất giải phóng chậm trong kiểm soát véc tơ sốt rét rừng rẫy.

Về mặt thực tiễn và ứng dụng:

• Chứng minh hiệu lực diệt muỗi cao và hiệu quả ngăn ngừa muỗi đốt người của lưới ZeroFly® đối với An. dirus tại các trạm kiểm lâm và lán trại thực địa ở vùng rừng bảo tồn.
• Đánh giá độ an toàn thực tế, ghi nhận các tác dụng không mong muốn ở mức độ nhẹ, thoáng qua và khẳng định sự chấp nhận cao của cán bộ kiểm lâm và người tham gia thử nghiệm đối với lưới ZeroFly®.
• Đề xuất giải pháp can thiệp bổ sung phù hợp: Sử dụng lưới ZeroFly® để lắp đặt tại các ô thoáng, cửa sổ, vách tường của trạm kiểm lâm, lán trại trong rừng nhằm thay thế hoặc bổ trợ cho biện pháp phun tồn lưu hóa chất (vốn có thời gian tồn lưu ngắn và khó thực hiện trên cấu trúc nhà hở), góp phần bảo vệ nhóm đối tượng nguy cơ cao (kiểm lâm, người đi rừng, làm rẫy) hướng tới mục tiêu loại trừ sốt rét.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài:

• Các đợt điều tra thực địa và can thiệp thử nghiệm diễn ra trong giai đoạn 2020-2021, thời điểm số ca bệnh sốt rét tại xã Ea Sô và tỉnh Đắk Lắk có xu hướng suy giảm mạnh (xã Ea Sô năm 2020 chỉ ghi nhận 8 ca có ký sinh trùng), do đó nghiên cứu chủ yếu tập trung đánh giá các chỉ số côn trùng học và khả năng bảo vệ cá nhân, chưa đánh giá được đầy đủ tác động dịch tễ học trực tiếp của việc can thiệp lưới ZeroFly® lên tỷ lệ giảm mắc bệnh sốt rét trên quy mô cộng đồng.
• Thử nghiệm thực địa của lưới ZeroFly® mới được triển khai ở quy mô trạm kiểm lâm và điểm lán trại can thiệp chuyên biệt, chưa mở rộng ra toàn bộ hộ gia đình làm rẫy trên diện rộng.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Tiếp tục theo dõi, đánh giá hiệu lực tồn lưu diệt muỗi sinh học của lưới ZeroFly® sau 24 và 36 tháng sử dụng thực tế ngoài thực địa dưới tác động của điều kiện thời tiết, ánh sáng mặt trời và độ ẩm rừng nhiệt đới.
• Mở rộng thử nghiệm can thiệp lưới ZeroFly® kết hợp với các biện pháp bảo vệ cá nhân khác trên diện rộng tại các vùng sốt rét lưu hành dai dẳng miền Trung - Tây Nguyên để đo lường toàn diện hiệu quả dịch tễ học và hiệu quả kinh tế - y tế.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên chuyên ngành Côn trùng học, Ký sinh trùng học, Dịch tễ học bệnh truyền nhiễm và Sức khỏe cộng đồng: Có thể tham khảo phương pháp luận kết hợp giữa điều tra côn trùng học thực địa sinh thái với kỹ thuật sinh học phân tử (qPCR) và thiết kế ma trận thử nghiệm bẫy màn kép luân chuyển.
• Cán bộ y tế dự phòng, chuyên trách phòng chống sốt rét tại các Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) tỉnh, Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng: Tham khảo dữ liệu về độ nhạy cảm hóa chất của muỗi véc tơ, nhịp điệu đốt mồi của An. dirus và quy trình triển khai thử nghiệm vật liệu can thiệp mới tại vùng sâu, vùng xa.
• Các nhà quản lý chương trình phòng chống sốt rét quốc gia và Ban quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên, Vườn quốc gia: Tham khảo giải pháp ứng dụng lưới ZeroFly® để bảo vệ sức khỏe cho lực lượng kiểm lâm, người lao động thường xuyên làm việc trong rừng, giải quyết nút thắt kiểm soát sốt rét rừng rẫy.

Phần đáng tham khảo nhất trong luận án là phần thiết kế ma trận thử nghiệm bẫy màn kép đánh giá hiệu lực chống muỗi đốt của lưới ZeroFly®, quy trình phân tích qPCR xác định ký sinh trùng trên muỗi và các bảng số liệu chi tiết về hoạt động đốt mồi theo giờ của An. dirus trong rừng.

Câu hỏi thường gặp

1. Các véc tơ truyền bệnh sốt rét chính tại Khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô được luận án xác định là những loài nào và phân bố ra sao? Luận án xác định hai véc tơ truyền bệnh sốt rét chính là Anopheles dirus và Anopheles minimus. Trong đó, An. dirus là véc tơ quan trọng nhất trong rừng, phân bố tập trung ở sinh cảnh trong rừng và bìa rừng, mật độ rất thấp hoặc không tìm thấy ở khu dân cư; bọ gậy của loài này sinh sản ở các vũng nước đọng dưới bóng râm ven suối. An. minimus phân bố ở khu vực bìa rừng và suối nước trong chảy chậm.

2. Phương pháp nào được tác giả sử dụng để xác định tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng sốt rét và nguồn máu vật chủ của muỗi? Để xác định tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng sốt rét trong muỗi, luận án sử dụng phương pháp mổ tuyến nước bọt kết hợp với kỹ thuật sinh học phân tử Realtime PCR (qPCR) sử dụng các cặp mồi và đầu dò đặc hiệu cho từng loài ký sinh trùng (P. falciparum, P. vivax...). Nguồn máu vật chủ trong dạ dày muỗi được xác định thông qua xét nghiệm huyết thanh học (ngưng kết/ELISA) để phân định máu người và máu gia súc.

3. Lưới ZeroFly® có đặc tính kỹ thuật gì nổi bật so với các biện pháp phun tồn lưu thông thường? Lưới ZeroFly® được sản xuất từ 100% sợi polyethylene tích hợp sẵn hoạt chất deltamethrin nồng độ 4,5 g/kg ngay trong quá trình dệt polymer. Lưới có mật độ 156 lỗ/inch vuông, trọng lượng 70 g/m², có khả năng chống tia UV, phát tán hóa chất từ từ và duy trì hiệu lực tồn lưu kéo dài từ 2 đến 3 năm, khắc phục nhược điểm của phun tồn lưu trên vách gỗ/nứa vốn chỉ duy trì hiệu lực được từ 4 đến 6 tháng hoặc ngắn hơn.

4. Quần thể muỗi Anopheles dirus tại Ea Sô có còn nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng nhóm pyrethroid không? Kết quả thử nghiệm sinh học theo quy trình chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO susceptibility test) trình bày trong luận án cho thấy quần thể An. dirus thu thập từ thực địa rừng Ea Sô (2020-2021) vẫn còn nhạy cảm hoàn toàn với hoạt chất deltamethrin và các hóa chất diệt côn trùng nhóm pyrethroid thử nghiệm, đạt tỷ lệ muỗi chết sau 24 giờ theo tiêu chuẩn nhạy cảm của WHO.

5. Người sử dụng lưới ZeroFly® tại thực địa có gặp phản ứng phụ nào không và mức độ chấp nhận ra sao? Khảo sát phỏng vấn tại các trạm kiểm lâm và người trực tiếp thử nghiệm cho thấy lưới ZeroFly® an toàn với người sử dụng; một số ít trường hợp ghi nhận cảm giác kích ứng da nhẹ hoặc ngứa thoáng qua nhưng nhanh chóng hết, không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng. Lưới được người sử dụng tại thực địa chấp nhận ở mức độ cao do không gây mùi, tiện lợi và ngăn ngừa muỗi đốt hiệu quả.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Phạm Văn Quang là công trình khoa học chuyên ngành Côn trùng học cung cấp bức tranh dịch tễ côn trùng toàn diện về thành phần loài, sinh thái và vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles tại Khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô trên cả 3 sinh cảnh. Nghiên cứu khẳng định Anopheles dirus là véc tơ truyền sốt rét chủ yếu trong rừng với ái tính ưa đốt người cao, hoạt động đỉnh điểm từ 20 đến 24 giờ và vẫn còn nhạy cảm với hóa chất pyrethroid. Đồng thời, luận án đã chứng minh thực nghiệm thành công hiệu lực diệt muỗi và phòng chống muỗi đốt người của lưới tẩm hóa chất tồn lưu lâu ZeroFly® tại thực địa trạm kiểm lâm, cung cấp một giải pháp can thiệp kỹ thuật bổ sung có tính khả thi cao nhằm bảo vệ nhóm người nguy cơ cao đi rừng, ngủ rẫy phục vụ mục tiêu loại trừ sốt rét tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình sốt rét trên thế giới, tại Việt Nam và điểm nghiên cứu 1. Tình hình sốt rét trên thế giới Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2022), trên toàn thế giới có khoảng 247 triệu người mắc bệnh và 619.000 người chết do sốt rét trong năm 2021 tăng 2 triệu trường hợp so với năm 2020. Trong đó khu vực Châu Phi có tình hình sốt rét nặng nhất với 234 triệu trường hợp mắc (chiếm 95%), sau đó là đến khu vực Tây Nam Á với khoảng 5,4 triệu trường hợp mắc (chiếm 2,2%) và khu vực Tây Thái Bình Dương, có khoảng 1,4 triệu trường hợp mắc (chiếm 0,56%) số trường hợp mắc sốt rét trên toàn cầu [8].

Kể từ năm 2000, số ca tử vong do sốt rét giảm dần từ 897. Tuy nhiên, năm 2020, số ca tử vong do sốt rét là 625.000 ca tử vong so với năm 2019. Số ca tử vong ước tính vào năm 2021 là 619.000, giảm nhẹ so với năm 2020 [8]. Như vậy tình hình bệnh sốt rét trên thế giới vẫn diễn biến phức tạp và là một trong những bệnh cần phải được quan tâm phòng chống.

Tình hình sốt rét tại Việt Nam Tại Việt Nam, công cuộc phòng chống và loại trừ bệnh sốt rét đã đạt được những thành tựu đáng kể. Cho đến hết năm 2022, Việt Nam đã có 42 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương được công nhận loại trừ bệnh sốt rét. Tình hình bệnh sốt rét giảm mạnh từ 19.638 BNSR năm 2012 xuống 455 BNSR năm 2022, tuy nhiên vẫn diễn biến phức tạp ở một số khu vực, tiềm ẩn nguy cơ bùng phát, gia tăng và quay trở lại. Năm 2022, cả nước ghi nhận 455 BNSR giảm 2,57% so với cùng kỳ năm 2021.

Số trường hợp bệnh nhân ác tính tăng 7 trường hợp so với cùng kỳ năm 2021 [9]. Trong năm 2022, số BNSR có KSTSR tập trung ở 3 khu vực chính là Tây Nguyên (48,79%), Miền núi phía Bắc (23,52%), Miền Trung (16,48%). Số bệnh nhân sốt rét giảm ở khu vực Tây nguyên, Miền Trung, Đông Nam Bộ. Ở Miền 4 núi phía Bắc số trường hợp bệnh sốt rét ở tỉnh Lai Châu chiếm 96,26% tổng số BNSR của khu vực.

Trong số 10 tỉnh có số lượng KSTSR cao nhất cả nước năm 2022 thì có 5 tỉnh có số lượng KSTSR tăng so với năm 2021 gồm Lai Châu, Quảng Trị, Nghệ An, Khánh Hòa, Ninh Thuận. Nhóm trên 15 tuổi có tỷ lệ mắc 75,38%, cao hơn so với các tuổi khác. Người có công việc liên quan đến đi rừng, làm rẫy chiếm tỷ lệ cao [9]. Mặc dù bệnh sốt rét có chiều hướng giảm trong những năm gần đây nhưng vẫn diễn biến phức tạp và để loại trừ bệnh sốt rét ở Việt Nam thì việc phòng chống cho người vào rừng rẫy là một thách thức cần được quan tâm.

Tình hình sốt rét tại tỉnh Đắk Lắk và điểm nghiên cứu Đắk Lắk là 1 trong 6 tỉnh trọng điểm trong 5 năm gần nhất và là 1 trong 7 tỉnh có số KSTSR cao nhất cả nước năm 2022 với 11 trường hợp [9]. Trong đó huyện Ea Kar là địa phương có nhiều trường hợp mắc sốt rét tại Đắk Lắk, tập trung nhiều ở 2 xã Ea Sar và Ea Sô. Năm 2014 hai xã Ea Sar và Ea Sô thuộc vùng 4 là vùng sốt rét lưu hành vừa. Tuy nhiên theo báo cáo dịch tễ sốt rét năm 2019, hai xã này đã thay đổi thành vùng 5 là vùng sốt rét lưu hành nặng [10].

Tình hình bệnh nhân sốt rét xã Ea Sô từ năm 2015- 2020 5 Theo số liệu của Trạm y tế xã Ea Sô, năm 2018 phát hiện 75 bệnh nhân có KSTSR. Năm 2019, tại xã phát hiện 86 bệnh nhân có KSTSR. Tuy nhiên năm 2020 chỉ có 8 bệnh nhân có KSTSR (hình 1. Nhìn chung, nguy cơ dịch sốt rét bùng phát trở lại tại tỉnh Đắk Lắk vẫn còn hiện hữu.

Cần có các biện pháp phòng chống véc tơ sốt rét cho các đối tượng dễ bị lây nhiễm bệnh sốt rét như lực lượng trông giữ rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô và người dân thường xuyên vào rừng. Thành phần loài, phân bố, vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles 1. Thành phần loài, phân bố của muỗi Anopheles trên thế giới Việc xác định thành phần loài, phân bố của muỗi Anopheles cụ thể của từng địa điểm, từng sinh cảnh là hết sức cần thiết để xác định tất cả các loài muỗi có khả năng truyền bệnh sốt rét tại địa điểm nghiên cứu. Đồng thời việc xác định vai trò truyền bệnh của muỗi để biết được loài muỗi nào là véc tơ chính, loài nào là véc tơ phụ làm cơ sở xây dựng các biện pháp, lập kế hoạch, xây dựng chiến lược phòng chống véc tơ sốt rét hiệu quả.

Anopheles được mô tả đầu tiên bởi nhà côn trùng học người Đức Johann Wilhelm Meigen vào năm 1818 và Ronald Ross đã chỉ ra rằng muỗi truyền KSTSR vào năm 1897 [11]. Đầu thế kỷ 20, Watson là nhà khoa học đầu tiên nghiên cứu biện pháp phòng chống muỗi [12]. Đến năm 2010, họ muỗi Culicidae Meigen, 1818 có 3.528 loài, được chia thành 2 phân họ là Culicinae Meigen, 1818 và Anophelinae Grassi, 1900. Phân họ Anophelinae Grassi được chia thành 3 giống là Anopheles Meigen, 1818; Bironella Theobald, 1905; Chagasia Cruz, 1906.

Các loài muỗi có khả năng truyền bệnh sốt rét gọi là véc tơ sốt rét đều thuộc giống Anopheles [13]. Dựa trên số liệu về 465 loài Anopheles và hơn 50 loài chưa được đặt tên trên thế giới của Harbach (2011) [14] và cùng với số liệu về hơn 70 loài Anopheles có khả năng truyền bệnh của Service (2002) [15], cùng với dữ liệu về hơn 41 loài là véc tơ sốt rét chính của Hay SI (2010), Sinka và cộng sự (2012) [16] đã tổng hợp và thể hiện thành bản đồ phân bố của 41 loài/phức hợp loài véc 6 tơ sốt rét chính trên thế giới, trong đó 9 loài/phức hợp loài véc tơ phân bố ở Châu Mỹ phát hiện, 6 loài/phức hợp loài véc tơ phân bố ở Châu Âu và Trung Đông, 7 loài/phức hợp loài phân bố ở Châu Phi và 17 loài/phức hợp loài phân bố ở Châu Á (Hình 1. Bản đồ phân bố véc tơ sốt rét chính trên thế giới (Nguồn: Sinka và cộng sự, 2012) Trong số 41 loài/phức hợp loài véc tơ sốt rét chính đã được phát hiện trên thế giới, có 3 véc tơ chính là An. minimus và An.

epiroticus phân bố ở Việt Nam, trong đó có một số nghiên cứu đã phát hiện 2 véc tơ An. dirus và An. minimus có mặt tại khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô. Theo Coosemans và cộng sự (2007), các loài muỗi Anopheles ở Đông Nam Á có tính đa dạng cao và véc tơ sốt rét chính phần lớn thuộc về phức hợp loài hoặc thuộc nhóm các loài có quan hệ gần gũi, khó hoặc không thể phân biệt được do sự tương đồng về đặc điểm hình thái.

minimus và An. dirus là hai loài véc tơ chính truyền bệnh sốt rét ở các nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, đều là thành viên của phức hợp loài Minimus và Dirus. Trong đó phức hợp loài Minimus gồm 3 loài, phức hợp loài Dirus gồm 7 loài. Bằng việc áp 7 dụng các phương pháp định loại bằng kỹ thuật sinh học phân tử, các loài trong 2 phức hợp này và các loài có quan hệ gần gũi đã được xác định chính xác [17].

Các nghiên cứu cho thấy nơi đẻ trứng của An. dirus là các vũng nước có tán cây che phủ. Vào mùa khô nơi đẻ trứng của An. dirus là các ổ nước trong rừng sâu.

Vào mùa mưa nơi đẻ trứng của An. dirus ở gần các khu dân cư hơn. Dutta và cộng sự (2010), điều tra tại Đông Bắc Ấn Độ, phát hiện bọ gậy An. dirus trong rừng và bìa rừng chủ yếu ở các vũng nước và vết chân voi [18].

minimus thường đẻ trứng ở dòng suối, mương nước, nước trong, chảy chậm, có thực vật thuỷ sinh mọc ven bờ. Tại Ấn Độ, An. minimus đẻ trứng quanh năm ở suối nước trong, nước chảy chậm và một số mương nước chảy vào ruộng có cỏ mọc bên bờ [19]. Shao-sen Zhang (2018) nghiên cứu tại quận Tengchong, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc gần biên giới Trung Quốc - Myanmar qua điều tra cho thấy bọ gậy An.

minimus chiếm 32,29% số bọ gậy thu được ở ao, chiếm 36,36% số bọ gậy thu được ở hồ nước, chiếm 92% số bọ gậy thu được ở mương nước, chiếm 50% số bọ gậy thu được ở cánh đồng trồng lúa [20]. Thành phần loài, phân bố của muỗi Anopheles tại Việt Nam Viện Sốt rét Ký sinh trùng và Côn trùng (1968) đã xuất bản khoá định loại muỗi Anopheles ở Việt Nam gồm 32 loài [21]. Trần Đức Hinh (1987, 1995) tổng hợp danh sách 58 loài Anopheles và 1 dạng sp trên toàn quốc. Tác giả nhận xét về phân bố của muỗi Anopheles theo cảnh quan, độ cao, vùng địa lý tự nhiên: 5 loài gặp ở mọi vùng tự nhiên, 20 loài chỉ phát hiện ở vùng núi đồi, 2 loài chỉ phân bố ở vùng nước lợ, 29 loài chỉ gặp ở một số khu địa lý nhất định [22].

Hồ Đình Trung (2005) đã tổng hợp danh sách 59 loài Anopheles, chưa kể một số là phức hợp đồng hình gồm nhiều loài thành viên như An. minimus có 2 loài, An. maculatus có ít nhất 10 loài [23]. Đến năm 2015, Việt Nam xác định được 64 loài muỗi Anopheles, 15 loài có khả năng truyền bệnh sốt rét.

Trong đó 3 véc tơ chính truyền bệnh sốt rét là 8 An. minimus và An. Các véc tơ phụ gồm An. Ngoài ra một số loài nghi ngờ là véc tơ sốt rét như An.

Ở miền Bắc nước ta có 33 loài Anopheles; Nam Trung bộ và Tây Nguyên có 45 loài; Nam bộ và Lâm Đồng có 44 loài [26] Nguyễn Văn Tuấn (2015), nghiên cứu tại tỉnh Bình Phước và Đắk Nông cho thấy có mặt 19 loài Anopheles tại điểm nghiên cứu, trong đó có mặt 2 véc tơ chính An. Phùng Thị Kim Huệ (2015), nghiên cứu thành phần loài muỗi Anophels tại khu vực thuỷ điện, thuỷ lợi tỉnh Gia Lai từ 2013-2014 thu được 23 loài muỗi Anopheles, có mặt 2 véc tơ chính An. Ngô Kim Khuê (2019) nghiên cứu thành phần loài muỗi Anopheles ở khu vực miền Trung – Tây Nguyên, kết quả thu được 18 loài Anopheles (khu vực miền trung thu được 16 loài Anopheles và khu vực Tây Nguyên thu được 14 loài Anopheles). Trong đó cả hai khu vực nghiên cứu đều xuất hiện cả 2 véc tơ chính truyền bệnh sốt rét là An.

dirus và An. Vũ Việt Hưng (2020), nghiên cứu ở huyện Đồng Xuân, tỉnh Phú Yên thu được 13 loài Anopheles, trong đó có 2 véc tơ chính An. minimus và 3 véc tơ phụ An.