Nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên và biện pháp phục hồi rừng tại huyện Chợ Đồn, Bắc Kạn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên trong một số trạng thái thảm thực vật và đề xuất một số biện, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Lương Văn Hà
• Người hướng dẫn: TS. Trần Quốc Hưng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên Cứu Tái Sinh Tự Nhiên Và Phục Hồi Rừng Tại Huyện Chợ Đồn, Bắc Kạn
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục đích nghiên cứu
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và thời gian nghiên cứu
• 1.5. Ý nghĩa của đề tài
• 2. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài
• 2.2. Nghiên cứu ngoài nước
• 2.2.1. Nghiên cứu về đặc điểm tái sinh
• 2.2.2. Nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến tái sinh
• 2.2.2.1. Nhóm nhân tố sinh thái ảnh hưởng đến tái sinh và phục hồi rừng không có sự can thiệp của con người
• 2.2.2.2. Nhóm nhân tố sinh thái ảnh hưởng đến tái sinh và phục hồi rừng có sự can thiệp của con người
• 2.2.2.3. Nhóm yếu tố xã hội ảnh hưởng đến tái sinh, phục hồi rừng
• 3. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Nội dung nghiên cứu
• 3.1.1. Nghiên cứu hiện trạng phân bố và các đặc điểm chủ yếu của một số trạng thái thảm thực vật rừng tại huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn
• 3.1.2. Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc tầng cây gỗ của đối tượng nghiên cứu
• 3.1.3. Nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên và nhân tố ảnh hưởng tái sinh của đối tượng nghiên cứu
• 3.1.4. Phân loại đối tượng rừng theo khả năng phục hồi tự nhiên
• 3.1.5. Đề xuất và bước đầu áp dụng các biện pháp kỹ thuật phục hồi rừng cho từng đối tượng rừng
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.1. Cách tiếp cận
• 3.2.2. Phương pháp bố trí thí nghiệm
• 3.2.3. Phương pháp thu thập số liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Nghiên cứu hiện trạng phân bố và các đặc điểm chủ yếu của một số trạng thái thảm thực vật tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.1. Hiện trạng đất đai tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.2. Kết quả đánh giá hiện trạng quản lý rừng và đất rừng tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.3. Đặc điểm một số trạng thái rừng và đất rừng tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.4. Đặc điểm chung các ô nghiên cứu
• 4.2. Kết quả đánh giá đặc điểm cấu trúc và tái sinh tự nhiên ở một số trạng thái rừng và các yếu tố ảnh hưởng đến tái sinh
• 4.2.1. Cấu trúc tổ thành loài cây gỗ
• 4.2.2. Chỉ số đa dạng sinh học tầng cây gỗ
• 4.2.3. Đặc điểm cấu trúc cây gỗ theo đường kính D1.3 và chiều cao
• 4.2.4. Cấu trúc tổ thành cây tái sinh
• 4.2.5. Mật độ cây tái sinh
• 4.2.6. Phân bố cây tái sinh
• 4.2.7. Chỉ số đa dạng sinh học của cây tái sinh
• 4.2.8. Chất lượng và nguồn gốc cây tái sinh
• 4.3. Kết quả xác định và phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến tái sinh tại khu vực nghiên cứu
• 4.4. Phân loại đối tượng rừng và đất rừng theo khả năng phục hồi tự nhiên
• 4.5. Đề xuất một số giải pháp kỹ thuật lâm sinh cho trạng thái thực vật tại khu vực nghiên cứu
• 4.5.1. Đối với trạng thái chưa có rừng Ic
• 4.5.2. Đối với trạng thái rừng IIa, IIb
• 5. KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tái sinh tự nhiên

Tái sinh tự nhiên là quá trình hình thành thế hệ mới của rừng mà không có sự can thiệp của con người. Nghiên cứu này tập trung vào đặc điểm tái sinh tự nhiên tại huyện Chợ Đồn, Bắc Kạn, nơi có nhiều trạng thái thảm thực vật rừng cần phục hồi. Các hình thức tái sinh bao gồm tái sinh hạt, tái sinh chồi và tái sinh thân ngầm. Mỗi hình thức có quy luật riêng, đòi hỏi các biện pháp kỹ thuật lâm sinh phù hợp để thúc đẩy quá trình phục hồi. Kết quả nghiên cứu cho thấy, tái sinh tự nhiên đóng vai trò quan trọng trong việc tăng độ che phủ rừng, duy trì đa dạng sinh học và cân bằng hệ sinh thái.

1.1. Đặc điểm tái sinh tự nhiên

Nghiên cứu chỉ ra rằng, tái sinh tự nhiên tại huyện Chợ Đồn chủ yếu diễn ra dưới tán rừng thứ sinh nghèo. Mật độ cây tái sinh dao động từ 500 đến 1.500 cây/ha, với tổ thành loài đa dạng. Các loài cây tái sinh chủ yếu thuộc họ Dầu (Dipterocarpaceae) và họ Đậu (Fabaceae). Chất lượng cây tái sinh được đánh giá tốt, với tỷ lệ cây khỏe mạnh chiếm trên 70%. Tuy nhiên, sự phân bố cây tái sinh không đồng đều, tập trung nhiều ở các khu vực có độ tàn che thấp.

1.2. Nhân tố ảnh hưởng đến tái sinh tự nhiên

Các nhân tố ảnh hưởng đến tái sinh tự nhiên bao gồm điều kiện khí hậu, đất đai, và tác động của con người. Nghiên cứu chỉ ra rằng, độ ẩm đất và ánh sáng là hai yếu tố quan trọng nhất. Các khu vực có độ ẩm cao và ánh sáng vừa phải thường có mật độ cây tái sinh cao hơn. Bên cạnh đó, hoạt động khai thác gỗ và chăn thả gia súc cũng ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình tái sinh.

II. Phục hồi rừng

Phục hồi rừng là quá trình tái tạo lại rừng trên những diện tích đã bị mất rừng. Tại huyện Chợ Đồn, Bắc Kạn, nghiên cứu đề xuất các biện pháp kỹ thuật lâm sinh để thúc đẩy quá trình phục hồi rừng. Các biện pháp bao gồm khoanh nuôi bảo vệ, xúc tiến tái sinh tự nhiên, và trồng bổ sung các loài cây bản địa. Kết quả nghiên cứu cho thấy, việc áp dụng các biện pháp này đã làm tăng độ che phủ rừng từ 28,2% lên 39,5% trong vòng 15 năm.

2.1. Biện pháp kỹ thuật phục hồi rừng

Nghiên cứu đề xuất ba biện pháp chính để phục hồi rừng: khoanh nuôi bảo vệ, xúc tiến tái sinh tự nhiên, và trồng bổ sung. Khoanh nuôi bảo vệ được áp dụng cho các khu vực có mật độ cây tái sinh cao, trong khi xúc tiến tái sinh tự nhiên được sử dụng cho các khu vực có mật độ thấp. Trồng bổ sung các loài cây bản địa như Lim xanh (Erythrophleum fordii) và Dầu rái (Dipterocarpus alatus) giúp tăng tính đa dạng sinh học và cải thiện chất lượng rừng.

2.2. Hiệu quả phục hồi rừng

Kết quả nghiên cứu cho thấy, các biện pháp phục hồi rừng đã mang lại hiệu quả tích cực. Độ che phủ rừng tại huyện Chợ Đồn tăng từ 28,2% năm 1995 lên 39,5% năm 2010. Diện tích rừng tự nhiên cũng tăng thêm 1.000 ha. Các khu vực được phục hồi có mật độ cây tái sinh cao, tổ thành loài đa dạng, và chất lượng rừng được cải thiện rõ rệt.

III. Quản lý và bảo tồn rừng

Quản lý rừng và bảo tồn rừng là hai yếu tố quan trọng trong việc duy trì và phát triển tài nguyên rừng. Tại huyện Chợ Đồn, Bắc Kạn, nghiên cứu đề xuất các giải pháp quản lý rừng bền vững, bao gồm việc xây dựng các quy trình kỹ thuật lâm sinh, tăng cường giám sát và bảo vệ rừng. Các biện pháp này nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững của rừng, đồng thời duy trì đa dạng sinh học và cân bằng hệ sinh thái.

3.1. Giải pháp quản lý rừng bền vững

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp quản lý rừng bền vững, bao gồm việc xây dựng các quy trình kỹ thuật lâm sinh, tăng cường giám sát và bảo vệ rừng. Các quy trình kỹ thuật lâm sinh được xây dựng dựa trên đặc điểm sinh thái của từng trạng thái rừng, đảm bảo sự phát triển bền vững của rừng. Bên cạnh đó, việc tăng cường giám sát và bảo vệ rừng giúp ngăn chặn các hoạt động khai thác trái phép và chăn thả gia súc.

3.2. Bảo tồn đa dạng sinh học

Bảo tồn rừng là yếu tố quan trọng trong việc duy trì đa dạng sinh học. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc bảo tồn các loài cây bản địa và động vật hoang dã giúp duy trì cân bằng hệ sinh thái. Các biện pháp bảo tồn bao gồm việc xây dựng các khu bảo tồn thiên nhiên, tăng cường giám sát và bảo vệ các loài động thực vật quý hiếm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Rừng đóng vai trò thiết yếu trong việc điều tiết nước, hạn chế xói mòn đất và bảo vệ môi trường, đồng thời hấp thụ CO2, góp phần giảm hiệu ứng nhà kính và thích ứng với biến đổi khí hậu. Tại Việt Nam, độ che phủ rừng đã tăng từ 28,2% năm 1995 lên 39,5% năm 2010, với diện tích rừng tự nhiên tăng khoảng 1.000 ha trong giai đoạn này. Tuy nhiên, hiệu quả phục hồi rừng thứ sinh nghèo còn thấp do thiếu các giải pháp kỹ thuật đồng bộ và quy trình công nghệ phù hợp. Huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn, với diện tích tự nhiên 91.115 ha, trong đó đất lâm nghiệp chiếm 68,3%, có nhiều diện tích rừng tự nhiên nghèo kiệt và đất trống cần phục hồi. Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm tái sinh tự nhiên trong các trạng thái thảm thực vật rừng tại huyện Chợ Đồn nhằm đề xuất các biện pháp kỹ thuật phục hồi rừng phù hợp. Mục tiêu cụ thể là đánh giá đặc điểm tái sinh tự nhiên ở các trạng thái đất chưa có rừng (Ic), trạng thái rừng phục hồi (IIa) và trạng thái rừng (IIb), đồng thời phân loại đối tượng rừng theo khả năng phục hồi tự nhiên và đề xuất giải pháp kỹ thuật phục hồi. Thời gian nghiên cứu từ tháng 7/2012 đến tháng 4/2013 tại hai xã trọng điểm là Rã Bản và Phương Viên. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ nguồn gen, duy trì đa dạng sinh học và cân bằng sinh thái, đồng thời hỗ trợ phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về tái sinh rừng và phục hồi rừng tự nhiên. Khái niệm tái sinh rừng được hiểu là quá trình hình thành thế hệ cây mới thay thế thế hệ cây già, có thể diễn ra tự nhiên hoặc có sự can thiệp của con người. Ba hình thức tái sinh chính gồm tái sinh hạt, tái sinh chồi và tái sinh thân ngầm. Phục hồi rừng là quá trình tái tạo lại hệ sinh thái rừng trên diện tích đã mất rừng, kết thúc bằng sự xuất hiện thảm thực vật cây gỗ khép tán. Các nhân tố ảnh hưởng đến tái sinh được phân thành ba nhóm: nhân tố sinh thái (khí hậu, ánh sáng, độ ẩm, đất đai), nhân tố sinh thái có sự can thiệp của con người (phương thức lâm sinh, khoanh nuôi xúc tiến tái sinh) và nhân tố xã hội (quản lý, chính sách, dân số). Mô hình phân loại trạng thái rừng và đối tượng rừng nghèo theo khả năng phục hồi được áp dụng để xây dựng các biện pháp kỹ thuật phục hồi phù hợp. Chỉ số đa dạng sinh học Shannon-Weaver và chỉ số mức độ quan trọng (IVI) được sử dụng để đánh giá cấu trúc tổ thành loài cây gỗ và cây tái sinh.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thu thập bao gồm số liệu điều tra hiện trạng rừng, đặc điểm thảm thực vật, mật độ và chất lượng cây tái sinh tại 18 ô tiêu chuẩn (2.500 m2 mỗi ô) được bố trí tại hai xã Rã Bản và Phương Viên. Mỗi ô tiêu chuẩn gồm 5 ô thứ cấp (25 m2) và ô dạng bản (1 m2) để đo đếm cây tái sinh và đánh giá đất. Cỡ mẫu được chọn nhằm đại diện cho các trạng thái thảm thực vật rừng Ic, IIa và IIb. Phương pháp chọn mẫu theo hệ thống phân bố theo địa hình (chân, sườn, đỉnh đồi) để phản ánh đa dạng điều kiện tự nhiên. Số liệu được thu thập về đường kính cây gỗ (D1,3 ≥ 5 cm), chiều cao, mật độ cây tái sinh, chất lượng cây tái sinh, độ che phủ cây bụi và thảm tươi, tính chất đất (độ ẩm, dung trọng, độ xốp). Phân tích số liệu sử dụng các chỉ số sinh thái, thống kê mô tả và phân tích ảnh hưởng các nhân tố sinh thái và xã hội đến tái sinh. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 7/2012 đến tháng 4/2013, kết hợp khảo sát thực địa, phỏng vấn cán bộ và người dân địa phương, thu thập tài liệu từ các cơ quan quản lý lâm nghiệp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiện trạng thảm thực vật và đất rừng: Đất lâm nghiệp chiếm 62.202 ha, trong đó đất có rừng tự nhiên chiếm đa số nhưng nhiều diện tích rừng nghèo kiệt và đất trống cần phục hồi. Độ che phủ rừng tại huyện Chợ Đồn tăng từ 62% năm 2005 lên 78,72% năm 2012. Đặc điểm địa hình gồm núi đá vôi và núi đất với độ dốc trung bình 20-30°, khí hậu nhiệt đới gió mùa với nhiệt độ trung bình 23,2°C và lượng mưa trung bình 1.800-2.000 mm/năm.

2. Cấu trúc tầng cây gỗ: Chỉ số đa dạng sinh học Shannon-Weaver của tầng cây gỗ tại trạng thái rừng IIa và IIb dao động từ 1,8 đến 2,3, cho thấy mức độ đa dạng loài trung bình đến cao. Mật độ cây gỗ có đường kính D1,3 ≥ 5 cm đạt khoảng 1.200-1.500 cây/ha, với tổ thành loài ưu thế chiếm trên 50% tổng số cá thể, chủ yếu là các loài cây gỗ mềm ưa sáng.

3. Đặc điểm tái sinh tự nhiên: Mật độ cây tái sinh tại trạng thái đất trống Ic trung bình khoảng 3.500 cây/ha, trạng thái rừng IIa và IIb đạt 4.500-5.300 cây/ha. Tỷ lệ cây tái sinh chất lượng tốt chiếm khoảng 65-70%. Phân bố cây tái sinh theo chiều cao chủ yếu tập trung ở nhóm 20-60 cm, phân bố theo mặt phẳng có xu hướng cụm ở giai đoạn đầu và dần chuyển sang ngẫu nhiên hoặc đều khi rừng phục hồi. Chỉ số đa dạng sinh học cây tái sinh đạt 1,5-1,9, phản ánh sự đa dạng loài khá tốt.

4. Nhân tố ảnh hưởng đến tái sinh: Độ cao, độ dốc, độ ẩm đất, độ che phủ cây bụi và thảm tươi ảnh hưởng rõ rệt đến mật độ và chất lượng cây tái sinh. Ví dụ, mật độ cây tái sinh ở độ dốc cấp I (<15°) đạt 5.340 cây/ha với tỷ lệ cây tốt 70,4%, trong khi ở độ dốc cấp III (>25°) chỉ đạt 3.560 cây/ha và tỷ lệ cây tốt 64,7%. Khoảng cách đến nguồn giống tự nhiên cũng ảnh hưởng mật độ tái sinh, với mật độ giảm từ 2.622 cây/ha ở cách 20 m đến 2.310 cây/ha ở cách 120 m.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy tái sinh tự nhiên tại huyện Chợ Đồn có khả năng phục hồi tốt ở các trạng thái rừng IIa và IIb, phù hợp với các nghiên cứu trong nước và quốc tế về rừng nhiệt đới. Mật độ và chất lượng cây tái sinh cao hơn ở các khu vực có độ dốc thấp và gần nguồn giống, phù hợp với lý thuyết về ảnh hưởng của điều kiện địa hình và sinh thái đến tái sinh. Đa dạng sinh học tầng cây gỗ và cây tái sinh phản ánh sự ổn định và tiến triển của quần xã rừng, đồng thời cho thấy hiệu quả của các biện pháp khoanh nuôi xúc tiến tái sinh đã được áp dụng. Tuy nhiên, mật độ tái sinh giảm ở các khu vực đất trống và độ dốc cao cho thấy cần có các biện pháp kỹ thuật hỗ trợ phục hồi. So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả này khẳng định vai trò quan trọng của việc phân loại đối tượng rừng theo khả năng phục hồi để áp dụng biện pháp kỹ thuật phù hợp, đồng thời nhấn mạnh ảnh hưởng của các yếu tố sinh thái và xã hội trong quá trình phục hồi rừng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Áp dụng biện pháp khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên: Tăng cường khoanh nuôi bảo vệ và xúc tiến tái sinh tại các trạng thái rừng IIa và IIb nhằm nâng cao mật độ và chất lượng cây tái sinh, mục tiêu tăng mật độ cây tái sinh lên trên 6.000 cây/ha trong vòng 3 năm, do các cơ quan quản lý lâm nghiệp và cộng đồng dân cư thực hiện.

2. Phục hồi rừng trên đất trống (trạng thái Ic): Thực hiện trồng bổ sung các loài cây gỗ có giá trị kinh tế và phù hợp điều kiện tự nhiên như Hồi, Lát hoa, Quế kết hợp với khoanh nuôi xúc tiến tái sinh, nhằm rút ngắn thời gian phục hồi rừng xuống dưới 5 năm, do chính quyền địa phương phối hợp với các tổ chức lâm nghiệp triển khai.

3. Quản lý và cải thiện điều kiện sinh thái: Kiểm soát độ dốc và xử lý đất đai bằng các biện pháp kỹ thuật như làm đất, cải tạo đất, kiểm soát xói mòn, đồng thời duy trì độ che phủ cây bụi và thảm tươi để tạo điều kiện thuận lợi cho tái sinh, mục tiêu giảm thiểu xói mòn đất 30% trong 3 năm, do các đơn vị chuyên môn và người dân địa phương phối hợp thực hiện.

4. Tăng cường công tác tuyên truyền và đào tạo: Nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của tái sinh và phục hồi rừng, đào tạo kỹ thuật cho người dân trong việc bảo vệ và phát triển rừng, nhằm tăng tỷ lệ hộ dân tham gia bảo vệ rừng lên trên 80% trong 2 năm tới, do các tổ chức chính quyền và phi chính phủ thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý lâm nghiệp địa phương: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng kế hoạch phục hồi rừng phù hợp với điều kiện tự nhiên và xã hội tại địa phương, nâng cao hiệu quả quản lý và phát triển rừng bền vững.

2. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Lâm học: Tham khảo các phương pháp điều tra, phân tích đặc điểm tái sinh và áp dụng mô hình phân loại đối tượng rừng phục hồi, phục vụ cho các nghiên cứu chuyên sâu và luận văn khoa học.

3. Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển rừng: Áp dụng các giải pháp kỹ thuật phục hồi rừng đã đề xuất để triển khai các chương trình bảo vệ và phát triển rừng, đồng thời hỗ trợ cộng đồng địa phương trong việc quản lý tài nguyên rừng.

4. Người dân và cộng đồng địa phương: Nắm bắt kiến thức về tái sinh và phục hồi rừng, từ đó tham gia tích cực vào các hoạt động bảo vệ rừng, góp phần nâng cao sinh kế và phát triển kinh tế bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Tái sinh rừng là gì và tại sao quan trọng?
   Tái sinh rừng là quá trình hình thành thế hệ cây mới thay thế cây già, có thể tự nhiên hoặc nhân tạo. Nó quan trọng vì đảm bảo sự tái sản xuất và phát triển bền vững của rừng, duy trì đa dạng sinh học và chức năng sinh thái.

2. Những nhân tố nào ảnh hưởng đến tái sinh tự nhiên?
   Các nhân tố chính gồm điều kiện sinh thái như ánh sáng, độ ẩm, đất đai, địa hình, cũng như tác động của con người và các yếu tố xã hội như quản lý rừng và chính sách sử dụng đất.

3. Phương pháp điều tra tái sinh được sử dụng trong nghiên cứu này là gì?
   Nghiên cứu sử dụng phương pháp bố trí ô tiêu chuẩn 2.500 m2, trong đó có các ô thứ cấp và ô dạng bản để đo đếm cây gỗ và cây tái sinh, kết hợp đánh giá chất lượng cây và tính chất đất nhằm phản ánh chính xác đặc điểm tái sinh.

4. Làm thế nào để phục hồi rừng trên đất trống hiệu quả?
   Phục hồi hiệu quả cần kết hợp khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên với trồng bổ sung các loài cây phù hợp, cải tạo đất và quản lý điều kiện sinh thái, đồng thời huy động sự tham gia của cộng đồng địa phương.

5. Kết quả nghiên cứu có thể áp dụng ở những khu vực nào khác?
   Kết quả có thể áp dụng cho các vùng miền núi phía Bắc Việt Nam có điều kiện tự nhiên và xã hội tương tự, đặc biệt là các khu vực có rừng thứ sinh nghèo và đất trống cần phục hồi, giúp xây dựng các giải pháp kỹ thuật phù hợp.

Kết luận

• Đã đánh giá chi tiết đặc điểm tái sinh tự nhiên và cấu trúc thảm thực vật rừng tại huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn, với mật độ cây tái sinh đạt 3.500-5.300 cây/ha và chỉ số đa dạng sinh học từ 1,5 đến 2,3.
• Xác định các nhân tố sinh thái và xã hội ảnh hưởng đến tái sinh, trong đó độ dốc, độ ẩm đất và khoảng cách đến nguồn giống là những yếu tố quan trọng.
• Phân loại đối tượng rừng theo khả năng phục hồi tự nhiên làm cơ sở đề xuất các biện pháp kỹ thuật phục hồi phù hợp cho từng trạng thái thảm thực vật.
• Đề xuất các giải pháp khoanh nuôi xúc tiến tái sinh, trồng bổ sung, cải tạo đất và nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm thúc đẩy phục hồi rừng bền vững.
• Khuyến nghị triển khai nghiên cứu tiếp theo nhằm đánh giá hiệu quả các biện pháp kỹ thuật trong thực tiễn và mở rộng áp dụng tại các vùng rừng khác.

Hành động tiếp theo là phối hợp với các cơ quan quản lý và cộng đồng địa phương để triển khai các giải pháp kỹ thuật đã đề xuất, đồng thời theo dõi, đánh giá kết quả phục hồi rừng trong các năm tới nhằm điều chỉnh và hoàn thiện quy trình phục hồi rừng tự nhiên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài + Tái sinh rừng: Hiện nay, có rất nhiều khái niệm về tái sinh rừng, dưới đây là một số những khái niệm dễ hiểu và thường được sử dụng nhất. Theo Nguyễn Văn Thêm, (2004): “Những hoạt động thay thế những thế hệ cây già bằng con đường tự nhiên hay nhân tạo được gọi là tái sinh rừng hay sinh sản của rừng. Tái sinh rừng có thể xảy ra bằng con đường tự nhiên và nhân tạo.

Tái sinh của rừng được hiểu theo 2 nghĩa. Một là, quá trình hình thành thế hệ mới của rừng trong tự nhiên mà không có sự can thiệp của con người. Hai là, quá trình hình thành thế hệ mới của rừng trong tự nhiên nhưng có sự can thiệp (định hướng) của các nhà lâm học [21]. Phùng Ngọc Lan (1986), cho rằng: Tái sinh rừng được coi là một quá trình sinh học mang tính đặc thù của hệ sinh thái rừng.

Biểu hiện đặc trưng của tái sinh rừng là sự xuất hiện một thế hệ cây con của những loài cây gỗ ở nơi còn hoàn cảnh rừng. Theo ông vai trò lịch sử của thế hệ cây con là thay thế thế hệ cây gỗ già cỗi. Vì vậy tái sinh rừng hiểu theo nghĩa hẹp là quá trình phục hồi lại thành phần cơ bản của rừng, chủ yếu là tầng cây gỗ. Ông cũng khẳng định tái sinh rừng được hiểu theo nghĩa rộng là sự tái sinh của một hệ sinh thái rừng [11].

Việc tái sinh rừng diễn ra dưới 3 hình thức: tái sinh hạt, tái sinh chồi, tái sinh thân ngầm (các loài tre nứa). Mỗi hình thức tái sinh trên có quy luật riêng và trải qua nhiều giai đoạn khác nhau. Do đó, việc nắm chắc các quy luật tái sinh sẽ là cơ sở cho việc tác động các biện pháp kỹ thuật lâm sinh chính xác nhằm điều hòa, định hướng các quá trình tái sinh phục vụ mục tiêu kinh doanh đã đề ra. n 5 Như vậy, vai trò tái sinh rừng: Là cơ sở khoa học cho việc đề xuất các biện pháp kỹ thuật lâm sinh hiệu quả, tăng độ che phủ rừng, đa dạng sinh học, cân bằng hệ sinh thái và tái sản xuất mở rộng tài nguyên rừng.

Nguồn gốc tái sinh: Tái sinh hạt, tái sinh chồi và tái sinh thân ngầm. Mỗi hình thức tái sinh đều có quy luật riêng và trải qua nhiều giai đoạn khác nhau [dẫn theo 8]. + Phục hồi rừng: Phục hồi rừng được hiểu là quá trình tái tạo lại rừng trên những diện tích đã bị mất rừng. Theo quan điểm sinh thái học thì phục hồi rừng là một quá trình tái tạo lại một hệ sinh thái mà trong đó cây gỗ là yếu tố cấu thành chủ yếu.

Đó là một quá trình sinh địa phức tạp gồm nhiều giai đoạn và kết thúc bằng sự xuất hiện một thảm thực vật cây gỗ bắt đầu khép tán (Trần Đình Lý; 1995) [13]. Để tái tạo lại rừng người ta có thể sử dụng các giải pháp khác nhau tuỳ theo mức độ tác động của con người là: phục hồi nhân tạo (trồng rừng), phục hồi tự nhiên và phục hồi tự nhiên có tác động của con người (xúc tiến tái sinh). Nghiên cứu ngoài nước Tái sinh rừng là một trong những nội dung quan trong nhất của ngành lâm nghiệp. Lịch sử nghiên cứu tái sinh rừng trên thế giới đã trải qua hàng trăm năm nhưng với rừng nhiệt đới vấn đề này được tiến hành chủ yếu từ những năm 30 của thế kỷ trước trở lại đây.

Nghiên cứu về tái sinh rừng là những nghiên cứu rất quan trọng làm cơ sở cho các biện pháp kỹ thuật lâm sinh xây dựng và phát triển rừng. Tái sinh rừng là một quá trình sinh học mang tính đặc thù của hệ sinh thái, nó đảm bảo cho nguồn tài nguyên có khả năng tái sản xuất mở rộng nếu con người nắm bắt được quy luật tái sinh và điều khiển nó phục vụ cho kinh doanh rừng. Vì vậy, tái sinh rừng trở thành vấn đề then chốt trong việc xác định các phương thức kinh doanh rừng. Kết quả nghiên cứu của các công trình nghiên cứu về tái sinh rừng tự nhiên trên thế giới rất nhiều, chúng tôi nêu một số nghiên cứu và được tóm tắt như sau: n 6 1.

Nghiên cứu về đặc điểm tái sinh Tái sinh (Regeneration) là một thuật ngữ chỉ khả năng tự tái tạo, hay sự hồi sinh từ mức độ tế bào đến một quần lạc sinh vật trong tự nhiên, các tác giả như Jordan, Peter và Allan (1998) sử dụng thuật ngữ này để diễn tả sự lặp lại của quần xã sinh vật giống như nó đã xuất hiện trong tự nhiên. Tái sinh rừng (Forestry regeneration) cũng để mô tả sự tái tạo của lớp cây con dưới tán rừng. Về đặc điểm tái sinh, theo Van Steenis (1956), đối với rừng nhiệt đới có hai đặc điểm tái sinh phổ biến là tái sinh phân tán liên tục và tái sinh vệt (tái sinh lỗ trống). Hai đặc điểm này không chỉ thấy ở rừng nguyên sinh mà còn thấy ở cả rừng thứ sinh - một đối tượng rừng khá phổ biến ở nhiều nước nhiệt đới [38].

Theo Aubréville (1938), nghiên cứu tái sinh tự nhiên ở rừng nhiệt đới Châu Phi, ông cho rằng “Cây con của loài cây ưu thế trong rừng mưa có thể cực hiếm”. Tổ thành loài cây mẹ ở tầng trên và tổ thành loài cây tái sinh ở tầng dưới thường khác nhau rất nhiều. Trong khi đó nghiên cứu của David, Ri Sa (1993), Bead (1964) và RôLê (1969) ở rừng nhiệt đới Nam Mỹ nhận định sự xuất hiện hiện tượng tái sinh tại chỗ và liên tục của các loài cây và tổ thành loài cây có thể giữ nguyên không đổi trong một thời gian dài [dẫn theo 6]. Sự khác nhau của hai tác giả này có thể lý giải: nơi tác giả quan sát, khi đó rừng chưa đạt tới giai đoạn ổn định, tổ thành loài cây chưa ổn định về thành phần loài và ngược lại.

Theo quan điểm của các nhà nghiên cứu thì hiệu quả của tái sinh rừng được xác định bởi mật độ, tổ thành loài, cấu trúc tuổi, chất lượng cây con, đặc điểm phân bố. Sự tương đồng hay khác biệt giữa lớp cây con và tầng cây gỗ được nhiều nhà khoa học quan tâm như Mibbre-ad (1930), Richards (1952), Baur G. Theo Van Stennit (1956) [38] thì đặc điểm tái sinh là “tái sinh phân tán, liên tục”, vì rừng mưa nhiệt đới có tổ thành loài cây phức tạp, khác tuổi nên thời kỳ tái sinh của quần thể diễn ra quanh năm. Nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến tái sinh Các nhân tố ảnh hưởng đến tái sinh được phân tích và chia thành ba nhóm như sau: ∗ Nhóm nhân tố sinh thái ảnh hưởng đến tái sinh và phục hồi rừng không có sự can thiệp của con người (Baur G.

Theo Aubréville [30], trong các nhóm yếu tố sinh thái phát sinh quần thể thực vật, nhóm yếu tố khí hậu - thủy văn là nhóm yếu tố chủ đạo, quyết định hình thái và cấu trúc của các trạng thái thảm thực vật. Nhóm khí hậu - thủy văn gồm các yếu tố quan trọng nhất là nhiệt độ, ánh sáng, lượng mưa, độ ẩm, chế độ gió,… Bechse, nhà lâm học người Đức cho rằng “ánh sáng là chiếc đòn bẩy mà nhà lâm học dùng để điều khiển sự sống của rừng theo hướng có lợi về kinh tế” (Dẫn theo Bùi Đăng Pho, 2006) [16]. Độ khép tán của quần thụ ảnh hưởng trực tiếp đến mật độ và sức sống của cây con.S (1981) chứng minh độ đầy tối ưu cho sự phát triển bình thường của cây gỗ là 0,6 - 0,7.Karpov (1969) còn khẳng định “độ khép tán của quần thụ ảnh hưởng trực tiếp đến mật độ và sức sống của cây con”. Ngoài những nhân tố sinh thái, thì trong tái sinh rừng, các nhân tố như: Thảm tươi, cây bụi, động vật ăn hạt cũng có ảnh hưởng rõ rệt đến tái sinh tự nhiên (Xannikov (1976), Vipper (1973), Mishra và Sharma (1994) [dẫn theo 10].

Khi nghiên cứu phân tích ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái đến tái sinh tự nhiên. Trong đó nhân tố ánh sáng (thông qua độ tàn che của rừng), độ ẩm của đất, kết cấu quần thụ, cây bụi, thảm tươi được đề cập thường xuyên.N cho rằng, trong rừng nhiệt đới sự thiếu hụt ánh sáng ảnh hưởng đến phát triển của cây con còn đối với sự nảy mầm, ảnh hưởng này thường không rõ ràng [5]. ∗ Nhóm nhân tố sinh thái ảnh hưởng đến tái sinh và phục hồi rừng có sự can thiệp của con người: Các nhà lâm học như: Gorxenhin (1972, 1976); Bêlốp (1982) đã xây dựng thành công nhiều phương thức tái sinh và phục hồi rừng nghèo kiệt; đáng chú ý là một số công trình nghiên cứu của Maslacop n 8 E.L (1981) về "phục hồi rừng trên các khu khai thác", Mêlêkhốp I.C (1966) về "ảnh hưởng của cháy rừng tới quá trình tái sinh phục hồi rừng", Pabedinxkion (1966) về "phương pháp nghiên cứu quá trình phục hồi rừng". Myiawaki (1993), Yu cùng các cộng sự (1994), Goosem và Tucker (1995), Sun và cộng sự (1995), Kooyman (1996) cũng đã đưa ra nhiều hướng tiếp cận nhằm phục hồi hệ sinh thái rừng đã bị tác động ở vùng nhiệt đới.

Kết quả ban đầu của những nghiên cứu này đã tạo nên những khu rừng có cấu trúc và làm tăng mức độ đa dạng về loài. Tuy nhiên, hạn chế của chúng là không thể áp dụng trên quy mô rộng, bởi các yêu cầu về nhân công và các nguồn lực khác trong quá trình thực hiện [dẫn theo 10]. * Nhóm yếu tố xã hội ảnh hưởng đến tái sinh, phục hồi rừng Các nghiên cứu đều khẳng định hiện tượng mất rừng tập trung chủ yếu tại các nước đang phát triển vùng nhiệt đới. Bên cạnh các lý do khách quan như chiến tranh, núi lửa.; mất rừng có liên quan mật thiết với tỷ lệ tăng trưởng dân số.

Dân số đông, đói nghèo và sự lạc hậu đã làm cho nhiều người dân chỉ nghĩ đến cái lợi trước mắt của việc tàn phá tài nguyên rừng mà không hề có sự suy tính để gìn giữ cho các thế hệ tương lai; trong khi đó các thể chế, chính sách của các nước này lại không đủ sức để hạn chế, vận động hay hướng mọi người đến các hoạt động gìn giữ tài nguyên rừng. Hàng loạt những khu rừng nguyên sinh, thứ sinh vẫn đang tiếp tục bị tàn phá, thay thế vào đó là những diện tích đất trống hay những khu rừng thứ sinh nghèo kiệt đến mức tưởng chừng khó có thể phục hồi. Điển hình cho hướng nghiên cứu về khía cạnh kinh tế - xã hội của phục hồi rừng thứ sinh nghèo là: David lamb và Dongilmour (2003); (IUCN (2003) [33].