Luận án tiến sĩ: Tăng cường quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An

Luận án tiến sĩ nghiên cứu giải pháp tăng cường quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản tại tỉnh Nghệ An, đảm bảo phát triển bền vững.

• Tác giả: Hoàng Quốc Việt
• Người hướng dẫn: TS. Phan Thị Thái
• Trường học: Trường Đại học Mỏ - Địa chất
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Nghiên cứu tăng cường quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Lời cảm ơn
• Danh mục chữ viết tắt
• Danh mục các bảng
• Danh mục các hình vẽ
• Danh mục phụ lục
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài Luận án
• 1.1.1. Các công trình nghiên cứu trong nước
• 1.1.2. Các công trình nghiên cứu ngoài nước
• 1.1.3. Các kết luận rút ra từ tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.2. Phương pháp nghiên cứu đề tài luận án
• 1.2.1. Cách tiếp cận nghiên cứu đề tài luận án
• 1.2.2. Phương pháp thu thập tài liệu
• 1.2.3. Phương pháp xử lý, phân tích tài liệu
• 1.3. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ HOẠT ĐỘNG KHOÁNG SẢN
• 2.1. Cơ sở lý luận quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản
• 2.1.1. Khoáng sản và hoạt động khoáng sản
• 2.1.2. Quản lý nhà nước về kinh tế
• 2.1.3. Quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản
• 2.2. Tổng quan kinh nghiệm thực tiễn quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản
• 2.2.1. Kinh nghiệm thực tiễn quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản ở nước ngoài
• 2.2.2. Kinh nghiệm thực tiễn quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản của một số địa phương trong nước
• 2.2.3. Bài học tham khảo rút ra cho Việt Nam và tỉnh Nghệ An
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ HOẠT ĐỘNG KHOÁNG SẢN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH NGHỆ AN
• 3.1. Khái quát một số đặc điểm cơ bản của tỉnh Nghệ An cần quan tâm từ góc độ quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản
• 3.1.1. Đặc điểm tự nhiên
• 3.1.2. Đặc điểm tài nguyên khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 3.2. Thực trạng hoạt động khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 3.2.1. Thực trạng hoạt động thăm dò và xác định trữ lượng khoáng sản
• 3.2.2. Thực trạng hoạt động khai thác khoáng sản
• 3.2.3. Thực trạng hoạt động chế biến khoáng sản
• 3.3. Phân tích, đánh giá thực trạng quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 3.3.1. Thực trạng thực hiện chức năng hoạch định hoạt động khoáng sản
• 3.3.2. Thực trạng tổ chức và điều hành thực hiện các chính sách quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản
• 3.3.3. Thực trạng hoạt động thanh tra, kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm pháp luật về khoáng sản theo thẩm quyền
• 3.4. Đánh giá chung quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 3.4.1. Đánh giá tính khả thi, tính hiệu lực của chính sách quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 3.4.2. Đánh giá về tính phù hợp của quy hoạch khoáng sản
• 3.4.3. Đánh giá tính hiệu quả của quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản
• 3.4.4. Nguyên nhân của những hạn chế
• 3.5. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ HOẠT ĐỘNG KHOÁNG SẢN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH NGHỆ AN
• 4.1. Bối cảnh quốc tế, trong nước tác động đến quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 4.1.1. Bối cảnh quốc tế
• 4.1.2. Bối cảnh trong nước
• 4.2. Quan điểm và định hướng tăng cường quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 4.2.1. Định hướng chung
• 4.3. Một số giải pháp tăng cường quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 4.3.1. Rà soát, điều chỉnh, bổ sung chính sách, văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến quản lý hoạt động khoáng sản thuộc thẩm quyền Ủy ban nhân dân Tỉnh
• 4.3.2. Xây dựng và điều chỉnh quy hoạch hoạt động khoáng sản
• 4.3.3. Tăng cường thực thi chính sách pháp luật quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản
• 4.3.4. Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật trong hoạt động khoáng sản trên địa bàn Tỉnh
• 4.3.5. Nâng cao năng lực của bộ máy quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản
• 4.3.6. Nhóm giải pháp khác
• 4.4. Kiến nghị với Chính phủ
• 4.5. Kết luận chương 4
• KẾT LUẬN CHUNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý nhà nước và hoạt động khoáng sản

Quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản là một yếu tố quan trọng trong việc đảm bảo khai thác và sử dụng tài nguyên khoáng sản một cách hiệu quả và bền vững. Tại Nghệ An, việc quản lý này càng trở nên cấp thiết do sự đa dạng và phong phú của các loại khoáng sản. Nghiên cứu này nhằm tăng cường quản lý nhà nước trong lĩnh vực này, đặc biệt là trong bối cảnh các vấn đề về môi trường và xã hội ngày càng gia tăng. Các chính sách khoáng sản hiện hành cần được rà soát và điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn và đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững.

1.1. Cơ sở lý luận về quản lý nhà nước

Quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản dựa trên các nguyên tắc cơ bản của quản lý tài nguyên và kinh tế. Các nguyên tắc này bao gồm việc đảm bảo sự công bằng trong phân phối lợi ích, bảo vệ môi trường, và tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên. Tại Nghệ An, việc áp dụng các nguyên tắc này cần được thực hiện một cách linh hoạt, phù hợp với đặc thù địa phương và các yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

1.2. Kinh nghiệm quốc tế và trong nước

Các nghiên cứu về quản lý khoáng sản trên thế giới và trong nước đã chỉ ra nhiều bài học quý giá. Ví dụ, việc áp dụng Sáng kiến minh bạch trong ngành công nghiệp khai khoáng (EITI) đã giúp nhiều quốc gia cải thiện hiệu quả quản lý và tăng cường sự minh bạch trong hoạt động khoáng sản. Tại Việt Nam, các chính sách khoáng sản cần được học hỏi và áp dụng các kinh nghiệm này để nâng cao hiệu quả quản lý.

II. Thực trạng quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản tại Nghệ An

Nghệ An là một trong những tỉnh có tiềm năng khoáng sản lớn, với nhiều loại khoáng sản đa dạng. Tuy nhiên, việc quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản tại đây vẫn còn nhiều hạn chế. Các vấn đề như khai thác trái phép, ô nhiễm môi trường, và sự thiếu đồng bộ trong các chính sách khoáng sản đang là những thách thức lớn. Nghiên cứu này đánh giá thực trạng và chỉ ra các nguyên nhân dẫn đến những hạn chế này, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp.

2.1. Đặc điểm tài nguyên khoáng sản tại Nghệ An

Nghệ An sở hữu nhiều loại khoáng sản quan trọng như khoáng sản nhiên liệu, kim loại, và vật liệu xây dựng. Tuy nhiên, việc khai thác và sử dụng các tài nguyên này chưa được quản lý một cách hiệu quả, dẫn đến tình trạng lãng phí và ô nhiễm môi trường. Cần có các biện pháp quản lý tài nguyên chặt chẽ hơn để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.2. Thực trạng quản lý và khai thác khoáng sản

Thực trạng quản lý khoáng sản tại Nghệ An cho thấy nhiều bất cập trong việc thực thi các quy định khoáng sản. Các hoạt động khai thác trái phép, không tuân thủ quy trình kỹ thuật, và thiếu sự giám sát chặt chẽ đang gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng. Cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm để đảm bảo sự tuân thủ pháp luật.

III. Giải pháp tăng cường quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản

Để tăng cường quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản tại Nghệ An, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp từ việc hoàn thiện chính sách, tăng cường năng lực quản lý, đến việc nâng cao ý thức của các bên liên quan. Các giải pháp này cần được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn, đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong việc quản lý và sử dụng tài nguyên khoáng sản một cách bền vững.

3.1. Hoàn thiện chính sách và quy định

Cần rà soát và điều chỉnh các chính sách khoáng sản hiện hành để phù hợp với thực tiễn và đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Việc xây dựng các quy định mới cần dựa trên các nguyên tắc công bằng, minh bạch, và bảo vệ môi trường. Đồng thời, cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý để đảm bảo tính đồng bộ và thống nhất trong việc thực thi chính sách.

3.2. Tăng cường năng lực quản lý và giám sát

Việc tăng cường quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản đòi hỏi nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ quản lý. Cần đầu tư vào đào tạo và phát triển kỹ năng cho các cán bộ, đồng thời tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra để đảm bảo sự tuân thủ pháp luật. Các công cụ giám sát hiện đại cũng cần được áp dụng để nâng cao hiệu quả quản lý.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tài nguyên khoáng sản là tài sản công, nguồn lực đầu vào quan trọng phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, cung cấp nguyên liệu cho các ngành luyện kim, hóa chất, vật liệu xây dựng, năng lượng và chế tạo. Do đặc tính tự nhiên hình thành qua lịch sử địa chất lâu dài, khoáng sản có vị trí phân bố cố định trong không gian, mang tính hữu hạn và hầu hết không có khả năng tái tạo. Việc khai thác quá mức không chỉ làm cạn kiệt nguồn tài nguyên mà còn gây suy thoái môi trường và phát sinh nhiều hệ lụy xã hội. Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 25/4/2011 của Bộ Chính trị về định hướng chiến lược khoáng sản và công nghiệp khai khoáng đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 đã khẳng định: khoáng sản là tài sản thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước thống nhất quản lý, đòi hỏi phải được điều tra, thăm dò, đánh giá trữ lượng và sử dụng hiệu quả. Quan điểm này tiếp tục được cụ thể hóa trong Quyết định số 2427/QĐ-TTg ngày 22/12/2011 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược khoáng sản Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030.

Tỉnh Nghệ An sở hữu nguồn tài nguyên khoáng sản phong phú và đa dạng về chủng loại, bao gồm khoáng sản nhiên liệu, khoáng sản kim loại, khoáng sản nguyên liệu hóa và phân bón, khoáng sản gốm sứ, khoáng sản nguyên liệu kỹ thuật và đá quý, khoáng sản vật liệu xây dựng cùng nguồn nước khoáng. Sau hơn 20 năm thi hành Luật Khoáng sản qua các thời kỳ (năm 1996, 2005 và 2010), hoạt động thăm dò, khai thác và chế biến khoáng sản tại Nghệ An đã đóng góp đáng kể vào tăng trưởng tổng sản phẩm trên địa bàn, cải thiện nguồn thu ngân sách nhà nước và giải quyết việc làm. Tuy nhiên, hoạt động khoáng sản tại địa phương bộc lộ nhiều bất cập: tình trạng khai thác trái phép; khai thác không tuân thủ thiết kế kỹ thuật gây tai nạn lao động; không vận hành hệ thống xử lý chất thải làm ô nhiễm môi trường; vận chuyển khoáng sản quá tải trọng phá hủy hạ tầng giao thông; một số doanh nghiệp chưa hoàn thiện thủ tục thuê đất và ký quỹ môi trường nhưng vẫn khai thác; kết thúc khai thác không hoàn thổ hoặc hoàn thổ không đảm bảo yêu cầu. Lợi ích thu được chủ yếu tập trung vào các doanh nghiệp khai thác, trong khi nguồn thu ngân sách chưa tương xứng và cộng đồng địa phương phải gánh chịu các tác động tiêu cực về môi sinh. Thực trạng này xuất phát từ những hạn chế trong công tác quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản ở cấp tỉnh.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận ở phạm vi vĩ mô toàn quốc hoặc nghiên cứu riêng lẻ từng loại khoáng sản, chưa có công trình nào đánh giá toàn diện, đồng bộ công tác quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản trên địa bàn cấp tỉnh như Nghệ An. Đặc biệt, việc áp dụng phương pháp định giá mỏ theo tô mỏ làm căn cứ đấu giá quyền khai thác và tính tiền cấp quyền khai thác khoáng sản chưa được giải quyết thấu đáo trong điều kiện địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là trên cơ sở phân tích thực trạng quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản tại Nghệ An và bối cảnh liên quan, đề xuất quan điểm, định hướng cùng các giải pháp có cơ sở khoa học và phù hợp thực tiễn nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, góp phần khai thác, sử dụng hợp lý, tiết kiệm nguồn tài nguyên khoáng sản gắn với bảo vệ môi trường, phục vụ phát triển bền vững kinh tế - xã hội.

Các nhiệm vụ nghiên cứu của luận án được xác định gồm:

1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài ở trong và ngoài nước nhằm chỉ ra các khoảng trống khoa học cần giải quyết.
2. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và tổng quan thực tiễn trong và ngoài nước về quản lý nhà nước đối với hoạt động khoáng sản làm cơ sở phương pháp luận.
3. Phân tích, đánh giá thực trạng quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An, làm rõ kết quả đạt được, hạn chế, yếu kém và nguyên nhân.
4. Đề xuất quan điểm, định hướng và các giải pháp cơ bản tăng cường quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An trong thời gian tới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Công tác quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản.
• Phạm vi không gian: Hoạt động khoáng sản và công tác quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu thực trạng giai đoạn 2010–2016, cập nhật một số thông tin đến hết quý II năm 2017; đề xuất quan điểm, định hướng và giải pháp cho giai đoạn đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030.
• Phạm vi nội dung: Công tác quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản thuộc thẩm quyền của chính quyền tỉnh Nghệ An và một số nội dung liên quan thuộc thẩm quyền của các cơ quan trung ương theo Luật Khoáng sản năm 2010.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong nước, các công trình nghiên cứu về quản lý nhà nước đối với khoáng sản tập trung vào nhiều nhóm nội dung:

• Cơ sở khoa học của quản lý nhà nước: Đề tài của TS. Lê Ái Thụ (2010) về cơ sở khoa học sửa đổi Luật Khoáng sản đã khẳng định khoáng sản là tài sản quốc gia cần được định giá khi giao quyền sử dụng và chỉ ra sự thiếu hụt mục chi phí nguyên liệu chính trong giá thành sản phẩm khoáng sản. Bài báo của Lê Thanh Vân (2012) phân tích hai hình thức sở hữu khoáng sản trên thế giới: sở hữu của chủ đất và sở hữu của nhà nước. Bài viết của Lê Thành Văn và Nguyễn Đình Hòa (2012) đề xuất các chính sách phát triển kinh tế xanh trong khai khoáng, chuyển cách tính thuế tài nguyên từ sản lượng sang trữ lượng được phê duyệt và yêu cầu chế biến sâu, cấm xuất khẩu khoáng sản thô. Báo cáo của Viện CODE (2012) chỉ ra tình trạng khai thác khoáng sản dàn trải làm thất thoát tài nguyên, phá hủy hạ tầng và khuyến nghị nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình.
• Quy hoạch và bảo vệ khoáng sản: Báo cáo của tỉnh Quảng Ninh (2016) trình bày kinh nghiệm lập quy hoạch thăm dò, khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường, khoanh định các khu vực cấm và tạm thời cấm hoạt động khai thác than. Đề tài của Lại Hồng Thanh và Trịnh Xuân Hòa (2012) phân tích những lỗ hổng trong công tác bảo vệ khoáng sản chưa khai thác và đề xuất các biện pháp phòng ngừa từ sớm.
• Đánh giá tài nguyên và tài chính khoáng sản: Đề tài của Lại Kim Bảng (1996) và Nguyễn Tiến Chỉnh (1999) đặt nền móng cho việc xác định địa tô mỏ làm cơ sở tính thuế tài nguyên than tại Quảng Ninh. Luận án của Phan Thị Thái (2005) nghiên cứu đánh giá giá trị kinh tế sa khoáng titan ven biển và xác định chỉ tiêu hàm lượng công nghiệp tối thiểu (Cmin). Luận án của Nguyễn Tiến Chỉnh (2010) xác định giá trị tự nhiên của mỏ và tô mỏ than phục vụ giao mỏ, cho thuê mỏ. Đề tài của Nguyễn Văn Thuyên và Nguyễn Chí Thực (2015) nghiên cứu đánh giá kinh tế tài nguyên đá vôi, titan và sắt laterit. Đề tài của Lê Ái Thụ (2008) nghiên cứu định giá khoáng sản theo địa tô. Đề tài của Nguyễn Văn Thuyên và Nguyễn Tất Trung (2012) xây dựng phương pháp tính tiền cấp quyền khai thác khoáng sản. Đề tài của Phan Thị Thái và Nguyễn Đức Trọng (2014) hệ thống hóa kinh nghiệm quốc tế về định giá mỏ dựa trên tô mỏ. Bài viết của Trần Thanh Thủy (2015) khuyến nghị quản lý nguồn thu tài chính từ khai khoáng để tái đầu tư bền vững. Bài báo của PGS. Nguyễn Cảnh Nam (2016) chỉ rõ những bất cập của Luật Thuế tài nguyên khi tính thuế theo sản lượng khai thác và áp khung thuế suất chưa hợp lý.
• Quản lý môi trường và tổn thất tài nguyên: Đặng Trung Thuận (2012) khảo sát tác động môi trường của hoạt động khai thác titan ven biển miền Trung. Luận án của Nguyễn Thị Kim Ngân (2012) nghiên cứu công cụ kinh tế trong quản lý môi trường ngành than Quảng Ninh. Luận án của Đồng Thị Bích (2017) đề xuất các giải pháp kinh tế giảm tổn thất than hầm lò tại Tập đoàn Vinacomin.

Ngoài nước, các tài liệu được tác giả tổng hợp gồm:

• Chuẩn mực quản trị: Bộ Tiêu chuẩn EITI 2016 của Ban thư ký Sáng kiến minh bạch trong ngành công nghiệp khai khoáng (do PanNature biên dịch) đưa ra các yêu cầu minh bạch trong cấp phép, quản lý thuế và công khai danh tính chủ sở hữu thực sự. Tài liệu Khung quản trị công nghiệp khai thác khu vực ASEAN (2014) xác lập các nguyên tắc điều chỉnh ngành khai khoáng theo chuẩn mực quốc tế.
• Phương pháp định giá mỏ: Nghiên cứu của M. del Mar Rubio (Đại học Pompeu Fabra, Tây Ban Nha) so sánh 4 phương pháp ước lượng giá trị mỏ và tính khấu hao tài nguyên dài hạn (Giá trị hiện tại, Giá cuối cùng/Giá trị ròng, Chi phí sử dụng, Thu nhập). Hội đồng định giá mỏ Nam Phi (SAMVAL) phân loại 3 hướng tiếp cận định giá mỏ: dòng tiền, thị trường và chi phí.
• Tài chính và môi trường: Nghiên cứu của Marco Zaplan (2015) phân chia thuế suất khoáng sản của các nước thành 4 nhóm và phân tích chính sách thuế tài nguyên 5% doanh thu tại Philippines. Báo cáo của Emanuel Bria (2016) về chế độ tài chính khai khoáng ở Indonesia chỉ ra nguồn thu gồm thuế tài nguyên, thuế thu nhập doanh nghiệp 25% và thuế xuất khẩu 5%. Báo cáo của Herman Daly (1990) xác lập 4 nguyên tắc phát triển bền vững trong sử dụng tài nguyên tái sinh và không tái sinh.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Mặc dù các công trình đi trước đã làm rõ nhiều khía cạnh kỹ thuật, tài chính và chính sách, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện công tác quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản ở phạm vi quản lý hành chính cấp tỉnh tại Nghệ An. Luận án tập trung giải quyết khoảng trống về phương pháp định giá mỏ khoáng sản dựa trên tô mỏ nhằm thiết lập căn cứ khoa học cho việc xác định giá khởi điểm đấu giá quyền khai thác và thu tiền cấp quyền khai thác tại Nghệ An; đồng thời khảo sát định lượng để đánh giá tính khả thi, tính hiệu lực và hiệu quả của các văn bản chính sách do chính quyền tỉnh ban hành.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng cơ sở lý luận dựa trên các khái niệm và khung lý thuyết:

• Khoáng sản và đặc điểm khoáng sản: Định nghĩa theo Luật Khoáng sản năm 2010 và khoa học địa chất xác định khoáng sản là tích tụ vật chất tự nhiên có ích ở thể rắn, lỏng, khí. Khoáng sản mang ba đặc tính cơ bản: (1) Tính đặc thù, rất đa dạng, phân bố không đồng đều và điều kiện địa chất mỗi mỏ là riêng biệt; (2) Tính hữu hạn và không thể phục hồi; (3) Tính thay thế lẫn nhau khi khan hiếm.
• Ba giai đoạn của hoạt động khoáng sản: Khác với Điều 2 Luật Khoáng sản năm 2010 gộp khâu phân loại, làm giàu vào khai thác, tác giả luận án xác định hoạt động khoáng sản gồm 3 giai đoạn độc lập về công nghệ và quản lý: Giai đoạn 1 là Thăm dò khoáng sản; Giai đoạn 2 là Khai thác khoáng sản; Giai đoạn 3 là Chế biến sơ (phân loại, làm giàu). Việc phân tách này giúp chính quyền địa phương thuận lợi trong công tác quy hoạch, cấp phép hoạt động và quản lý môi trường riêng biệt giữa khu vực khai thác và các nhà máy chế biến (như nhà máy cưa xẻ đá ốp lát, nghiền bột đá trắng tại Nghệ An).
• Lý thuyết quản lý nhà nước về kinh tế: Dựa trên giáo trình của Đỗ Hoàng Toàn, Mai Văn Bửu và Đỗ Thị Hải Hà, quản lý nhà nước về kinh tế thực hiện qua ba chức năng: (1) Hoạch định phát triển kinh tế; (2) Tổ chức và điều hành; (3) Kiểm soát. Ba phương pháp quản lý chủ yếu gồm: hành chính, kinh tế, giáo dục - thuyết phục. Bốn công cụ quản lý gồm: pháp luật, kế hoạch, chính sách và tài sản quốc gia. Quản lý được phân định theo ngành (các Bộ, ngành trung ương) và theo địa phương (UBND các cấp).
• Lý thuyết kinh tế tài nguyên: Hiện tượng "Căn bệnh Hà Lan" (The Economist, 1977) và "Lời nguyền tài nguyên" (Richard Auty, 1993) được vận dụng để cảnh báo sự phụ thuộc vào khai thác tài nguyên thô dẫn đến suy giảm các ngành sản xuất khác. Khái niệm địa tô mỏ và tô mỏ của David Ricardo và Karl Marx được luận án phát triển thành căn cứ kinh tế để thu hồi phần lợi nhuận siêu ngạch từ điều kiện tự nhiên thuận lợi của mỏ khoáng sản giao nộp vào ngân sách nhà nước. Luận án cũng tiếp thu các nguyên tắc minh bạch EITI, Khung quản trị khoáng sản ASEAN và 4 nguyên tắc phát triển bền vững của Herman Daly (1990).

Phương pháp nghiên cứu:

• Cách tiếp cận: Tiếp cận duy vật biện chứng kết hợp nghiên cứu lý luận với điều tra thực tiễn; tiếp cận hệ thống phân tích mối quan hệ giữa chủ thể quản lý, đối tượng quản lý và môi trường kinh tế - xã hội.
• Thu thập dữ liệu thứ cấp: Các văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo tổng kết hàng năm của UBND tỉnh Nghệ An và các Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Tài chính, Sở Xây dựng, Sở Công Thương; số liệu thống kê trữ lượng, cấp phép, thu ngân sách và xử lý vi phạm.
• Thu thập dữ liệu sơ cấp: Khảo sát thực địa, quan sát và ghi nhận hiện trạng khai thác, chế biến tại các vùng mỏ; điều tra xã hội học bằng phiếu khảo sát thiết kế theo thang đo Likert 5 bậc nhằm lượng hóa tính khả thi, hiệu lực và hiệu quả của các văn bản chính sách.

Bảng số liệu điều tra khảo sát của luận án được thực hiện như sau:

STT	Đối tượng điều tra khảo sát	Số phiếu phát ra	Số phiếu thu về đạt yêu cầu	Tỉ lệ (%)
1	Doanh nghiệp hoạt động khoáng sản (khai thác, chế biến)	80	68	85,0
-	Doanh nghiệp lớn	8	4	50,0
-	Doanh nghiệp vừa và nhỏ	72	64	83,3
2	Cơ quan quản lý nhà nước	50	37	74,0
-	Quản lý cấp huyện, xã (Quỳ Hợp, Tân Kỳ, Quỳnh Lưu, Đô Lương)	20	17	85,0
-	Quản lý cấp tỉnh (Sở TN&MT, Sở Xây dựng, Sở Tài chính, VP UBND tỉnh)	25	20	80,0
3	Các nhà khoa học thuộc lĩnh vực hoạt động khoáng sản	20	12	60,0
Tổng		150	117	78,0

• Phương pháp xử lý tài liệu: Sử dụng thống kê mô tả, phân tích cơ cấu, so sánh đối chiếu; tham vấn chuyên gia quản lý; phương pháp chiết khấu dòng tiền (DCF) để tính toán tô mỏ và giá trị hiện tại ròng (NPV) với suất chiết khấu r = 13% tại mỏ thực nghiệm.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan và phương pháp nghiên cứu đề tài Luận án

Chương này điểm luận hệ thống 17 công trình trong nước và 6 công trình, báo cáo quốc tế theo các nhánh nội dung: cơ sở khoa học quản lý khoáng sản, quy hoạch và bảo vệ tài nguyên, đánh giá kinh tế và định giá mỏ, quản lý tài chính và thuế khoáng sản, quản lý môi trường. Tác giả khẳng định tính mới của đề tài khi chưa có nghiên cứu nào đánh giá toàn diện công tác quản lý hoạt động khoáng sản trên địa bàn cấp tỉnh tại Nghệ An. Chương xác định 5 nhiệm vụ nghiên cứu và thiết lập khung tiếp cận hệ thống, quy trình thu thập dữ liệu thứ cấp cùng phương pháp điều tra thực địa, khảo sát xã hội học với 117 phiếu điều tra hợp lệ (đạt tỉ lệ 78%).

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản

Chương này làm rõ khái niệm khoáng sản, phân loại khoáng sản theo dạng tồn tại, thành phần hóa học, công dụng và nguồn gốc. Luận án phân tích vai trò kinh tế - xã hội của tài nguyên khoáng sản, đồng thời phân tích hiện tượng Căn bệnh Hà Lan và Lời nguyền tài nguyên. Tác giả luận giải việc chia hoạt động khoáng sản thành 3 giai đoạn: Thăm dò – Khai thác – Chế biến sơ. Chương 2 hệ thống hóa 3 chức năng quản lý nhà nước về kinh tế (hoạch định, tổ chức - điều hành, kiểm soát), 3 nhóm phương pháp (hành chính, kinh tế, giáo dục) và 4 công cụ quản lý. Tác giả phân tích hai mô hình sở hữu khoáng sản trên thế giới: sở hữu chủ đất (Hoa Kỳ) và sở hữu toàn dân/nhà nước (Agentina, Bolivia, Chile, Trung Quốc, Indonesia, Việt Nam). Phần thực tiễn tổng kết kinh nghiệm quản lý của Nam Phi (chuẩn SAMVAL), Philippines (thuế tài nguyên 5%, trích 40% cho địa phương), Indonesia (thuế tài nguyên, thuế TNDN 25%, thuế xuất khẩu 5%), các chuẩn mực minh bạch EITI, Khung quản trị ASEAN và thực tiễn quy hoạch tại Quảng Ninh, từ đó rút ra bài học cho Nghệ An.

Chương 3: Thực trạng quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An

Chương này khái quát đặc điểm tự nhiên, địa chất và tiềm năng khoáng sản của Nghệ An (nhiên liệu, kim loại, vật liệu xây dựng, đá hoa trắng, đá quý, nước khoáng). Tác giả phân tích thực trạng hoạt động thăm dò, khai thác, chế biến giai đoạn 2010–2016 (cập nhật đến quý II/2017), chỉ rõ sự tham gia của nhiều thành phần kinh tế, hình thành các khu chế biến đá ốp lát, bột đá siêu mịn nhưng công nghệ còn chênh lệch. Phân tích thực trạng thực hiện các chức năng quản lý nhà nước:

• Hoạch định: Lập các quy hoạch thăm dò, khai thác khoáng sản nhưng chất lượng còn hạn chế, thường xuyên phải điều chỉnh.
• Tổ chức và điều hành: Ban hành hệ thống văn bản pháp quy của UBND tỉnh; thực hiện quy trình cấp phép, cho thuê đất; quản lý nghĩa vụ tài chính gồm thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường, tiền cấp quyền khai thác khoáng sản; quản lý danh mục giấy phép còn hiệu lực và xử lý thu hồi mỏ vi phạm.
• Thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm: Thực hiện các đợt kiểm tra liên ngành, xử phạt vi phạm hành chính nhưng việc ngăn chặn khai thác lậu chưa triệt để. Dựa trên kết quả khảo sát 117 phiếu điều tra, tác giả lượng hóa đánh giá tính khả thi, hiệu lực và hiệu quả của các văn bản chính sách; thống kê năng lực cán bộ quản lý; chỉ ra các nguyên nhân hạn chế bắt nguồn từ lỗ hổng thể chế, năng lực bộ máy cấp huyện/xã, chế tài xử phạt chưa đủ sức răn đe và ý thức chấp hành của doanh nghiệp.

Chương 4: Giải pháp tăng cường quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An

Chương này phân tích bối cảnh hội nhập quốc tế, áp lực tăng trưởng xanh và các biến động kinh tế trong nước. Luận án đề xuất 4 quan điểm định hướng và hệ thống 6 nhóm giải pháp thực hiện tại Nghệ An:

1. Rà soát, điều chỉnh, bổ sung văn bản quy phạm pháp luật thuộc thẩm quyền UBND tỉnh: Tập trung ban hành bảng giá tính thuế tài nguyên sát giá thị trường; xác định hệ số quy đổi khoáng sản nguyên khai sang thành phẩm; xác định mức giá khởi điểm đấu giá quyền khai thác mỏ.
2. Nâng cao chất lượng công tác quy hoạch: Xây dựng quy hoạch đồng bộ, tích hợp bảo vệ môi trường, khoanh định vùng cấm và tạm thời cấm khai thác, chấm dứt tình trạng quy hoạch chạy theo dự án.
3. Tăng cường thực thi chính sách, pháp luật: Quản lý chặt chẽ thủ tục cho thuê đất, ký quỹ cải tạo phục hồi môi trường, đóng cửa mỏ; giám sát sản lượng khai thác thực tế qua trạm cân và camera giám sát.
4. Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra: Nâng cao tần suất kiểm tra đột xuất, xử lý dứt điểm các điểm nóng khai thác trái phép tại Quỳ Hợp, Tân Kỳ; quy trách nhiệm người đứng đầu chính quyền cấp huyện, xã.
5. Nâng cao năng lực bộ máy quản lý: Kiện toàn tổ chức Sở Tài nguyên và Môi trường, phòng chuyên môn cấp huyện; đào tạo chuyên môn địa chất - kinh tế cho cán bộ; đơn giản hóa thủ tục hành chính, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin.
6. Nhóm giải pháp khác: Đầu tư hoàn thiện hạ tầng giao thông vùng mỏ, xây dựng cơ chế trích lập nguồn thu khoáng sản điều tiết cho địa phương nơi có mỏ để đầu tư an sinh xã hội. Đặc biệt, chương này áp dụng thử nghiệm phương pháp định giá mỏ theo tô mỏ đối với mỏ đá hoa Thung Dên, xã Châu Cường, huyện Quỳ Hợp. Với phương pháp mặt cắt địa chất thẳng đứng xác định trữ lượng, tổng hợp vốn đầu tư, chi phí sản xuất, doanh thu và tính toán giá trị hiện tại ròng (NPV) ở mức suất chiết khấu r = 13%, tác giả xác định được lượng tô mỏ cụ thể làm căn cứ khoa học xác lập giá khởi điểm đấu giá và mức thu tiền cấp quyền khai thác. Luận án kết thúc bằng các kiến nghị gửi Chính phủ và các Bộ ngành trung ương hoàn thiện Luật Khoáng sản và chính sách thuế tài nguyên.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

1. Luận án khẳng định sự cần thiết phải vận dụng đồng bộ các phương pháp và công cụ quản lý nhà nước về kinh tế vào lĩnh vực khoáng sản, xuất phát từ các đặc thù tự nhiên của tài nguyên (tính cố định, tính hữu hạn, không tái tạo và tính thay thế).
2. Luận án xác định phương pháp định giá mỏ khoáng sản đã qua thăm dò phù hợp nhất với điều kiện Việt Nam và Nghệ An là phương pháp định giá theo tô mỏ. Đây là cơ sở khoa học để xác định giá khởi điểm đấu giá quyền khai thác khoáng sản và tiền cấp quyền khai thác khoáng sản, khắc phục hạn chế của việc chỉ quản lý theo chỉ tiêu hiện vật (trữ lượng, sản lượng).
3. Luận án xác định 4 yêu cầu cốt lõi nhằm tăng cường quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản trong bối cảnh mới: (1) Bám sát mục tiêu phát triển bền vững, hài hòa lợi ích kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường; (2) Tăng cường tính công khai, minh bạch theo chuẩn mực EITI và Khung quản trị khoáng sản ASEAN; (3) Tinh gọn bộ máy, nâng cao năng lực cán bộ, cải cách thủ tục hành chính và ứng dụng công nghệ; (4) Quản lý toàn diện từ hoạch định chính sách đến tổ chức thực thi và thanh tra, giám sát.

Về mặt thực tiễn:

1. Luận án chỉ rõ 4 hạn chế, yếu kém trong công tác quản lý khoáng sản tại Nghệ An: văn bản pháp quy còn lỗ hổng và chậm ban hành; quy hoạch chất lượng thấp, nhanh lỗi thời; thực thi chính sách và sử dụng nguồn tài chính môi trường kém hiệu quả; thanh tra, kiểm tra chưa thường xuyên và xử lý vi phạm chưa triệt để.
2. Luận án đề xuất hệ thống 6 nhóm giải pháp thực thi đồng bộ trên địa bàn tỉnh Nghệ An: rà soát bổ sung văn bản quy phạm pháp luật (giá tính thuế tài nguyên, giá khởi điểm đấu giá); nâng cao chất lượng quy hoạch; tăng cường bảo vệ môi trường và tuyên truyền pháp luật; siết chặt thanh tra, kiểm tra; nâng cao năng lực bộ máy; hoàn thiện hạ tầng và cơ chế tài chính.
3. Luận án tính toán thực nghiệm thành công mô hình xác định tô mỏ tại mỏ đá hoa Thung Dên, xã Châu Cường, huyện Quỳ Hợp với suất chiết khấu r = 13%, cung cấp công cụ tính toán lượng hóa cụ thể cho cơ quan quản lý tỉnh.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Văn bản luận án cho thấy một số giới hạn trong phạm vi nghiên cứu:

• Về phạm vi đối tượng: Tính toán thực nghiệm xác định tô mỏ mới chỉ thực hiện trên một đối tượng cụ thể là mỏ đá hoa Thung Dên (xã Châu Cường, huyện Quỳ Hợp). Do mỗi loại khoáng sản có đặc điểm địa chất, công nghệ khai thác, chế biến và thị trường tiêu thụ khác nhau, mô hình này chưa được kiểm chứng cho toàn bộ các nhóm khoáng sản khác của tỉnh như than, quặng sắt, thiếc, đá quý hoặc nước khoáng.
• Về thẩm quyền thể chế: Các giải pháp của luận án tập trung chủ yếu vào các nội dung thuộc thẩm quyền của chính quyền địa phương cấp tỉnh (UBND tỉnh Nghệ An). Những vấn đề thuộc

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan và phương pháp nghiên cứu đề tài Luận án. Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản. Chương 3: Thực trạng quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An. Chương 4: Giải pháp tăng cường quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An.

9 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài Luận án Quản lý nhà nƣớc về hoạt động khoáng sản (HĐKS) là một vấn đề rộng, bao gồm nhiều nội dung công việc phải làm gắn liền với các giai đoạn từ thăm dò mỏ, đánh giá trữ lƣợng mỏ, đến cấp giấy phép, theo dõi quản lý hoạt động khai thác và chế biến khoáng sản. Các công trình khoa học liên quan đến vấn đề này, bao gồm: 1. Các công trình nghiên cứu trong nước 1.

Các công trình nghiên cứu liên quan đến cơ sở khoa học của quản lý nhà nƣớc về hoạt động khoáng sản 1) Đề tài “Nghiên cứu, xác lập cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ sửa đổi Luật Khoáng sản” [54], do TS. Lê Ái Thụ chủ nhiệm, năm 2010. Đề tài đã đƣa ra quan điểm về tài nguyên khoáng sản (TNKS): (1) Khoáng sản là tài sản quan trọng của quốc gia đã đƣợc pháp luật khẳng định. Đã là tài sản, lại là tài sản quan trọng thì cần thiết phải đƣợc định giá khi giao tài sản đó cho ai đó sử dụng; (2) Hiện trong giá thành sản phẩm từ khoáng sản không có mục chi “nguyên liệu chính”.

So với các doanh nghiệp chế biến sẽ khó tạo đƣợc sân chơi công bằng giữa các doanh nghiệp; (3) Ngành công nghiệp khai khoáng của Việt Nam trải qua mấy chục năm phát triển, đã có đƣợc nhiều kinh nghiệm trong quản lý sản xuất kinh doanh. Hơn nữa, trong thời kỳ hội nhập thế giới, cần đổi mới quan điểm quản lý TNKS và quản lý HĐKS theo hƣớng phát triển bền vững. Đề tài chỉ ra, việc định đƣợc giá TNKS sẽ đáp ứng đƣợc các yêu cầu sau của công tác quản lý nhà nƣớc trong lĩnh vực khoáng sản: (1) Bảo đảm đƣợc nguồn thu hợp lý của ngân sách nhà nƣớc; (2) Tạo đƣợc môi trƣờng cạnh tranh công bằng giữa các doanh nghiệp HĐKS; (3) Giảm đƣợc các khoản chi phí quản lý nhà nƣớc trong việc đo đạc, kiểm kê trữ lƣợng khoáng sản còn lại; (4) Giảm đƣợc đáng kể tổn thất TNKS có hạn, không tái tạo của đất nƣớc; (5) Tăng đƣợc đáng kể sản phẩm cho xã hội nhờ tận thu đƣợc tối đa TNKS đã đƣợc định giá khi giao cho doanh nghiệp khai thác; (6) Giảm đƣợc đáng kể các hiện tƣợng tiêu cực dễ phát sinh trong quá trình thực hiện công tác quản lý. Đồng thời, đề tài đƣa ra một số kiến nghị lên Quốc hội 10 về vấn đề quản lý HĐKS nhƣ sau: (1) Bảo đảm tính đúng, tính đủ đầu vào để xác định đƣợc đúng đắn về hiệu quả sản xuất kinh doanh của các DN khai thác khoáng sản; (2) Đẩy mạnh cổ phần hóa các DN khai thác khoáng sản; (3) Xác định giá trị của doanh nghiệp HĐKS khi bán DN cần gắn với giá trị mỏ khoáng sản.

2) Bài báo “Sở hữu TNKS và vấn đề cần hoàn thiện” của Lê Thanh Vân [68]. Bài báo đã chỉ ra rằng, hiện nay, trên thế giới đang tồn tại hai quan niệm cơ bản về hình thức sở hữu TNKS và gắn với nó là hai hình thức quản lý HĐKS, đó là: (1) Quan điểm coi “khoáng sản thuộc về chủ đất”và quản lý HĐKS tuân theo hệ thống quy định riêng của chủ sở hữu, địa phƣơng.Theo đó, TNKS là một phần không tách rời đất đai, bất kể khoáng sản đó có trên mặt đất hay trong lòng đất. Quyền sở hữu khoáng sản thuộc tƣ nhân hoặc chính quyền bang. Quyền HĐKS đƣợc cấp cho nhà đầu tƣ khoáng sản thông qua các thỏa thuận cho thuê mỏ; (2) Quan điểm coi “khoáng sản thuộc về Nhà nƣớc” và quản lý HĐKS tuân theo hệ thống pháp luật quy định chung của quốc gia.

Quan điểm này xác nhận quyền sở hữu toàn dân, đại diện bởi các cơ quan chính quyền đối với khoáng sản. Chính quyền cấp phép cho các nhà đầu tƣ thăm dò, khai thác khoáng sản qua hợp đồng. Nhà nƣớc nắm giữ quyền kiểm soát TNKS và căn cứ theo các tiêu chí cụ thể trong Luật Khoáng sản hay hợp đồng khoáng sản để cấp quyền khai thác khoáng sản cho các cá nhân, tổ chức có HĐKS và kiểm tra, thu thuế, phí. 3) Bài báo “Định hướng phát triển kinh tế xanh trong ngành khai khoáng” của đồng tác giả Lê Thành Văn, Nguyễn Đình Hòa, năm 2012 [69].

Bài báo chỉ ra thực trạng chung của ngành khai khoáng Việt Nam (bao gốm cả dầu khí) đóng góp khoảng 10-11% GDP và khoảng 28% nguồn thu NSNN. Tuy vậy, việc khai thác TNKS ở Việt Nam trong thời gian qua vẫn còn nhiều bất cập, đó là: Tổn thất và lãng phí tài nguyên còn cao, chất lƣợng môi trƣờng đất và nƣớc thải tại những nơi có HĐKS bị giảm sút nhiều, một số loại khoáng sản có khả năng phát tán phóng xạ rất lớn, gây nguy hại cho sức khỏe ngƣời lao động và dân cƣ lân cận. Từ đó, bài báo đề xuất một số chính sách để thúc đẩy phát triển kinh tế xanh trong HĐKS, gồm: (1) Chính sách về giá: thực hiện giá sản phẩm khoáng sản theo cơ chế thị trƣờng; (2) Chính sách về phí, thuế: thuế tài nguyên cần chuyển từ cách tính theo sản lƣợng khai thác sang tính theo trữ lƣợng khoáng sản đƣợc phê duyệt, tùy thuộc 11 vào loại hình khoáng sản; (3) Chính sách về sử dụng, xuất khẩu khoáng sản: phải chế biến sâu khoáng sản, cấm xuất khẩu khoáng sản thô, chỉ cho phép xuất khẩu các loại khoáng sản có trữ lƣợng dồi dào đảm bảo đáp ứng lâu dài nhu cầu trong nƣớc, hoặc các loại khoáng sản mà nhu cầu trong nƣớc chƣa có hoặc còn thấp; (4) Chính phủ cần ban hành quy chế xây dựng các trung tâm dự trữ khoáng sản đối với các loại khoáng sản chƣa có điều kiện chế biến sâu; (5) Cần bổ sung các điều kiện và cam kết về chế biến trƣớc khi cấp giấy phép khai thác. Các công trình nghiên cứu liên quan đến nội dung quản lý nhà nƣớc về hoạt động khoáng sản nói chung Báo cáo “Thực trạng quản lý, khai thác và sử dụng TNKS trong bối cảnh phát triển bền vững ở Việt Nam” do Viện CODE xuất bản, năm 2012 [70].

Báo cáo đã phân tích thực trạng quản lý và sử dụng khoáng sản Việt Nam: Tình trạng khai thác TNKS tràn lan và vô tổ chức ở nhiều nơi đã không những làm thất thoát lớn nguồn TNKS mà còn ảnh hƣởng xấu đến kết cấu hạ tầng, làm xuống cấp trầm trọng hệ thống đƣờng xá, cầu cống, phá hủy môi trƣờng sống, nảy sinh nhiều tệ nạn xã hội cho địa phƣơng nơi có mỏ. Mặt khác, vì chạy theo lợi nhuận nên nhiều doanh nghiệp không muốn đầu tƣ chế biến sâu, không quan tâm đến tận thu khoáng sản đi kèm và xử lý phế thải. và tình trạng không minh bạch vẫn diễn ra tạo ra sự bất công. Vì vậy, vấn đề minh bạch và trách nhiệm giải trình cần đƣợc nâng cao để quản lý hiệu quả hơn nguồn TNKS của đất nƣớc.

Để làm đƣợc điều này, trƣớc hết Chính phủ cần giao cho một tổ chức xã hội dân sự độc lập xây dựng báo cáo về thực trạng khai thác và quản lý khoáng sản ở Việt Nam, với những kiến nghị cải cách theo một lộ trình thích hợp bao gồm sửa đổi, bổ sung Luật Khoáng sản, điều chỉnh quy định phân cấp về cấp phép khai thác và quản lý khoáng sản… 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến từng nội dung chi tiết quản lý nhà nƣớc về HĐKS * Về công tác quy hoạch, kế hoạch hoạt động khoáng sản Báo cáo “Quy hoạch, quản lý khai thác khoáng sản để bảo vệ môi trường bền vững tỉnh Quảng Ninh”, năm 2016 [43]. Trong báo cáo này nêu tỉnh Quảng Ninh đã triển khai xây dựng hàng loạt quy hoạch khoáng sản nhƣ Quy hoạch thăm dò, khai thác và sử dụng khoáng sản: Quy hoạch thăm dò, khai thác và sử dụng 12 khoáng sản làm VLXD thông thƣờng và khoáng sản phân tán nhỏ lẻ đến năm 2020, tầm nhìn năm 2030… Đặc biệt, UBND Tỉnh đã phê duyệt Quy hoạch vùng cấm hoạt động khai thác khoáng sản, khu vực tạm thời cấm HĐKS trên địa bàn. Theo đó, duy trì 5 khu vực cấm và 4 khu vực hạn chế HĐKS than, đồng thời bổ sung thêm 17 khu vực khoanh định cấm HĐKS với tổng diện tích trên 181.000ha, khoanh định 3 khu vực tạm thời cấm HĐKS với tổng diện tích gần 40.

Báo cáo cho rằng, việc phê duyệt các quy hoạch khoáng sản sẽ là căn cứ pháp lý cho công tác quản lý nhà nƣớc về khoáng sản trên địa bàn, ngăn chặn, xử lý và chấm dứt tình trạng khai thác khoáng sản trái phép trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh. * Về đánh giá tài nguyên khoáng sản phục vụ cho quy hoạch khai thác sử dụng, cấp giấy phép khai thác khoáng sản, đấu giá quyền khai thác khoáng sản 1) Đề tài cấp Bộ “Địa tô mỏ” do tác giả Lại Kim Bảng làm chủ nhiệm, năm 1996 [1], và đề tài “Xác định địa tô mỏ than” do tác giả Nguyễn Tiến Chỉnh làm chủ nhiệm, năm 1999 [4]. Cả 2 đề tài này đã bàn tới vấn đề cần xác định giá trị mỏ khoáng sản qua địa tô mỏ; Đƣa ra quan điểm và công thức xác định địa tô mỏ và minh chứng bằng việc áp dụng vào tính địa tô mỏ một số mỏ than vùng Quảng Ninh. Trong đó, tác giả Nguyễn Tiến Chỉnh đã đƣa ra quan điểm và kiến nghị với các cơ quan quản lý nhà nƣớc cần vận dụng địa tô mỏ vào làm cơ sở để tính thuế tài nguyên ở Việt Nam.

NCS cho rằng quan điểm và kiến nghị đó có căn cứ khoa học và thực tiễn, phù hợp với đối tƣợng đánh thuế tài nguyên của khoáng sản là lợi nhuận siêu ngạch (tức tô mỏ) đƣợc tạo ra bởi điều kiện tự nhiên thuận lợi của mỏ khoáng sản (chất lƣợng và trữ lƣợng khoáng sản, điều kiện khai thác, vị trí địa lý, v. Chính các yếu này làm cho các mỏ khác nhau có tô mỏ khác nhau, dẫn đến mức thuế suất thuế tài nguyên cũng khác nhau. Tuy nhiên, theo ý kiến của NCS nên thay cụm từ “địa tô mỏ” bằng “tô mỏ” thì chuẩn xác, hợp lý hơn.