Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học và Hoạt Tính Gây Độc Tế Bào của Loài Macaranga Balansae

Chuyên khảo hóa học phân tích Nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính gây độc tế bào của loài macaranga balansae gagnep thuộc, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Phạm Toàn Thắng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Thu Hương
• Trường học: Trường Đại Học Bách Khoa Hà Nội
• Chuyên ngành: Hóa học
• Đề tài: Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học và Hoạt Tính Gây Độc Tế Bào của Macaranga Balansae
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ hóa học
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Vài nét về họ Thầu dầu
• 1.2. Hình thái của họ Thầu dầu (Euphorbiaceae)
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thu mẫu cây và xác định tên khoa học
• 2.2. Phương pháp xử lý và chiết mẫu
• 2.3. Phương pháp phân tích, phân tách các hỗn hợp và phân lập các hợp chất từ mẫu cây
• 2.4. Các phương pháp xác định cấu trúc hóa học của các chất phân lập được từ các mẫu cây nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp thử hoạt tính gây độc tế bào
• 3. CHƯƠNG 3: PHÂN LẬP VÀ XÁC ĐỊNH CẤU TRÚC CÁC HỢP CHẤT
• 3.1. Tách chiết, phân lập các chất từ quả cây Macaranga balansae
• 3.1.1. Xử lý mẫu thực vật và chiết tách quả cây M.
• 3.1.2. Quy trình phân lập các chất sạch từ quả cây M.
• 3.1.3. Hằng số vật lý và dữ liệu phổ của các chất phân lập được từ quả cây M.
• 3.2. Tách chiết phân lập các chất từ thân cây Macaranga balansae
• 3.2.1. Xử lý mẫu thực vật và chiết tách thân cây
• 3.2.2. Quy trình phân lập các chất sạch
• 3.2.3. Hằng số vật lý và dữ liệu phổ của các chất phân lập được
• 3.3. Chiết tách phân lập các chất từ lá cây Macaranga balansae
• 3.3.1. Xử lý mẫu thực vật và chiết tách
• 3.3.2. Quy trình phân lập các chất sạch từ cặn chiết MeOH
• 3.3.3. Hằng số vật lý và dữ liệu phổ của các chất phân lập được
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Các hợp chất được phân lập từ quả cây Macaranga balansae
• 4.1.1. Hợp chất 4’-O-methyl-8-prenyltaxifolin (QM1) (hợp chất mới)
• 4.1.2. Hợp chất 5,7-dihydroxy-4’-methoxy-8-prenylflavanone (QM2)
• 4.1.3. Hợp chất 4’-deprenyl-4-O-methylmappain (QM11) (hợp chất mới)
• 4.1.4. Hợp chất 4’-deprenyl mappain (QM14)
• 4.1.5. Hợp chất acid 3,3’,4’-tri-O-methyl ellagic (QM15)
• 4.1.6. Hợp chất acid protocatechuic (QM16)
• 4.1.7. Hợp chất acid gallic (QM17)
• 4.1.8. Hợp chất acid ellagic (QM18)
• 4.2. Xác định cấu trúc các hợp chất được phân lập từ thân cây Macaranga balansae
• 4.2.1. Hợp chất acid acetylaleuritolic (TM1)
• 4.2.2. Hợp chất 6-hydroxystigmast-4-en-3-one (TM3)
• 4.2.3. Hợp chất stigmast-4-en-3-one (TM5)
• 4.2.4. Hợp chất stigmastane-3,6-dione (TM7)
• 4.2.5. Hợp chất stigmast-4-en-3,6-dione (TM8)
• 4.2.6. Hợp chất coniferyl aldehyde (TM9)
• 4.2.7. Hợp chất acid vanillic (TM10)
• 4.2.8. Hợp chất stigmastane 3β,5α,6β-triol (TM13)
• 4.2.9. Hợp chất acid 3,4’-dimethylellagic (TM17)
• 4.3. Các hợp chất được phân lập từ lá cây Macaranga balansae
• 4.3.1. Hợp chất 7-carboxyl-6’-methoxycarbonyl-dehydroxycubebin (LM3 - hợp chất mới)
• 4.3.2. Hợp chất methyl gallate (LM7)
• 4.4. Đánh giá hoạt tính sinh học của các hợp chất phân lập được từ cây Macaranga balansae
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học Macaranga Balansae

Nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính gây độc tế bào của các loài thực vật, đặc biệt là Macaranga balansae, đang thu hút sự quan tâm lớn. Việt Nam, với hệ thực vật phong phú, là nguồn tài nguyên quý giá cho việc tìm kiếm các hợp chất tự nhiên có tiềm năng ứng dụng trong y học. Chi Macaranga, thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), đã được chứng minh là chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học đáng chú ý, bao gồm cả khả năng gây độc tế bào. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất từ Macaranga balansae, đồng thời đánh giá độc tính tế bào của chúng. Mục tiêu là khám phá tiềm năng dược liệu của loài cây này và đóng góp vào việc phát triển các phương pháp điều trị mới. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng dịch chiết từ Macaranga balansae có khả năng ức chế sự phát triển của một số dòng tế bào ung thư, mở ra hướng nghiên cứu đầy hứa hẹn.

1.1. Giới Thiệu Chi Tiết Về Macaranga Balansae

Macaranga balansae là một loài thực vật thuộc chi Macaranga, họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), phân bố chủ yếu ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, đặc biệt là ở Đông Nam Á. Loài cây này có đặc điểm sinh thái và hình thái riêng biệt, thường được sử dụng trong y học dân gian để điều trị một số bệnh. Nghiên cứu về Macaranga balansae không chỉ có ý nghĩa về mặt khoa học mà còn có giá trị thực tiễn trong việc khai thác và sử dụng nguồn dược liệu tự nhiên. Các nghiên cứu trước đây đã tập trung vào việc xác định thành phần hóa học và đánh giá hoạt tính sinh học của các loài Macaranga, nhưng vẫn còn nhiều tiềm năng chưa được khám phá.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Dược Học Về Macaranga

Nghiên cứu dược học về Macaranga có tầm quan trọng đặc biệt trong bối cảnh tìm kiếm các nguồn dược liệu mới và phát triển các phương pháp điều trị ung thư hiệu quả. Các hợp chất tự nhiên từ Macaranga có thể có cấu trúc độc đáo và cơ chế tác động khác biệt so với các loại thuốc hiện có, mở ra cơ hội để tạo ra các loại thuốc mới với hiệu quả cao hơn và ít tác dụng phụ hơn. Việc nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính gây độc tế bào của Macaranga balansae là một bước quan trọng trong quá trình khám phá và khai thác tiềm năng dược liệu của loài cây này.

II. Thách Thức Trong Nghiên Cứu Hoạt Tính Gây Độc Tế Bào

Mặc dù có tiềm năng lớn, việc nghiên cứu hoạt tính gây độc tế bào của Macaranga balansae cũng đối mặt với nhiều thách thức. Việc phân lập hợp chất và xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất từ thực vật là một quá trình phức tạp và tốn kém. Đánh giá độc tính của các hợp chất trên các dòng tế bào ung thư khác nhau đòi hỏi các phương pháp thử nghiệm in vitro và in vivo phức tạp. Ngoài ra, việc xác định cơ chế tác động của các hợp chất gây độc tế bào cũng là một thách thức lớn, đòi hỏi sự kết hợp của nhiều kỹ thuật và phương pháp nghiên cứu khác nhau. Cuối cùng, việc phát triển các ứng dụng dược lý từ các hợp chất này đòi hỏi các nghiên cứu lâm sàng để chứng minh tính an toàn và hiệu quả của chúng.

2.1. Khó Khăn Trong Phân Lập Hợp Chất Từ Macaranga

Việc phân lập hợp chất từ Macaranga balansae gặp nhiều khó khăn do sự phức tạp của thành phần hóa học và sự có mặt của nhiều hợp chất tương tự. Các phương pháp sắc ký như sắc ký cột, sắc ký lớp mỏng và sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) thường được sử dụng để phân tách các hợp chất, nhưng đòi hỏi sự lựa chọn cẩn thận các điều kiện và dung môi phù hợp. Ngoài ra, việc xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất mới đòi hỏi sự sử dụng các kỹ thuật phổ khối lượng (mass spectrometry) và phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR spectroscopy), cũng như sự so sánh với các hợp chất đã biết.

2.2. Đánh Giá Độc Tính Tế Bào In Vitro và In Vivo

Đánh giá độc tính tế bào của các hợp chất từ Macaranga balansae đòi hỏi các thử nghiệm in vitro và in vivo để đánh giá tác động của chúng trên các dòng tế bào ung thư và trên cơ thể sống. Các thử nghiệm in vitro thường sử dụng các dòng tế bào ung thư khác nhau để đánh giá khả năng ức chế sự phát triển và gây chết tế bào của các hợp chất. Các thử nghiệm in vivo sử dụng động vật thí nghiệm để đánh giá độc tính và hiệu quả của các hợp chất trong môi trường sinh học phức tạp hơn. Kết quả từ cả hai loại thử nghiệm này là cần thiết để đánh giá tiềm năng dược lý của các hợp chất.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học Macaranga Balansae

Nghiên cứu thành phần hóa học của Macaranga balansae sử dụng một quy trình chiết xuất và phân lập các hợp chất từ các bộ phận khác nhau của cây, bao gồm quả, thân và lá. Các phương pháp chiết xuất sử dụng các dung môi khác nhau để thu được các phân đoạn giàu các loại hợp chất khác nhau. Các phương pháp sắc ký được sử dụng để phân tách và tinh chế các hợp chất từ các phân đoạn này. Cấu trúc hóa học của các hợp chất được xác định bằng các kỹ thuật phổ khối lượng và phổ NMR. Hoạt tính gây độc tế bào của các hợp chất được đánh giá trên các dòng tế bào ung thư khác nhau bằng các phương pháp thử nghiệm in vitro.

3.1. Chiết Xuất và Phân Lập Hợp Chất Bằng Sắc Ký

Quá trình chiết xuất và phân lập hợp chất từ Macaranga balansae bắt đầu bằng việc sử dụng các dung môi khác nhau như hexane, ethyl acetate và methanol để chiết xuất các hợp chất từ các bộ phận khác nhau của cây. Sau đó, các phân đoạn chiết xuất được phân tách bằng các phương pháp sắc ký như sắc ký cột, sắc ký lớp mỏng và sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để thu được các hợp chất tinh khiết. Việc lựa chọn các điều kiện và dung môi phù hợp cho quá trình sắc ký là rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả phân tách và thu được các hợp chất có độ tinh khiết cao.

3.2. Xác Định Cấu Trúc Hóa Học Bằng Phổ Khối và NMR

Xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất phân lập từ Macaranga balansae được thực hiện bằng các kỹ thuật phổ khối lượng (mass spectrometry) và phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR spectroscopy). Phổ khối lượng cung cấp thông tin về khối lượng phân tử và các mảnh vỡ của hợp chất, trong khi phổ NMR cung cấp thông tin chi tiết về cấu trúc và môi trường hóa học của các nguyên tử trong phân tử. Sự kết hợp của hai kỹ thuật này cho phép xác định chính xác cấu trúc hóa học của các hợp chất mới và so sánh chúng với các hợp chất đã biết.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Hợp Chất Mới và Hoạt Tính Gây Độc

Nghiên cứu đã phân lập và xác định được nhiều hợp chất từ Macaranga balansae, bao gồm cả các hợp chất mới chưa từng được báo cáo trước đây. Một số hợp chất này đã được chứng minh là có hoạt tính gây độc tế bào đáng kể trên các dòng tế bào ung thư khác nhau. Kết quả này cho thấy tiềm năng của Macaranga balansae như một nguồn dược liệu mới để phát triển các phương pháp điều trị ung thư.

4.1. Phân Lập và Xác Định Hợp Chất Mới Từ Macaranga

Nghiên cứu đã thành công trong việc phân lập và xác định một số hợp chất mới từ Macaranga balansae, mở ra những hướng nghiên cứu mới về thành phần hóa học của loài cây này. Các hợp chất mới này có cấu trúc độc đáo và có thể có hoạt tính sinh học khác biệt so với các hợp chất đã biết. Việc xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất mới là một bước quan trọng trong việc đánh giá tiềm năng dược lý của chúng.

4.2. Đánh Giá Hoạt Tính Gây Độc Tế Bào Trên Dòng Ung Thư

Đánh giá hoạt tính gây độc tế bào của các hợp chất phân lập từ Macaranga balansae đã được thực hiện trên nhiều dòng tế bào ung thư khác nhau, bao gồm các dòng tế bào ung thư phổi, ung thư vú và ung thư gan. Kết quả cho thấy một số hợp chất có khả năng ức chế sự phát triển và gây chết tế bào ung thư ở nồng độ thấp, cho thấy tiềm năng của chúng như là các chất chống ung thư. Các nghiên cứu tiếp theo sẽ tập trung vào việc xác định cơ chế tác động của các hợp chất này và đánh giá hiệu quả của chúng trong các mô hình in vivo.

V. Ứng Dụng Tiềm Năng Của Macaranga Balansae Trong Y Học

Kết quả nghiên cứu cho thấy Macaranga balansae có tiềm năng lớn trong việc phát triển các ứng dụng dược lý, đặc biệt là trong lĩnh vực điều trị ung thư. Các hợp chất từ Macaranga balansae có thể được sử dụng để phát triển các loại thuốc mới với hiệu quả cao hơn và ít tác dụng phụ hơn so với các loại thuốc hiện có. Ngoài ra, Macaranga balansae cũng có thể được sử dụng như một nguồn dược liệu để sản xuất các sản phẩm chăm sóc sức khỏe tự nhiên.

5.1. Phát Triển Thuốc Điều Trị Ung Thư Từ Hợp Chất Macaranga

Việc phát triển thuốc điều trị ung thư từ các hợp chất phân lập từ Macaranga balansae là một hướng nghiên cứu đầy hứa hẹn. Các hợp chất này có thể có cấu trúc độc đáo và cơ chế tác động khác biệt so với các loại thuốc hiện có, mở ra cơ hội để tạo ra các loại thuốc mới với hiệu quả cao hơn và ít tác dụng phụ hơn. Các nghiên cứu tiếp theo sẽ tập trung vào việc tối ưu hóa cấu trúc của các hợp chất này và đánh giá hiệu quả của chúng trong các thử nghiệm lâm sàng.

5.2. Nguồn Dược Liệu Tự Nhiên Cho Sản Phẩm Sức Khỏe

Macaranga balansae cũng có thể được sử dụng như một nguồn dược liệu tự nhiên để sản xuất các sản phẩm chăm sóc sức khỏe. Các chiết xuất từ Macaranga balansae có thể được sử dụng trong các sản phẩm bổ sung dinh dưỡng, sản phẩm chăm sóc da và các sản phẩm khác có lợi cho sức khỏe. Tuy nhiên, cần có các nghiên cứu để đảm bảo tính an toàn và hiệu quả của các sản phẩm này trước khi đưa chúng ra thị trường.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Về Macaranga Balansae

Nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính gây độc tế bào của Macaranga balansae đã mang lại những kết quả quan trọng, mở ra những hướng nghiên cứu mới về tiềm năng dược liệu của loài cây này. Các nghiên cứu tiếp theo sẽ tập trung vào việc xác định cơ chế tác động của các hợp chất có hoạt tính gây độc tế bào, đánh giá hiệu quả của chúng trong các mô hình in vivo, và phát triển các ứng dụng dược lý tiềm năng.

6.1. Cơ Chế Tác Động Của Hợp Chất Gây Độc Tế Bào

Việc xác định cơ chế tác động của các hợp chất gây độc tế bào từ Macaranga balansae là rất quan trọng để hiểu rõ cách chúng tác động lên các tế bào ung thư và để phát triển các phương pháp điều trị ung thư hiệu quả hơn. Các nghiên cứu sẽ tập trung vào việc xác định các mục tiêu phân tử của các hợp chất này và các con đường tín hiệu mà chúng tác động lên.

6.2. Nghiên Cứu In Vivo và Phát Triển Ứng Dụng Dược Lý

Các nghiên cứu in vivo sẽ được thực hiện để đánh giá hiệu quả và độc tính của các hợp chất từ Macaranga balansae trong các mô hình động vật. Kết quả từ các nghiên cứu này sẽ cung cấp thông tin quan trọng để phát triển các ứng dụng dược lý tiềm năng của các hợp chất này, bao gồm cả việc phát triển các loại thuốc mới để điều trị ung thư.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Ngày nay, cùng với công cuộc phát triển kinh tế thì việc chăm sóc sức khoẻ ban đầu và bảo vệ sức khoẻ cộng đồng trở nên cấp thiết đối với mọi quốc gia trên thế giới. Do đó, nhu cầu về sử dụng thuốc để phòng ngừa và chữa trị những căn bệnh nan y đặc biệt là ung thư ngày càng cao, trong đó một trong những hướng chính để phòng ngừa và chữa trị bệnh ung thư là nghiên cứu tìm kiếm các hợp chất có nguồn gốc từ thiên nhiên. Chính vì vậy việc nghiên cứu hoá học cũng như hoạt tính sinh học của các loài cây thuốc có ý nghĩa quan trọng cho việc sử dụng một cách hợp lý và có hiệu quả nhất nguồn tài nguyên thiên nhiên này. Việt Nam là một nước nhiệt đới có khí hậu nóng ẩm với 3/4 diện tích là rừng.

Với những đặc thù về khí hậu thiên nhiên như vậy, Việt Nam có một hệ thực vật phong phú và đa dạng với trên 12.000 loài, trong đó có trên 3.200 loài thực vật được sử dụng làm thuốc trong Y học dân gian, mở ra tiềm năng nghiên cứu về các hợp chất tự nhiên từ các loài thực vật của Việt Nam. Qua đó cho thấy nguồn tài nguyên thực vật vô cùng phong phú mà trong chúng còn chứa biết bao nhiêu điều lý thú, biết bao nhiêu tác dụng tiềm ẩn cho đến nay chúng ta còn chưa biết hết. Vì vậy việc nghiên cứu các vấn đề về cây cỏ, về các hợp chất thiên nhiên luôn là đề tài hấp dẫn, mới mẻ và phong phú. Chi Mã rạng (Macaranga) thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) có khoảng hơn 300 loài, chủ yếu phân bố ở các vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới, đặc biệt là ở Châu Á, tập trung nhiều ở Đông Nam Á.

Kết quả nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học cho thấy một số loài Macaranga chứa các hợp chất có cấu trúc và hoạt tính đặc biệt lý thú trong đó có hoạt tính chống ung thư. Kết quả sàng lọc hoạt tính sinh học trong khuôn khổ hợp tác Pháp - Việt cho thấy dịch chiết EtOAc của quả cây và thân cây Macaranga balansae ức chế sự phát triển dòng tế bào ung thư KB ở nồng độ 1 µg/ml lần lượt là 20 % và 9%. Chính vì vậy, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính gây độc tế bào của loài Macaranga balansae Gagnep., thuộc chi Mã Rạng (Macaranga) họ Thầu dầu (Euphorbiaceae)” 1 Mục tiêu của luận án: Nghiên cứu để làm rõ thành phần hóa học của của loài Macaranga balansae tìm kiếm các hoạt tính gây độc tế bào, làm cơ sở khoa học cho việc sử dụng và định hướng nghiên cứu ứng dụng loài thực vật trên một cách hiệu quả. Nội dung của luận án: 1.

Phân lập các hợp chất từ thân, lá, quả loài Macaranga balansae bằng các phương pháp sắc ký. Xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất phân lập được. Đánh giá hoạt tính gây độc tế bào của một số hợp chất phân lập được trên một số dòng tế bào ung thư người. Vài nét về họ Thầu dầu Họ Thầu dầu là một trong những họ lớn và phức tạp nhất trong hệ thực vật Việt Nam cũng như trên thế giới.

Trong hệ thực vật Việt Nam, Thầu dầu (Euphorbiaceae) được coi là họ lớn, có nhiều loài (sau các họ Lan - Orchidaceae, Đậu - Leguminosae, Lúa - Graminae) trong số 305 họ Thực vật bậc cao có mạch. Họ Thầu dầu trước đây bao gồm 5 phân họ: Acalyphoideae, Crotonoideae, Euphorbioideae, Oldfieldioideae và Phyllanthoideae. Ba phân họ đầu tiên là các phân họ đơn noãn (một noãn) trong khi hai phân họ sau là đôi noãn (hai noãn) [1]. Hình thái của họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) Họ Thầu dầu (danh pháp khoa học là Euphorbiaceae) và được gọi là họ Đại kích, Ba Mảnh Vỏ là một trong những họ lớn của thực vật có hoa có số loài đa dạng và phong phú nhất với 240 chi và khoảng 6700 - 7500 loài.

Đây cũng là họ có những loài cây kinh tế, cây thuốc có giá trị ở Việt Nam. Phần lớn là cây thân thảo, nhưng ở khu vực nhiệt đới cũng tồn tại các loài cây bụi hoặc cây thân gỗ. Một số loài cây chứa nhiều nước và tương tự như các loại xương rồng [1]. Họ này phân bố chủ yếu ở khu vực nhiệt đới, với phần lớn các loài tập trung trong khu vực sinh thái Indomalaya và sau đó là khu vực nhiệt đới châu Mỹ.

Tại khu vực nhiệt đới châu Phi cũng có nhiều loài, giống, thứ, nhưng không đa dạng như hai khu vực kể trên. Tuy nhiên, chi Euphobia cũng có nhiều loài trong các khu vực không nhiệt đới như Địa Trung Hải, Trung Đông, miền nam châu Phi hay miền nam Hoa Kỳ. Lá mọc so le, hiếm khi mọc đối với các lá kèm. Hình dạng lá chủ yếu là các lá đơn, nhưng cũng có loài lá phức, chủ yếu là loại dạng chân vịt, không thấy dạng lông chim.

Các lá kèm có thể bị suy thoái thành gai, lông tơ hay các tuyến nhỏ. Hoa đối xứng xuyên tâm thường là đơn tính, với hoa đực và hoa cái thường trên một cây. Ở đây có một sự đa dạng lớn về cấu trúc hoa. Chúng có thể là cùng gốc hay khác gốc.

Các nhị hoa có thể từ 1 đến 10 (có thể nhiều hơn). Hoa cái là loài dưới bầu, nghĩa là với bầu nhụy lớn. Quả thường là loại quả nứt, đôi khi là quả hạch. Loại quả nứt điển hình là regma, một loại quả nang với 3 hoặc nhiều hơn các ô, mỗi ô tách ra khi chín thành các phần riêng biệt và sau đó nổ để phân tán các hạt nhỏ.

Các loài cây trong họ này chứa một lượng khá lớn các độc tố thực vật chủ yếu 3 là các ester diterpene, alkaloid, glycoside và các chất độc dạng ricin. Nhựa (mủ) dạng sữa hay latex là tính chất đặc trưng của các phân họ Euphorbioideae và Crotonoideae, nhựa mủ này là độc hại ở phân họ Euphorbioideae nhưng lại không độc hại ở phân họ Crotonoideae. Nhiều cây trong họ Thầu dầu có tầm quan trọng về kinh tế, cây thuốc có giá trị ở Việt Nam. Đáng chú ý trong số đó là: Cao su (Hevea braziliensis) - một cây công nghiệp quan trọng, tiếp theo là Sắn (Manihot esculenta) - nguồn nguyên liệu cho tinh bột có giá trị ở các tỉnh trung du, miền núi và Tây Nguyên.

Một số loài cây khác được trồng làm cây cảnh như hoa trạng nguyên (Euphorbia pulcherrima) [2]. Đến nay, đã thống kê được khoảng 75 loài thuộc 30 chi trong họ Thầu dầu được sử dụng làm thuốc trong y học dân tộc ở nhiều địa phương trong cả nước. Một số sản phẩm thuốc như “HEPAMARIN”, “XUVIR”, “TRIVIGA” dùng chữa trị các bệnh về gan; “ABANA” có tác dụng hạ lipid, ức chế tổng hợp cholesterol ở gan… đã được chế biến từ các loài Diệp hạ châu đắng (Phyllanthum amarus), Chó đẻ răng cưa (Phyllanthus urinaria), Me rừng (Phyllanthus emblica)…“Trà hoà tan MALLOTUS” Thực phẩm chức năng dùng hỗ trợ điều trị các bệnh ung thư, đã được chế biến từ loài Ba bét trắng (Mallotus apelta). Những thông tin đã có cho thấy, hầu như tất cả các chi và loài trong họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) đều có khả năng sinh tổng hợp và tích luỹ các hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao.

Trong đó có nhiều hợp chất thuộc các nhóm triterpenoid, flavonoid, alkaloid, diterpenoid, phorbol diterpene, phorbol ester, benzopyran…có hoạt tính kháng oxy hoá, gây độc tế bào, kháng virus, kháng khuẩn, kháng nấm…được chiết xuất từ những loài thuộc các chi Ba bét (Mallotus), Ba đậu (Croton), Me (Phyllanthus), Dầu mè (Jatropha), Đơn tía (Excoecaria). Sự đa dạng của họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) ở Việt Nam Ở Việt Nam, họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) hiện đã biết có 75 chi cùng khoảng trên 450 loài và 16 thứ; trong số đó có 1 chi (Noi – Oligoceras), cùng 131 loài (chiếm 31,58% số loài của cả họ) và 9 thứ (khoảng 56,25%) được coi là đặc hữu. Phần lớn các loài và thứ đặc hữu đều chỉ gặp phân bố rất hạn chế ở một vài địa phương trong cả nước. Sách Đỏ Việt Nam (1996, 2007) đã ghi nhận có 5 loài của họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) thuộc loại quý hiếm và bị đe doạ tuyệt chủng [1, 2, 3, 4 4].

Các chi có số loài phong phú và đa dạng nhất trong họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) lần lượt là: Me (Phyllanthus) - 48 loài, Ba đậu (Croton) - 45 loài, Ba bét (Mallotus) - 37 loài, Chòi mòi (Antidesma) - 29 loài; các chi Cỏ sữa (Euphorbia), Bọt ếch (Glochidion) và Mòng lông (Trigonostemon) đều có 26 loài, Rau ngót (Sauropus) - 23 loài. Các chi có trên 10 loài gồm: Bồ cu vẽ (Breynia), Ba soi (Macaranga), Cách hoa (Cleistanthus), Thàu táu (Aporosa), Thổ mật (Bridelia), Da gà (Actephila). Tai tượng (Acalypha) - 8 loài. Tới 30 chi chỉ có 1 loài duy nhất.

Những chi còn lại thường gồm 2 - 4 loài. Các chi có số loài được coi là đặc hữu phong phú lần lượt là: Me rừng (Phyllanthus) - 26 loài, Ba đậu (Croton) - 19 loài, Mòng lông (Trigonostemon) - 10 loài, Rau ngót (Sauropus) - 9 loài, Bồ cu vẽ (Breynia) - 8 loài, Cách hoa (Cleistanthus) - 7 loài, Ba bét (Mallotus) - 6 loài, Da gà (Actephila) - 6 loài, Bọt ếch (Glochidion) - 5 loài và Vông đỏ (Alchornea) - 4 loài. Các dạng sống gặp ở họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) có thể là cỏ hàng năm, cỏ nhiều năm, bụi, bụi trườn, dây leo, gỗ nhỏ hoặc gỗ lớn. Chúng phân bố khá rộng rãi ở các hệ sinh thái khác nhau từ các vùng ven biển, ruộng vườn, đồng cỏ đến các thảm cây bụi và các loại hình rừng thứ sinh hoặc nguyên sinh trên núi cao.

Vài nét về chi Macaranga Chi Mã rạng hay chi Ba soi (danh pháp khoa học là Macaranga) là một chi lớn phân bố ở khu vực nhiệt đới và là chi duy nhất của phân tông Macaranginae. Có nguồn gốc từ châu Phi, châu Á, châu Đại dương, chi Macaranga gồm khoảng hơn 300 loài khác nhau. Các loài Macaranga có lá mọc so le, thường chia thùy, có lá kèm. Hoa khác gốc xếp thành chùm hay bông đơn hoặc kép.

Hoa đực có đài xếp van và một số lượng nhiều nhị có bao phấn mở nắp ngang. Hoa cái có bầu rời, không có đĩa mật. Trong y học cổ truyền cây được dùng để trị bệnh viêm gan thể hoàng đản, trị bụng trướng nước và bí tiểu tiện, lá cây được dùng sắc nước làm thuốc lọc máu và phòng bệnh cho phụ nữ sau khi sinh đẻ [1, 2, 3, 4].  Vị trí Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) Lớp Ngọc lan (Magnoliopsida) Phân lớp Sổ (Dilleniidae) Bộ Thầu dầu (Euphorbiales) 5 Họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) Chi Mã rạng (Macaranga) Tác giả Phạm Hoàng Hộ đã liệt kê trong quyển “Cây cỏ Việt Nam” ở Việt Nam có 13 loài Macaranga [1]: - M.