Luận án tiến sĩ lâm nghiệp ứng dụng âm sinh học trong điều tra giám sát loài vượn đen má vàng nomascus gabriellae tại vườn quốc gia cát tiên

Luận án tiến sĩ lâm nghiệp nghiên cứu ứng dụng âm sinh học giám sát loài vượn đen má vàng Nomascus gabriellae tại Vườn Quốc gia Cát Tiên.

• Tác giả: Trần Mạnh Long
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Ứng dụng âm sinh học trong điều tra giám sát loài Vượn đen má vàng (Nomascus gabriellae) tại Vườn quốc gia Cát Tiên
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. NHỮNG ĐIỂM MỚI CỦA ĐỀ TÀI
• 2. MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 2.2. Mục tiêu chung
• 2.3. Mục tiêu cụ thể
• 2.4. Đối tượng nghiên cứu của đề tài
• 2.5. Phạm vị nghiên cứu của đề tài
• 3. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI, TÀI NGUYÊN RỪNG KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Một số đặc điểm về các loài Vượn ở Việt Nam
• 3.2. Phân loại học họ Vượn
• 3.3. Một số đặc điểm của giống Nomascus
• 3.4. Một số phương pháp điều tra, giám sát Vượn và động vật hoang dã
• 3.4.1. Các phương pháp điều tra và xử lý số liệu điều tra Vượn truyền thống
• 3.4.2. Phương pháp khoảng cách trong điều tra, giám sát động vật hoang dã
• 3.4.3. Phương pháp sử dụng các thiết bị ghi âm tự động. Nghiên cứu về âm thanh của các loài Vượn ở Việt Nam
• 3.5. Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và tài nguyên rừng khu vực nghiên cứu
• 3.5.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.5.2. Diện tích tự nhiên phân khu Nam Cát Tiên
• 3.5.3. Vị trí địa lý khu vực nghiên cứu
• 3.5.4. Thổ nhưỡng
• 3.5.5. Đặc điểm khí hậu
• 3.5.6. Tài nguyên rừng. Hiện trạng rừng
• 3.5.7. Thành phần thực vật rừng
• 3.5.8. Thảm thực vật rừng
• 3.5.9. Tài nguyên động vật
• 3.5.10. Điều kiện dân sinh, kinh tế - xã hội
• 3.5.10.1. Tình hình dân sinh
• 3.5.10.2. Thu nhập và đời sống
• 3.5.10.3. Vùng đệm VQG Cát Tiên
• 4. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4.1. Nội dung nghiên cứu
• 4.2. Nghiên cứu, ứng dụng phương pháp khoảng cách trong điều tra loài Vượn đen má vàng. Ứng dụng các thiết bị ghi âm tự động trong điều tra, giám sát loài Vượn đen má vàng
• 4.3. So sánh kích thước quần thể Vượn đen má vàng ở khu vực nghiên cứu với các Khu bảo tồn và VQG khác. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn loài Vượn đen má vàng tại VQG Cát Tiên
• 4.4. Phương pháp nghiên cứu
• 4.5. Phương pháp điều tra Vượn đen má vàng ngoài thực địa
• 4.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 5. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 5.1. Kết quả nghiên cứu bằng phương pháp truyền thống và sử dụng phương pháp khoảng cách trong phân tích số liệu điều tra loài Vượn đen má vàng
• 5.2. Vị trí và phân bố của các đàn Vượn đen má vàng được phát hiện trong khu vực điều tra bằng phương pháp truyền thống
• 5.3. Ước lượng xác suất hót của Vượn trong ngày và hệ số hiệu chỉnh
• 5.4. Ước lượng mật độ và số đàn Vượn đen má vàng sử dụng phương pháp truyền thống. Ước lượng mật độ và số đàn Vượn bằng phương pháp khoảng cách và so sánh với phương pháp truyền thống
• 5.5. Kết quả điều tra bằng các máy ghi âm tự động. Đặc điểm tiếng hót của Vượn đen má vàng
• 5.5.1. Tần suất hót theo thời gian trong ngày
• 5.5.2. Độ dài thời gian hót trong ngày
• 5.5.3. Ảnh hưởng của các yếu tố thời tiết trong quá trình điều tra tới tuần suất hót của Vượn
• 5.5.4. Các vị trí có ghi nhận tiếng hót của Vượn đen má vàng
• 5.5.5. Ưu nhược điểm của phương pháp sử dụng máy ghi âm so với điều tra bằng con người
• 5.6. So sánh kích thước quần thể Vượn tại khu vực nghiên cứu với các khu vực khác
• 5.7. Đề xuất các giải pháp bảo tồn loài Vượn đen má vàng tại Vườn quốc gia Cát Tiên
• 5.7.1. Cơ cấu tổ chức bộ máy và hạn chế trong công tác bảo tồn tại Vườn quốc gia Cát Tiên
• 5.7.2. Các mối đe dọa tới loài Vượn đen má vàng tại VQG Cát Tiên
• 5.7.3. Đề xuất các giải pháp bảo tồn loài Vượn đen má vàng
• 5.7.4. Đề xuất kế hoạch giám sát Vượn đen má vàng tại VQG Cát Tiên
• 6. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT, KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Ứng Dụng Âm Sinh Học

Ứng dụng âm sinh học là một phương pháp tiên tiến trong nghiên cứu và giám sát động vật hoang dã, đặc biệt là các loài phát ra âm thanh đặc trưng như Vượn đen má vàng (Nomascus gabriellae). Phương pháp này sử dụng các thiết bị ghi âm tự động để thu thập dữ liệu âm thanh, sau đó phân tích để xác định vị trí, số lượng và đặc điểm sinh học của loài. Kỹ thuật âm sinh học không chỉ giúp giảm thiểu chi phí và nhân lực mà còn tăng độ chính xác trong việc giám sát các loài động vật quý hiếm. Nghiên cứu này đã chứng minh hiệu quả của phương pháp trong việc xác định cấu trúc đàn và phân bố của Vượn đen má vàng tại Vườn Quốc Gia Cát Tiên.

1.1. Phân Tích Âm Thanh

Phân tích âm thanh là bước quan trọng trong ứng dụng âm sinh học. Nghiên cứu đã sử dụng các thiết bị ghi âm tự động để thu thập tiếng hót của Vượn đen má vàng, sau đó phân tích phổ âm thanh để xác định đặc điểm của từng cá thể và đàn. Kết quả cho thấy, phổ âm thanh của loài này phù hợp với các nghiên cứu trước đây về giống Nomascus. Phương pháp này cũng giúp xác định cấu trúc đàn, bao gồm số lượng cá thể và mối quan hệ giữa chúng.

1.2. Giám Sát Động Vật Hoang Dã

Giám sát động vật hoang dã bằng âm sinh học đã mở ra hướng đi mới trong bảo tồn. Nghiên cứu đã xác định được 44 đàn Vượn đen má vàng tại Vườn Quốc Gia Cát Tiên, cung cấp dữ liệu quan trọng cho công tác bảo tồn. Phương pháp này cũng giúp đánh giá ảnh hưởng của các yếu tố thời tiết đến tần suất hót của loài, từ đó đề xuất thời gian điều tra phù hợp.

II. Điều Tra Giám Sát

Điều tra giám sát là một phần không thể thiếu trong nghiên cứu và bảo tồn động vật hoang dã. Nghiên cứu này đã áp dụng cả phương pháp truyền thống và phương pháp khoảng cách để ước lượng mật độ và số lượng đàn Vượn đen má vàng. Kết quả cho thấy, phương pháp khoảng cách mang lại độ chính xác cao hơn do tính đến xác suất phát hiện giảm dần theo khoảng cách. Điều này giúp khắc phục hạn chế của phương pháp truyền thống, vốn thường đánh giá thấp kích thước quần thể.

2.1. Phương Pháp Khoảng Cách

Phương pháp khoảng cách được sử dụng để ước lượng mật độ và số lượng đàn Vượn đen má vàng. Nghiên cứu đã xác định xác suất phát hiện tiếng hót giảm dần theo khoảng cách, từ đó điều chỉnh kết quả ước lượng. Phương pháp này cho thấy kích thước quần thể lớn hơn so với phương pháp truyền thống, phản ánh chính xác hơn thực tế.

2.2. So Sánh Kết Quả

Nghiên cứu đã so sánh kết quả giữa phương pháp truyền thống và phương pháp khoảng cách. Kết quả cho thấy, phương pháp khoảng cách ước lượng được 325 đàn, trong khi phương pháp truyền thống chỉ ước lượng được 195 đàn. Sự chênh lệch này cho thấy ưu điểm của phương pháp khoảng cách trong việc giám sát các loài động vật hoang dã.

III. Bảo Tồn Động Vật

Bảo tồn động vật là mục tiêu chính của nghiên cứu này. Nghiên cứu đã đề xuất các giải pháp bảo tồn Vượn đen má vàng tại Vườn Quốc Gia Cát Tiên, bao gồm việc tăng cường giám sát, bảo vệ sinh cảnh ưa thích của loài và nâng cao nhận thức cộng đồng. Kết quả nghiên cứu cũng cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng cho việc xây dựng kế hoạch bảo tồn hiệu quả.

3.1. Giải Pháp Bảo Tồn

Nghiên cứu đã đề xuất các giải pháp bảo tồn Vượn đen má vàng, bao gồm việc tăng cường giám sát bằng kỹ thuật âm sinh học, bảo vệ sinh cảnh rừng lá rộng thường xanh và nâng cao nhận thức cộng đồng. Các giải pháp này nhằm đảm bảo sự tồn tại và phát triển của loài trong tương lai.

3.2. Kế Hoạch Giám Sát

Nghiên cứu đã đề xuất kế hoạch giám sát định kỳ Vượn đen má vàng tại Vườn Quốc Gia Cát Tiên. Kế hoạch này bao gồm việc sử dụng các thiết bị ghi âm tự động và phân tích âm thanh để theo dõi tình trạng quần thể, từ đó điều chỉnh các biện pháp bảo tồn kịp thời.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu “Ứng dụng âm sinh học trong điều tra giám sát loài Vượn đen má vàng (Nomascus gabriellae) tại Vườn quốc gia Cát Tiên” của Nghiên cứu sinh Trần Mạnh Long (Chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Mã số: 9620211; Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Vũ Tiến Thịnh; Trường Đại học Lâm nghiệp, 2019) là công trình tiên phong tại Việt Nam tích hợp công nghệ âm sinh học tự động (Passive Acoustic Monitoring - PAM) và lý thuyết khoảng cách (Distance Sampling) nhằm tái định hình phương pháp luận điều tra quần thể linh trưởng nguy cấp.

                  ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │ Khung Giám Sát Âm Sinh Học & Distance Sampling (Long, 2019) │
                  └──────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                             │
                   ┌─────────────────────────┴─────────────────────────┐
                   ▼                                                   ▼
┌──────────────────────────────────────┐            ┌──────────────────────────────────────┐
│  Hệ Thống Thu Âm Tự Động (ARU - SM3) │            │     Điểm Nghe & Giao Hội Thính Giác  │
│  - Thiết bị Song Meter SM3 ghi âm phổ rộng│       │     - Thiết lập hệ thống điểm nghe   │
│  - Phân tích phổ âm bằng phần mềm RAVEN  │        │     - Xác định phương vị & khoảng cách│
└──────────────────┬───────────────────┘            └──────────────────┬───────────────────┘
                   │                                                   │
                   ▼                                                   ▼
┌──────────────────────────────────────┐            ┌──────────────────────────────────────┐
│  Giải Mã Cấu Trúc Đàn & Sinh Học Tập Tính│        │  Mô Hình Hóa Xác Suất Phát Hiện g(y)  │
│  - Tần suất hót & tương tác thời tiết │           │  - Áp dụng 4 hàm cơ sở & AIC         │
│  - Phân loại 5 kiểu cấu trúc đàn     │            │  - Triệt tiêu sai số suy giảm âm     │
└──────────────────┬───────────────────┘            └──────────────────┬───────────────────┘
                   │                                                   │
                   └─────────────────────────┬─────────────────────────┘
                                             ▼
                  ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │ Đột Phá: Hiệu Chỉnh 195 Đàn (Truyền Thống) ➔ 325 Đàn   │
                  │   Quy hoạch bảo tồn chính xác tại VQG Cát Tiên         │
                  └────────────────────────────────────────────────────────┘

Trong bối cảnh suy thoái đa dạng sinh học nhiệt đới, 6 loài thuộc giống Vượn mào (Nomascus) tại Việt Nam đều đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng cao (3 loài Cực kỳ nguy cấp - CR và 3 loài Nguy cấp - EN theo Danh lục Đỏ IUCN). Mặc dù Vườn quốc gia (VQG) Cát Tiên được nhận định là sinh cảnh trọng yếu lưu giữ quần thể Vượn đen má vàng (Nomascus gabriellae) lớn nhất cả nước, các chương trình giám sát truyền thống bộc lộ khoảng trống nghiên cứu nghiêm trọng:

1. Thiếu chuẩn hóa hàm phát hiện theo khoảng cách: Các phương pháp kiểm đếm thính giác truyền thống giả định xác suất phát hiện tuyệt đối ($g(y) = 1$) trong bán kính khảo sát, hoặc tùy tiện loại bỏ tín hiệu âm thanh ở xa, dẫn tới việc đánh giá thấp quy mô quần thể thực tế.
2. Rào cản nhân lực và độ che phủ không gian - thời gian: Hoạt động điều tra thủ công đòi hỏi chi phí vận hành lớn, không thể duy trì liên tục và chịu sai số cảm tính lớn giữa các điều tra viên.
3. Khoảng trống dữ liệu âm sinh học định lượng: Chưa có nghiên cứu nào tại Đông Dương giải mã chi tiết phổ âm thanh kết hợp máy ghi âm tự động để phân loại cấu trúc xã hội đàn và đánh giá tương quan sinh thái vi khí hậu đến tập tính phát thanh của loài.

Luận án thiết lập 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 3 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Mô hình xác suất phát hiện theo khoảng cách làm thay đổi độ chính xác của ước lượng mật độ và kích thước quần thể Vượn đen má vàng như thế nào so với phương pháp truyền thống?
• RQ2: Các thiết bị ghi âm tự động (Autonomous Recording Units - ARUs) kết hợp phần mềm phân tích âm thanh có thể thay thế và bổ trợ con người trong việc nhận diện cá thể, xác định cấu trúc đàn và lập bản đồ phân bố không?
• RQ3: Các biến số thời tiết vi khí hậu (mưa trong ngày, mưa đêm trước, gió, sương mù) tác động như thế nào đến tần suất và độ dài thời gian phát thanh của đàn vượn?
• RQ4: Phân bố không gian của các đàn vượn có mối tương quan định lượng ra sao với các trạng thái thảm thực vật rừng tại phân khu Nam Cát Tiên?
• H1: Ước lượng mật độ quần thể sử dụng Distance Sampling sẽ cho kết quả cao hơn có ý nghĩa thống kê so với phương pháp ước tính truyền thống do khắc phục được sự suy giảm cường độ âm thanh theo khoảng cách.
• H2: Phổ âm thanh sinh học cho phép bóc tách chính xác 100% các thành phần nhân khẩu học trong đàn (đực trưởng thành, cái trưởng thành, bán trưởng thành).
• H3: Hiện tượng mưa và gió lớn có mối tương quan nghịch với xác suất cất tiếng hót vào sáng sớm của loài.

Nghiên cứu được triển khai trên diện tích 40.952,64 ha thuộc phân khu Nam Cát Tiên, VQG Cát Tiên (vị trí tọa độ từ 11°20’50” đến 11°50’20” vĩ độ Bắc; 107°09’05” đến 107°35’20” kinh độ Đông), trong khung thời gian điều tra thực địa liên tục từ tháng 07 đến tháng 10 năm 2016. Đóng góp đột phá của luận án nằm ở con số định lượng: xác định chính xác vị trí của 44 đàn vượn thực tế, chứng minh sự chênh lệch mang tính bản chất giữa kết quả ước lượng truyền thống (195 đàn) và phương pháp khoảng cách (325 đàn; khoảng tin cậy 95%), đồng thời thiết lập hệ thống chuẩn dữ liệu âm học phổ rộng đầu tiên cho loài linh trưởng này tại Việt Nam.

---

Literature Review và Positioning

Khung lý thuyết về điều tra giám sát vượn trên thế giới khởi nguồn từ công trình nền tảng của Brockelman & Ali (1987), thiết lập quy trình kiểm đếm thính giác tại các điểm nghe cố định (auditory listening posts) dựa trên đặc tính phát âm lãnh thổ vào sáng sớm. Phương pháp này sau đó được tiếp biến tại Việt Nam thông qua các nghiên cứu của Rawson et al. (2011), Hoàng Minh Đức et al. (2011), Hà Thăng Long (2011), và bộ công cụ tự động hóa của Vũ Tiến Thịnh & Rawson (2011). Tuy nhiên, trường phái truyền thống vấp phải tranh luận học thuật gay gắt:

• Trường phái Brockelman & Ali (1987) và Nicolas Lormée et al. (2000): Giả định xác suất phát hiện đồng nhất trong bán kính hiệu dụng hoặc bỏ qua hệ số suy giảm âm thanh, dẫn đến việc cắt tỉa dữ liệu ngoại biên một cách cơ học (ví dụ: Phan & Gray, 2009).
• Trường phái Buckland et al. (2001, 2002) và Thomas et al. (2010): Khẳng định tính tất yếu của việc mô hình hóa hàm phát hiện $g(y)$ vì môi trường không khí rừng nhiệt đới và địa hình chia cắt gây suy giảm tán xạ âm thanh mạnh mẽ; việc giả định $g(0) = 1$ chỉ đúng tại điểm nghe và xác suất này giảm dần theo hàm số mũ hoặc hàm nửa chuẩn khi khoảng cách $y$ tăng lên.

Tiêu chí phân tích	Phương pháp kiểm đếm truyền thống (Brockelman & Ali, 1987; Phan & Gray, 2009)	Phương pháp Distance Sampling & PAM tích hợp (Trần Mạnh Long, 2019)
Giả định hàm phát hiện $g(y)$	Mặc định $g(y) = 1$ trong bán kính hoặc cắt bỏ điểm xa	Mô hình hóa hàm suy giảm $g(y) \le 1$ qua AIC
Xử lý điểm nghe thiếu ngày	Bắt buộc loại bỏ khỏi tập dữ liệu phân tích	Vẫn tận dụng tối ưu để tính toán xác suất phát hiện
Nhận diện cấu trúc đàn	Quan sát trực tiếp (rất hạn chế do tán rừng rậm)	Giải mã chi tiết qua phổ âm thanh phần mềm RAVEN
Độ bao phủ thời gian	Giới hạn vài giờ sáng sớm theo sức người	Ghi âm tự động liên tục nhiều tuần không gián đoạn
Ước lượng quy mô Nam Cát Tiên	195 đàn (Bị đánh giá thấp nghiêm trọng)	325 đàn (Phản ánh sát thực tế sinh thái học)

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, phương pháp âm sinh học tự động (PAM) đã được chứng minh tính ưu việt vượt trội trong việc kiểm soát quần thể chim (Swiston & Mennill, 2009; Celis-Murillo et al., 2012; Zwart et al., 2014) và côn trùng (Chesmore & Ohya, 2004). Tuy nhiên, hầu hết các công trình quốc tế thời điểm đó (như Zwart et al., 2014; Thompson et al., 2009) chỉ dừng lại ở việc trích xuất chỉ số "có mặt - vắng mặt" (occupancy/detection-nondetection) hoặc mật độ tương đối. Công trình của Nghiên cứu sinh Trần Mạnh Long đã vượt lên trên các giới hạn này bằng cách kết hợp ghi âm tự động phổ rộng với mô hình toán học Distance Sampling để ước lượng mật độ tuyệt đối và kích thước quần thể cho phân họ Vượn (Hylobatidae), định vị một bước tiến phương pháp luận quan trọng trong bảo tồn linh trưởng học quốc tế.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào ba nhánh lý thuyết nền tảng trong sinh thái học bảo tồn và tập tính học linh trưởng:

1. Mở rộng Lý thuyết Khoảng cách (Distance Sampling Theory - Buckland et al., 2001): Luận án chứng minh sự tương thích hoàn hảo của việc ứng dụng các hàm suy giảm phát hiện đối với dữ liệu sóng âm sinh học thay vì chỉ dựa vào quan sát thị giác thuần túy. Bằng việc kiểm định 4 hàm cơ sở (Uniform, Half-normal, Negative exponential, Hazard-rate) kết hợp các chuỗi đa thức bổ trợ (Cosine, Simple polynomials, Hermite polynomials), nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định hàm Hazard-rate kết hợp chuỗi Cosine mô tả chính xác nhất quy luật truyền âm trong sinh cảnh rừng nhiệt đới thường xanh ẩm.
2. Làm sâu sắc Lý thuyết Âm học Hành vi và Tín hiệu Xã hội (Bioacoustics & Primate Behavioral Ecology - Geissmann, 1993; Geissmann & Orgelginger, 2000): Nghiên cứu củng cố luận điểm rằng tiếng hót phức hợp (duet calls) của giống Nomascus không chỉ phục vụ việc bảo vệ lãnh thổ mà còn chứa đựng dấu ấn sinh học rõ nét về giới tính, độ tuổi và cấu trúc phân cấp đàn. Phân tích phổ âm đã giải quyết được tranh cãi về chế độ hôn phối của vượn: phá vỡ định kiến cổ điển cho rằng vượn hoàn toàn đơn phối ngẫu (monogamy), cung cấp bằng chứng âm học và cấu trúc bầy đàn khẳng định sự tồn tại vững chắc của hệ thống đa thê (polygyny - 1 đực giao phối với 2 cái trưởng thành) trong điều kiện tự nhiên tại VQG Cát Tiên (tương đồng với phát hiện thị giác của Barca et al., 2016).
3. Phát triển Lý thuyết Lựa chọn Sinh cảnh (Habitat Selection Theory): Luận án chứng minh mối quan hệ phi tuyến tính giữa trữ lượng sinh khối rừng và mật độ phân bố của Nomascus gabriellae, thiết lập tiêu chuẩn sinh thái học về rừng lá rộng thường xanh giàu và trung bình như những "hạt nhân sinh cảnh" (core habitats) quyết định sự sống còn của quần thể.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột phương pháp luận:

• Trụ cột 1 - Mô hình hóa toán học xác suất phát hiện thính giác: $$g(y) = 1 - \exp\left(-\left(\frac{y}{\sigma}\right)^{-b}\right)$$ Hiệu chỉnh sai số phát hiện theo khoảng cách $y$, tích hợp xác suất cất tiếng hót trong ngày ($p$) và hệ số hiệu chỉnh đặc thù theo từng tiểu khu.
• Trụ cột 2 - Phổ ký âm thanh số (Digital Spectrogram Architecture): Sử dụng các thuộc tính tần số (Hz), biên độ (dB), thời gian (giây) và dạng sóng (waveform) để bóc tách các nốt hót đơn lẻ của vượn đực (male solos), đoạn hót cao trào phức tạp của vượn cái (female great calls) và tiếng hót của cá thể bán trưởng thành (sub-adult vocalizations).
• Trụ cột 3 - Tương quan sinh thái cảnh quan (Landscape Eco-acoustics): Phân tích lớp phủ thảm thực vật trong bán kính 1 km quanh các điểm quan trắc nhằm xác định điều kiện biên sinh thái (boundary conditions) kiểm soát sự định cư của loài.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

                                  QUY TRÌNH PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TOÀN DIỆN
 ┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
 │ 1. KHẢO SÁT NGOÀI THỰC ĐỊA TẠI PHÂN KHU NAM CÁT TIÊN (40.952,64 HA)                                    │
 ├───────────────────────────────────────────────────┬────────────────────────────────────────────────────┤
 │  Hệ thống điểm nghe thính giác con người          │  Mạng lưới trạm thu âm thụ động tự động (PAM)      │
 │  - Thiết lập điểm nghe trên đỉnh đồi cao (130-350m)│  - Máy ghi âm phổ rộng chuyên dụng Song Meter SM3  │
 │  - Đo góc phương vị & ước lượng khoảng cách      │  - Thu tín hiệu sóng âm liên tục định dạng WAV     │
 └─────────────────────────┬─────────────────────────┴─────────────────────────┬──────────────────────────┘
                           │                                                   │
                           ▼                                                   ▼
 ┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
 │ 2. XỬ LÝ SỐ LIỆU & PHÂN TÍCH CHUYÊN SÂU                                                                │
 ├───────────────────────────────────────────────────┬────────────────────────────────────────────────────┤
 │  Mô hình hóa lý thuyết khoảng cách (DISTANCE)     │  Giải mã phổ âm thanh sinh học (RAVEN PRO)         │
 │  - Đánh giá 4 hàm phân bố cơ bản                  │  - Bóc tách tiếng hót cá thể đực, cái & con non   │
 │  - Chọn hàm tối ưu theo tiêu chuẩn AIC nhỏ nhất   │  - Định danh 5 cấu trúc đàn & phân tích thời tiết  │
 └─────────────────────────┬─────────────────────────┴─────────────────────────┬──────────────────────────┘
                           │                                                   │
                           └─────────────────────────┬─────────────────────────┘
                                                     ▼
 ┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
 │ 3. ĐẦU RA KHOA HỌC: MẬT ĐỘ CHÍNH XÁC (325 ĐÀN) & BẢN ĐỒ PHÂN BỐ 44 ĐÀN KHẲNG ĐỊNH                      │
 └────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành theo hệ hình thực chứng (Positivism) kết hợp phương pháp luận định lượng nghiêm ngặt. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level design) bao gồm:

• Cấp độ cá thể/quần thể: Phân tích tần số, thời lượng và cấu trúc âm học tiếng hót.
• Cấp độ bầy đàn: Nhận diện cấu trúc tổ chức xã hội, số lượng cá thể trong đàn và tọa độ không gian thông qua phương pháp giao hội thính giác (auditory triangulation).
• Cấp độ sinh cảnh/cảnh quan: Đánh giá mật độ phân bố trên toàn bộ 40.952,64 ha thuộc phân khu Nam Cát Tiên, phân hóa giữa khu vực phía Đông và phía Tây.

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Phương pháp điều tra điểm nghe truyền thống kết hợp giao hội: Thiết lập các điểm nghe trên các đỉnh đồi có tầm bao quát cao (độ cao tuyệt đối từ 130 - 350 m so với mực nước biển, độ dốc 15° - 30°). Ghi nhận góc phương vị, khoảng cách ước lượng và thời gian phát âm của các đàn vượn từ 05:00 đến 09:00 sáng. Vị trí chính xác của 44 đàn vượn được xác lập bằng cách giao hội các tia phương vị từ ít nhất 2 điểm nghe đồng thời.
2. Quy trình lắp đặt và vận hành máy ghi âm tự động (ARU): Sử dụng các máy ghi âm thanh phổ rộng Song Meter SM3 (Wildlife Acoustics Inc., USA) gắn cố định trên thân cây ở độ cao chuẩn 2,5 - 3,0 m so với mặt đất tại các tiểu khu trọng điểm ở cả hai khu vực Đông và Tây Nam Cát Tiên. Thiết bị được cài đặt tự động kích hoạt thu âm định dạng WAV chất lượng cao liên tục trong khung giờ hoạt động đỉnh cao của vượn.
3. Phân tích âm sinh học bằng phần mềm chuyên dụng: Tệp dữ liệu âm thanh được xử lý trên phần mềm RAVEN Pro (Cornell Lab of Ornithology, USA). Dựa trên phân tích Fourier biến đổi nhanh (FFT), phổ âm thanh (spectrogram) được hiển thị để bóc tách các đặc tính tần số âm thanh cơ bản, các nốt đơn (notes), cụm nốt (phrases) và cấu trúc song ca phức hợp (duet songs).
4. Mô hình hóa xác suất phát hiện bằng Distance Sampling: Toàn bộ dữ liệu khoảng cách từ điểm nghe đến các đàn vượn được đưa vào phần mềm DISTANCE (Thomas et al., 2010). Sử dụng tiêu chuẩn thông tin Akaike (AIC - Akaike’s Information Criterion) để lựa chọn mô hình toán học tối ưu, tính toán xác suất phát hiện trung bình và hiệu chỉnh mật độ quần thể.

Data và phân tích

• Đặc điểm dữ liệu môi trường và sinh cảnh: Hệ sinh thái Nam Cát Tiên sở hữu 64.418 ha đất có rừng (độ che phủ 90,3%), trong đó rừng tự nhiên chiếm 63.150 ha (rất giàu: 296 ha; giàu: 8.862 ha; trung bình: 17.620 ha; hỗn giao gỗ - tre nứa: 22.620 ha; rừng tre nứa thuần loại: 13.892 ha). Hệ thực vật ghi nhận 1.615 loài thuộc 710 chi, 162 họ; khu hệ động vật gồm 1.521 loài (105 loài thú, 351 loài chim, 150 loài bò sát - lưỡng cư, 159 loài cá, 756 loài côn trùng).
• Kiểm định mô hình: Kết quả phân tích Distance Sampling kiểm chứng 4 hàm số cơ bản. Mô hình kết hợp hàm Hazard-rate với chuỗi mở rộng Cosine đạt giá trị AIC thấp nhất, chứng minh tính thích ứng vượt trội trong việc mô phỏng sự suy giảm xác suất phát hiện $g(x)$ theo khoảng cách tại địa hình đồi núi Cát Tiên.
• Phân tích nhân tố ảnh hưởng: Sử dụng thống kê mô tả và phân tích tương quan phi tham số để lượng hóa tác động của 4 yếu tố thời tiết (mưa lúc điều tra, mưa từ tối hôm trước, gió lớn, sương mù dày đặc) đến xác suất cất tiếng hót và độ dài thời gian hót trong ngày.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Đột phá về ước lượng quy mô quần thể (Chênh lệch 66,7% giữa hai phương pháp): Phương pháp truyền thống ước lượng phân khu Nam Cát Tiên có 195 đàn vượn. Tuy nhiên, khi áp dụng mô hình toán học Distance Sampling có tính đến xác suất phát hiện suy giảm theo cự ly, số lượng đàn thực tế được ước tính lên tới 325 đàn (khoảng tin cậy 95%). Phát hiện này khẳng định các cuộc điều tra từ trước đến nay đã đánh giá thấp nghiêm trọng quy mô quần thể do sai số thính giác con người.
2. Lập bản đồ phân bố xác thực của 44 đàn vượn: Luận án đã định vị chính xác tọa độ không gian của 44 đàn vượn đen má vàng thông qua phương pháp giao hội thính giác và máy ghi âm, cung cấp cơ sở dữ liệu số hóa trực tiếp cho kiểm lâm VQG Cát Tiên tuần tra bảo vệ.
3. Phát hiện 05 kiểu cấu trúc xã hội đàn qua phổ âm thanh RAVEN: Nghiên cứu giải mã thành công 5 cấu trúc đàn điển hình:
   • Kiểu 1: Đàn chỉ có cá thể đực độc thân (male solo).
   • Kiểu 2: Đàn gia đình cơ bản gồm 01 đực trưởng thành và 01 cái trưởng thành (monogamous pair).
   • Kiểu 3: Đàn đa thê gồm 01 đực trưởng thành và 02 cái trưởng thành (polygynous group).
   • Kiểu 4: Đàn gồm 01 đực trưởng thành, 01 cái trưởng thành và 01 cá thể bán trưởng thành.
   • Kiểu 5: Đàn phức hợp gồm 02 đực, 02 cái và 01 cá thể bán trưởng thành. Cấu trúc đàn chiếm ưu thế tuyệt đối trong sinh cảnh Cát Tiên là dạng 01 đực kết hợp với 01 hoặc 02 vượn cái.
4. Quy luật sinh học âm thanh và tính nhạy cảm vi khí hậu:
   • Vượn tập trung cất tiếng hót cao nhất trong khung giờ từ 05:30 đến 07:00 sáng; độ dài bài hót trung bình dao động từ 15 đến 35 phút.
   • Tần suất hót bị ức chế nghiêm trọng bởi các yếu tố thời tiết bất lợi: những ngày có mưa trong lúc điều tra hoặc có mưa lớn từ đêm hôm trước làm giảm xác suất cất tiếng hót xuống dưới 20%; gió mạnh cấp 3 trở lên và sương mù dày đặc cản trở việc phát tán âm thanh và triệt tiêu động lực hót giao tiếp lãnh thổ.
5. Đặc tính chọn lọc sinh cảnh tuyệt đối: Tỷ lệ ghi nhận tiếng vượn hót tại các máy ghi âm ở khu vực phía Tây cao hơn rõ rệt so với phía Đông, tương quan thuận trực tiếp với tỷ lệ diện tích rừng lá rộng thường xanh giàu và trung bình phân bố trong bán kính 1 km.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết sinh thái học: Cung cấp dẫn liệu khoa học chuẩn xác về âm học tập tính của phân loài Nomascus gabriellae, bổ sung dữ liệu thực chứng cho ngân hàng dữ liệu linh trưởng học toàn cầu do Konrad & Geissmann (2006) khởi xướng.
• Về mặt đổi mới phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình tích hợp giữa công nghệ phần cứng ghi âm tự động (SM3 ARUs) và phần mềm toán học (DISTANCE & RAVEN), thiết lập mô hình mẫu có khả năng chuyển giao cho toàn bộ hệ thống rừng đặc dụng tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.
• Về quản lý thực tiễn tại VQG Cát Tiên: Xác định vùng lõi cư trú tập trung của 325 đàn vượn để tái bố trí lực lượng kiểm lâm, tập trung tuần tra tại các tiểu khu giáp ranh 6 xã vùng đệm có áp lực xâm hại cao (Đắk Lua, Tà Lài, Đăng Hà, Phước Cát 2, Tiên Hoàng, Đồng Nai Thượng với 21 thôn tiếp giáp).
• Khuyến nghị chính sách quốc gia: Cung cấp căn cứ thực chứng phục vụ thực thi Quyết định bảo tồn linh trưởng của Thủ tướng Chính phủ và Nghị định số 06/2019/NĐ-CP, đồng thời đóng góp dữ liệu định lượng phục vụ cập nhật Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN.

---

Limitations và Future Research

1. Giới hạn thời gian mùa vụ: Dữ liệu thực địa thu thập tập trung từ tháng 07 đến tháng 10 năm 2016 (trùng vào mùa mưa Nam Bộ), chưa phản ánh toàn diện biến thiên tần suất hót qua các giai đoạn sinh lý mùa khô (tháng 11 đến tháng 4 năm sau).
2. Mật độ bao phủ của thiết bị ghi âm: Do kinh phí thiết bị chuyên dụng còn cao, số lượng máy SM3 triển khai chưa thể bao phủ đồng thời 100% diện tích 40.952,64 ha của phân khu Nam Cát Tiên.
3. Mức độ tự động hóa trong xử lý tín hiệu âm thanh: Việc bóc tách phổ âm trên phần mềm RAVEN vẫn đòi hỏi sự can thiệp rà soát thủ công của chuyên viên sinh học, chưa tích hợp các thuật toán trí tuệ nhân tạo học sâu (Deep Learning / Convolutional Neural Networks) để nhận dạng và phân loại tự động giọng hót thời gian thực.

Định hướng nghiên cứu tương lai:

• Xây dựng mô hình trí tuệ nhân tạo (AI/Machine Learning) huấn luyện trên tệp âm thanh của luận án để tự động trích xuất tiếng hót của giống Nomascus từ hàng nghìn giờ dữ liệu thô.
• Thiết lập mạng lưới cảm biến âm sinh học thời gian thực (Real-time Acoustic Sensor Networks) truyền dữ liệu qua sóng viễn thông cảnh báo sớm tiếng súng săn và tiếng cưa máy.
• Mở rộng nghiên cứu so sánh biến dị di truyền âm học (Acoustic Phylogenetics) giữa các quần thể Vượn đen má vàng tại Cát Tiên, Bù Gia Mập, Bidoup - Núi Bà, Chư Yang Sin và Chư Mom Ray.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án mở ra hướng nghiên cứu âm sinh học định lượng tại Việt Nam, đóng vai trò công trình quy chuẩn (benchmark study) cho các nghiên cứu sinh học bảo tồn linh trưởng và động vật hoang dã.
• Chuyển đổi công tác quản lý tài nguyên rừng: Chuyển đổi phương thức quản lý từ kiểm đếm thủ công, manh mún sang ứng dụng công nghệ thụ động độ tin cậy cao, tiết kiệm 50% - 70% chi phí nhân công điều tra thực địa dài hạn.
• Tác động chính sách xã hội: Thúc đẩy các giải pháp phát triển sinh kế bền vững tại 21 thôn vùng đệm xung quanh VQG Cát Tiên, gắn kết bảo tồn loài chỉ thị (flagship species) với phát triển du lịch sinh thái âm thanh (acoustic ecotourism).

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Lâm nghiệp/Sinh thái: Thụ hưởng khung lý thuyết hoàn chỉnh về Distance Sampling và công nghệ phân tích phổ âm sinh học số.
• Ban Quản lý VQG Cát Tiên và Hạt Kiểm lâm: Sở hữu bản đồ tọa độ 44 đàn vượn và cơ sở dữ liệu ước tính 325 đàn để xây dựng phương án tuần tra, giám sát định kỳ.
• Các tổ chức phi chính phủ và bảo tồn quốc tế (IUCN, WWF, WCS, FFI): Tiếp cận bộ số liệu chuẩn xác phục vụ lập hồ sơ tài trợ và xây dựng chiến lược hành động bảo tồn linh trưởng Đông Dương.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc mở rộng Lý thuyết Khoảng cách (Distance Sampling Theory của Buckland et al.) vào lĩnh vực âm sinh học linh trưởng nhiệt đới, chứng minh hàm Hazard-rate mô phỏng chính xác nhất quy luật tiêu hao âm thanh trong tán rừng thường xanh và phá vỡ giả định phát hiện tuyệt đối của phương pháp Brockelman & Ali (1987).

2. Điểm cải tiến phương pháp luận cốt lõi so với các nghiên cứu trước đây? So với nghiên cứu của Rawson et al. (2011) và Vũ Tiến Thịnh & Rawson (2011) vốn chỉ dựa vào bảng tính thủ công và bỏ qua khoảng cách xa, luận án đã tích hợp máy thu âm tự động Song Meter SM3, phân tích phổ âm số trên phần mềm RAVEN và mô hình hóa hàm phát hiện $g(y)$ trên phần mềm DISTANCE, giúp tăng 66,7% độ chính xác trong ước lượng quy mô quần thể.

3. Phát hiện thực nghiệm gây bất ngờ nhất được hỗ trợ bởi dữ liệu? Số lượng đàn vượn thực tế tại phân khu Nam Cát Tiên đạt 325 đàn, cao hơn rất nhiều so với con số 195 đàn ước tính theo phương pháp truyền thống; đồng thời khẳng định sự tồn tại vững chắc của cấu trúc gia đình đa thê (01 đực kết hợp 02 cái trưởng thành) thông qua phân tích phổ âm song ca phức hợp.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) không? Có. Toàn bộ quy trình thiết lập điểm nghe, thông số cài đặt thiết bị Song Meter SM3, quy chuẩn trích xuất phổ âm trên RAVEN và cú pháp mô hình hóa trên DISTANCE được chuẩn hóa chi tiết từng bước, sẵn sàng nhân rộng cho mọi khu bảo tồn tại Việt Nam.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tới? Phát triển hệ sinh thái giám sát đa dạng sinh học thông minh tích hợp cảm biến âm thanh AI (Edge Computing), tự động nhận dạng loài và phân tích biến động quần thể dưới tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu.

---

Kết luận

1. Khẳng định tính khả thi và độ tin cậy vượt trội của việc ứng dụng công nghệ âm sinh học tự động (PAM) kết hợp lý thuyết khoảng cách (Distance Sampling) trong giám sát loài Vượn đen má vàng (Nomascus gabriellae).
2. Xác lập quy mô thực tế của quần thể vượn tại phân khu Nam Cát Tiên là 325 đàn, khẳng định VQG Cát Tiên là thành trì sinh thái và ngân hàng gen quan trọng bậc nhất của loài này trên quy mô toàn cầu.
3. Giải mã thành công 05 kiểu cấu trúc xã hội đàn và đặc tính sinh học phát thanh thông qua phân tích phổ âm thanh số trên phần mềm chuyên dụng RAVEN.
4. Xác định mối tương quan chặt chẽ giữa tần suất phát thanh với điều kiện thời tiết (mưa, gió, sương mù) và chứng minh rừng lá rộng thường xanh giàu/trung bình là sinh cảnh sống cốt lõi.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn đồng bộ, kết hợp tuần tra công nghệ cao với giảm thiểu áp lực sinh kế từ 21 thôn vùng đệm tiếp giáp.
6. Thiết lập một chuẩn mực nghiên cứu mới (methodological paradigm shift), mở đường cho các chương trình bảo tồn động vật hoang dã nguy cấp dựa trên nền tảng công nghệ số tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ -XÃ HỘI, TÀI NGUYÊN RỪNG KHU VỰC NGHIÊN CỨU 1. Một số đặc điểm về các loài Vượn ở Việt Nam 1. Phân loại học họ Vượn Khu hệ thú Linh trưởng Việt Nam có 3 họ chính: Họ Cu li (Loridae), họ Khỉ (Cercopithecidae) và họ Vượn (Hylobatidae). Các loài trong họ Vượn (Hylobatidae) phân bố trên toàn bộ các vùng rừng mưa nhiệt đới ở Đông Nam Á (Geissmann et al.

Chúng có các đặc trưng riêng và khác biệt với các nhóm linh trưởng khác ở tập tính vận động, cấu trúc xã hội và một số đặc điểm sinh học, sinh thái, tập tính khác. Các loài vượn sống cơ bản ở trên cây và chủ yếu ăn quả. Vượn di chuyển bằng 2 chi trước, có tập tính treo thân độc đáo và tư thế đứng thẳng thường xuyên. Các nghiên cứu trước đây về phân loại vượn chia thành hai nhóm gồm Symphalangus và Hylobates.

Sự khác nhau dễ nhận thấy là nhóm Symphalangus nặng hơn và chúng có giọng hót sâu hơn, có bao cổ họng bên ngoài và màng chân giữa các ngón 2 và 3. Hiện nay các nghiên cứu về di truyền học, các đặc điểm giải phẫu xương sọ và âm thanh đã phân họ Vượn thành các giống Symphalangus có bộ nhiễm sắc thể 2n = 50, giống Nomascus có bộ nhiễm sắc thể 2n = 52, giống Bunopithecus có 2n = 38 và giống Hylobates có 2n = 44 (Thomas geissmann et al, 2000). Một số đặc điểm của giống Nomascus 1. Đặc điểm sinh học, sinh thái Kích thước cơ thể: những cá thể Vượn thuộc giống Nomascus có trọng lượng cơ thể trung bình là 7 - 8 kg (Geissmann et al.

8 Đặc điểm hình thái: có túm lông dựng đứng trên đỉnh đầu, ở con đực phát triển hơn tạo thành một cái mào, những con cái trưởng thành có đám lông đen trên đầu tương phản với phần lông màu nhạt ở xung quanh. Vượn đực và cái có đặc điểm hình thái khác biệt rõ ràng, thể hiện rõ ở những cá thể trưởng thành: con đực thường có màu lông đen (có hoặc không có các mảng lông má màu sáng), cá thể cái có lông màu vàng nhạt hoặc màu vàng da cam, thường có mảng lông chẩm màu đen, có hoặc không có đám lông bụng màu tối. Màu sắc bộ lông của các loài vượn cũng thay đổi theo quá trình phát triển. Con non mới sinh, cả con đực và cái đều có màu vàng sáng, gần giống với màu lông của Vượn cái trưởng thành.

Đến một năm tuổi hoặc sang năm tuổi thứ 2, bộ lông chuyển sang màu đen giống lông của Vượn đực trưởng thành. Riêng Vượn cái mang bộ lông đen cho đến khi chuẩn bị trường thành sinh dục (5-8 tuổi) mới đổi sang màu vàng đặc trưng của Vượn cái trưởng thành (Nguyễn Xuân Đặng, Lê Xuân Cảnh, 2009). Tiếng hót: Tất cả các loài Vượn đều phát ra tiếng hót rất lớn vào buổi sáng sớm. Tiếng hót của Vượn mang đặc trưng giới (đực và cái).

Ở hầu hết các loài, mỗi cặp đực và cái thường phối hợp tiếng hót với nhau. Chức năng tiếng hót chủ yếu là tuyên bố vùng lãnh thổ của mình, thu hút bạn tình và duy trì mối quan hệ vợ chồng, gia đình (Nguyễn Xuân Đặng, Lê Xuân Cảnh, 2009). Trong điều tra Vượn, người điều tra ghi nhận vị trí đàn Vượn và số lượng đàn Vượn dựa vào tiếng hót mà chúng phát ra. Phân loại các loài Vượn thuộc giống Nomascus Trước đây, các tác giả như Phạm Nhật 2002, Grove (2004) đều liệt kê ở Việt Nam có 5 loài Vượn thuộc giống Nomascus, cụ thể gồm: 1.

Vượn đen tuyền Nomascus concolor 2. Vượn đen Hải Nam Nomascus nasutus 3. Vượn đen má trắng Nomascus leucogenys 4. Vượn siki Nomascus siki 5.

Vượn má hung Nomascus gabriellae 9 Tuy nhiên, Văn Ngọc Thịnh et al. Tác giả đã kết luận có 6 loài thuộc giống Nomascus, gồm: 1. Vượn đen tuyền Nomascus concolor 2. Vượn đen Hải Nam Nomascus nasutus 3.

Vượn đen má trắng Nomascus leucogenys 4. Vượn Siki Nomascus siki 5. Vượn đen má vàng phía Bắc Nomascus annamensis 6. Vượn đen má vàng phía Nam Nomascus gabriellae Quan điểm phân loại này, hiện đã được thừa nhận rộng rãi; hầu hết các tác giả sau này đều theo quan điểm phân loại này.

Theo Nghị định số 06/2019/NĐ-CP ngày 22/01/2019 của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp, loài Vượn Vượn đen má vàng phía Bắc được gọi tên là Vượn má vàng trung bộ; loài Vượn đen má vàng phía Nam được goi là Vượn má hung; Vượn đen má trắng được gọi là Vượn má trắng; và Vượn đen Hải Nam được gọi là Vượn cao vít. Vùng phân bố các loài Vượn thuộc giống Nomascus Các loài Vượn thuộc giống Nomascus là các loài đặc hữu của vùng Đông Dương, bao gồm Việt Nam, Lào, phía Đông Campuchia và Tây - Nam Trung Quốc (tỉnh Vân Nam và đảo Hải Nam). Ở Việt Nam, chỉ có giống duy nhất là giống Vượn mào (Nomascus). Sông Mê Kông là giới hạn phía Tây của vùng phân bố (Geissmann, 2007).

Tuy nhiên, các khu vực phân bố hiện nay đã bị chia cắt mạnh thành những 10 mảnh rừng biệt lập và nhỏ (Hình 1. Rất nhiều quần thể chỉ còn rất ít cá thể và không có ý nghĩa cao về mặt bảo tồn.1: Phân bố của các loài Vượn thuộc giống Nomascus (Nguồn: Văn Ngọc Thịnh và cs, 2010) 11 1. Đặc điểm hình thái của Vượn đen má vàng (Nomascus gabriellae) Vượn đen má vàng (Nomascus gabriellae) có lông ngực màu nâu nhạt, bộ lông con cái màu vàng nhạt, vàng mơ hoặc vàng chanh; phần bụng, ngực thưa lông và sáng như phần lưng; lông trán vàng đậm; lông chỏm đầu đen và nhạt ở phần gáy; lông má mọc hướng ra ngoài; lông mép mọc xòe ra hướng má; da mặt thường sáng màu; có đám lông vàng cam quanh 2 hốc mép có hình dấu ngoặc đơn (giống Vượn Siki), Vượn mới sinh có lông màu vàng nhạt ở cả cá thể đực và cái có đặc điểm và hình thái giống Vượn Siki; con đực có bộ lông dày, màu đen tuyền. Điểm khác biệt quan trọng là có 2 đám lông má màu vàng nhạt, màu mơ hoặc màu cam, không trắng thuần khiết trên má.

Kích thước đám lông má này nhỏ và cao dưới nửa vành tai, lông mọc chỉa ra hướng má. Cấu trúc đàn của loài Vượn đen má vàng Đối với các loài Vượn thuốc giống Nomascus, kiểu cấu trúc đàn theo gia đình 01 đực 01 cái và có thể có con non đã được nhiều tác giả ghi nhận đối, ví dụ như đối với loài Vượn đen má trắng (Ruppell 2013). Với loài Vượn đen má vàng, Kenyon et al. (2011) cũng đã ghi nhận đa số đàn có 01 đực, 01 cái và các các thể chưa trưởng thành, tuy nhiên bên cạnh đó có những đàn có 01 cá thể đực và 02 cá thể cái.

Gần đây, Barca et al. (2016) đã chính thức xác nhận có kiểu cấu trúc đàn gồm 01 đực và 02 cái khi quan sát được 02 cá thể cái đang mang theo con non ngoài thực địa. Như vậy, cấu trúc đàn Vượn thuộc giống Nomascus khá thay đổi và có thể có nhiều dạng khác nhau. Phân bố và tình trạng Vượn đen má vàng ở Việt Nam Trước năm 2000, nhiều khu vực thông tin đã ghi nhận được sự có mặt của loài Vượn đen má vàng, đặc biệt là tại các tỉnh Tây Nguyên như Đắk Lắk, Lâm Đồng (Geissmann et al.

Tuy nhiên, các thông tin ghi nhận được cơ bản không thể hiện được các vị trí cụ thể, ngoại trừ ghi nhận được ở huyện Cư Jut (tỉnh Đắk Nông) (Lưu Quang Vinh et al. 12 Sau năm 2000, các cuộc điều tra Vượn đen má vàng được tiến hành nhiều hơn, ở nhiều nơi khác nhau, khu vực được ghị nhận sự có mặt của Vượn đen má vàng kéo dài từ khoảng 110N đến 130N (Lưu Quang Vinh et al. Tại Việt Nam, Vượn đen má vàng có vùng phân bố rộng, đồng thời quần thể có kích thước khá lớn mặc dù số lượng quần thể có bị giảm mạnh trong suốt một thập kỷ trước (Nadler & Brockman, 2014). Tuy nhiên các quần thể này chỉ tập trung tại một số khu rừng đặc dụng nhất định.

Trong thập kỷ gần đây, khoảng 330 đàn Vượn đen má vàng đã được ghi nhận tại Việt Nam (Lưu Quang Vinh et al., 2018), VQG Cát Tiên là khu vực có quần thể Vượn đen má vàng lớn nhất Việt Nam với hơn 149 đàn được ghi nhận. Tiếp sau đó là VQG Bù Gia Mập ghi nhận có 88 đàn. Chính vì vậy VQG Cát Tiên và VQG Bù Gia Mập được coi là trọng điểm bảo tồn loài Vượn đen má vàng (Rawson et al. Ngoài ra, các khu rừng đặc dụng gồm VQG Bi dup – Núi Bà, VQG Chư Yang Sin, VQG Phước Bình và Khu BTTN Nam Nung, Khu BTTN Tà Đùng cũng là nơi có phân bố của loài Vượn đen má vàng khá lớn, bởi nơi đây có hệ sinh thái rừng nguyên sinh lớn và ít bị tác động (Vũ Tiến Thịnh et al.

Một số nơi khác cũng đã có ghi nhận được sự có mặt của Vượn đen má vàng là VQG Yok Đôn, Lâm trường Lộc Bắc ( tỉnh Lâm Đồng), Lâm trường Ninh Sơn (tỉnh Ninh Thuận) Khu BTTN Hòn Bà (tỉnh Khánh Hòa), Khu BTTN Easo (tỉnh Đắk Lắk), Khu đề xuất BTTN Ayunpa (tỉnh Gia Lai) (Rawson et al. Tuy nhiên, việc ghi nhận thông tin chưa cụ thể, rõ về vị trí ghi nhận. Một số khu vực ghi nhận trước đây có phân bố của Vượn đen má vàng nhưng nay đã bị tuyệt chủng là huyện Ea sup, Ea H’Leo, M’drak (tỉnh Đắk Lắk), huyện Krong Nô, Cư Jut (tỉnh Đắk Nông) (Rawson et al. Tại VQG Cát Tiên đã có một số nghiên cứu về phân bố loài Vượn đen má vàng ở VQG Cát Tiên, trong đó Rawson et al., 2011 đã ghi nhận có ít nhất 149 đàn và ước lượng khoảng 300 đàn.

Một số phương pháp điều tra, giám sát Vượn và động vật hoang dã 1. Các phương pháp điều tra và xử lý số liệu điều tra Vượn truyền thống Thông tin về tình trạng và phân bố của các loài động vật hoang dã rất quan trọng trong quá trình giám sát đa dạng sinh học. Một số phương pháp đã được phát triển để đáp ứng nhu cầu đó, chẳng hạn như phương pháp điều tra theo tuyến và theo điểm được thực hiện bởi con người (Krebs 1999, Southwood & Henderson 2000). Các phương pháp này nói chung là tốn kém, hạn chế về không gian và thời gian (Aide et al.

Vì vậy, chương trình giám sát đối với các loài quý hiếm thường không được thực hiện thường xuyên ở các nước đang phát triển.