MỞ ĐẦU Tiểu đường là sự rối loạn chuyển hóa carbohydrate do hormon insulin của tuyến tụy bị thiếu hay giảm tác động trong cơ thể. Biểu hiện của bệnh là nồng độ đường trong máu cao vượt quá ngưỡng. Một trong những bệnh nội tiết và rối loạn chuyển hóa có mức tăng nhanh chóng trong thời gian gần đây cả về số lượng cũng như chi phí điều trị trở thành gánh nặng về kinh tế và xã hội đối với nhiều quốc gia trên thế giới. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), năm 2011 toàn thế giới có 366 triệu người mắc bệnh tiểu đường.
Theo IDF hiện nay có khoảng 415 triệu người[56]. Đây là một trong ba căn bệnh có tốc độ phát triển nhanh nhất và là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở các nước đang phát triển. Ở Mỹ, theo thông báo của Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), bệnh tiểu đường tăng 14% trong 2 năm (2003-2005) và cũng là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở Mỹ. Dự tính tới năm 2040 sẽ lên tới 642 triệu người mắc tiểu đường.
Trong đó, 90% là người bệnh mắc tiểu đường type 2. Việt Nam là nước đang phát triển cũng không nằm ngoài quy luật trên. Theo nghiên cứu của Bệnh viện Nội tiết Trung ương, năm 2002 cả nước chỉ có khoảng 2,7% dân số mắc bệnh tiểu đường nhưng đến năm 2012 điều tra tại 6 vùng trên cả nước tỷ lệ này đã tăng lên gần 5,7%[1]. Với nhu cầu điều trị bệnh tiểu đường, hàng loạt các thuốc tổng hợp đã được các công ty dược phẩm nghiên cứu và phát triển như Tolbutamid, Biguanid, Thiazolidindion.
Tuy nhiên, các thuốc có nguồn gốc tổng hợp không phải là giải pháp tối ưu với quốc gia đang phát triển như Việt Nam cũng như trên thế giới, lý do đưa ra là có nhiều tác dụng phụ. Thuốc có nguồn gốc thảo dược đang được các nước quan tâm và phát triển với những ưu điểm là nguồn dược liệu sẵn có, dễ sử dụng. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Việt Nam với khí hậu nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm và mưa nhiều nên có hệ thực vật vô cùng phong phú và đa dạng. Có rất nhiều loại cây được sử dụng là những dược liệu quý.
Đã có nhiều hoạt chất được tách chiết từ thực vật có tác dụng hỗ trợ điều trị căn bệnh tiểu đường được tìm thấy như: Mướp Đắng (Momordica charantia L.) thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae), Húng Quế (Ocimum basilicum L.) thuộc họ Bạc Hà (Lamiaceae), lá cây Sung (Ficus glomerata L.)[13],… Do đó, chắc chắn trong thiên nhiên vẫn còn nhiều tiềm ẩn các hoạt chất có tác dụng chống bệnh tiểu đường đang chờ con người khám phá. Cây ổi (có tên khoa học là Psidium guajava L.) là thực vật họ Đào Kim Nương hay họ Sim. Các hoạt tính dược học của 5-Aminolevulinic axit từ lá ổi đã được chứng minh ở in vitro và in vivo. Khả năng hỗ trợ điều trị bệnh tiểu đường của lá cây ổi đã được kiểm chứng trên nhiều nghiên cứu.
Tuy nhiên, cho tới nay chưa có nhiều nghiên cứu về khả năng hỗ trợ bệnh tiểu đường của 5-Aminolevulinic axit ở Việt Nam. Xuất phát từ thực tế trên chúng tôi tiến hành đề tài “ Nghiên cứu tách chiết axit 5-Aminolevulinic trong lá ổi (Psidium guajava) và đánh giá tác động trên chuột bị tiểu đƣờng ”với mục tiêu: - Tách chiết 5-ALA từ lá ổi. - Đánh giá tác động của 5-ALA đối với chuột bị tiểu đường thông qua các chỉ số (glucozo, insulin, HbA1c). - Đánh giá khả năng bảo vệ của 5-ALA đến các cơ quan gan, thận và tụy đối với chuột bị tiểu đường.
- Đánh giá tác động của 5-ALA đến chỉ số cholesterol đối với chuột bị tiểu đường. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1- TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tiểu đƣờng Bệnh tiểu đường, theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), “là một hội chứng có đặc tính biểu hiện tăng glucose trong máu do hậu quả của việc thiếu hoặc mất hoàn toàn insulin hoặc vì có liên quan đến sự suy yếu trong bài tiết và hoạt động của insulin” [7,26,56]. Các chuyên gia thuộc “Ủy ban chẩn đoán và phân loại bệnh tiểu đường Hoa Kỳ” đưa ra định nghĩa về tiểu đường như sau: là một nhóm các bệnh chuyển hóa có đặc điểm là tăng glucose trong máu, hậu quả của sự thiếu hụt bài tiết insulin; khiếm khuyết trong hoạt động insulin; hoặc cả hai.
Tăng glucose máu mãn tính thường dẫn đến sự tăng rối loạn chức năng và sự suy yếu chức năng của nhiều cơ quan đặc biệt là mắt, thận, thần kinh, tim mạch và gan[54]. Tình hình bệnh tiểu đƣờng trên thế giới và Việt Nam 1. Trên thế giới Tiểu đường là một bệnh có tốc độ phát triển rất lớn, là một trong ba bệnh (ung thư, tim mạch, tiểu đường) phát triển nhanh nhất. Mới đây Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã lên tiếng cảnh báo về mối lo ngại này trên toàn thế giới, theo như công bố bệnh có xu hướng tăng rõ rệt theo thời gian và sự tăng trưởng kinh tế.
Ở các nước phát triển tiểu đường typ 2 chiếm 80 – 90% tổng số bệnh nhân bị bệnh [15]. Theo các nghiên cứu tại Mỹ (NHANES II) tỷ lệ tiểu đường ở người nghiên cứu từ 20-74 tuổi là 6,6% trong năm 1987 thì đến năm 2002 tăng lên 8,6% cho đến nay tỷ lệ này chiếm hơn 10% trong dân số nói chung. Tỷ lệ tử vong ở nhóm người từ 25-44 tuổi bị bệnh cao gấp 3,6 lần so với nhóm người không bị bệnh tiểu đường ở cùng nhóm tuổi [15]. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tại các nước Châu Á, có khoảng 65 triệu người bị tiểu đường trong năm 1995, cho đến năm 2010 số người mắc bệnh đã tăng lên 130 triệu người (200%).
WHO cảnh báo thế kỷ XXI chính là thế kỷ của đại dịch tiểu đường, tim mạch và ung thư. Tại Trung Quốc, tỷ lệ bệnh đang tăng một cách chóng mặt. Năm 1997, Trung Quốc có 16 triệu người mắc bệnh tiểu đường và dự đoán đến năm 2025 sẽ có khoảng 38 triệu người mắc bệnh [15].1:Tình hình tiểu đƣờng một số vùng trên thế giới [4]. Ở Việt Nam Qua thống kê ở một số bệnh viện lớn cho thấy tiểu đường là bệnh thường gặp nhất và có tỷ lệ tử vong cao nhất trong các bệnh nội tiết.
Tỷ lệ mắc bệnh thay đổi ở các vùng, Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh là hai thành phố có tỷ lệ mắc bệnh cao nhất cả nước. Tỷ lệ tăng trung bình 170% mỗi năm. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nam Nữ Hình1.2: Tốc độ tăng trƣởng tiểu đƣờng ở Việt Nam [58]. Chẩn đoán và phân loại bệnh tiểu đƣờng 1.
Tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh tiểu đường, được Hiệp hội tiểu đường Mỹ kiến nghị năm 1997 và được nhóm các chuyên gia về bệnh tiểu đường của WHO công nhận vào năm 1998, tuyên bố áp dụng vào năm 1999 [2,16] với 3 tiêu chí: Có các triệu chứng của tiểu đường lâm sàng; mức glucose trong máu ở thời điểm bất kì ≥ 11,1mmol/l (tương đương với 200mg/dl).Mức glucose trong máu lúc đói ≥ 7,0mmol/l (126mg/dl).Mức glucose trong máu ≥ 11,1mmol/l (200mg/dl) ở thời điểm 2 giờ sau khi cho dung nạp glucose bằng đường uống 75gam đường (loại anhydrous) hoặc 82,5 gam đường (loại monohydrat). 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1: Tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh tiểu đƣờng theo IDF[1]. Đặc điểm Tiểu đường typ 1 Tiểu đường typ 2 - Rầm rộ, kết hợp nhiều - Chậm, thường không có triệu Khởi phát triệu chứng chứng - Thể trạng béo - Tiền sử gia đình có người mắc bệnh tiểu đường typ 2. - Sút cân nhanh chóng - Đặc tính dân tộc, có tỷ lệ Biểu hiện lâm - Đái nhiều mắc bệnh cao.
sàng - Uống nước nhiều - Chứng gai đen (Acanthosis nigricans) - Hội chứng buồng trứng đa nang. Nhiễm ceton - Dương tính - Thường không có C-peptid - Thấp/mất - Bình thường hoặc tăng - ICA dương tính - ICA âm tính Kháng thể - Anti-GAD dương tính - Anti-GAD âm tính - Thay đổi lối sống - Dùng các thuốc hạ glucose Điều trị - Bắt buộc dùng insulin máu bằng đường uống. - Dùng insulin Kết hợp với bệnh tự miễn - Có - Không khác 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phân loại: Tiểu đƣờng typ 1 Phân loại theo hình thái miễn dịch Typ 1a: Chiếm 80%, loại này có các loại tự kháng thể kháng tế bào đảo tụy thoáng qua ngay từ lúc khởi đầu của bệnh.
Loại này ít khi kết hợp với một bệnh tự miễn nào khác, thường có các gen kháng nguyên HLA-B15, HLA- DR4. Thường xảy ra sau khi bị nhiễm virus gây phá hủy tế bào β [13]. Typ 1b: Các kháng thể kháng tế bào đảo tụy dai dẳng với hàm lượng cao. Thường kết hợp với các rối loạn miễn dịch khác như bệnh lý tuyến giáp; bệnh tuyến vỏ thượng thận; giảm chức năng tuyến sinh dục; thiếu máu ác tính.
Đa số người bệnh là nữ có gen kháng nguyên HLA-B8 và HLA-DR3 [13]. Tiểu đƣờng typ 2 Những rối loạn không đồng nhất biểu hiện bằng giảm nhạy cảm với insulin ở gan, cơ vân, mô mỡ và sự suy chức năng của tế bào β, dẫn tới rối loạn bài tiết insulin [13]. Tiểu đƣờng typ 3(bệnh tiểu đƣờng thai kỳ) Là một tình trạng mà phụ nữ có thể gặp phải được khi họ đang ở trong giai đoạn tam cá nguyệt thứ 2 của thai kỳ (ba tháng giữa thai kỳ). Khoảng 4% của tất cả các phụ nữ mang thai có thể mắc bệnh tiểu đường thai kỳ.
Không giống như bệnh tiểu đường loại 1 và loại 2, bệnh tiểu đường lúc mang thai sẽ biến mất sau khi em bé được sinh ra. Khi một người phụ nữ có một sự xuất hiện của bệnh tiểu đường thai kỳ trong thời gian mang thai, cô ấy có nhiều khả năng mắc tiểu đường thai kỳ một lần nữa trong lần mang thai tiếp theo và người phụ nữ đó có nguy cơ cao 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phát triển bệnh tiểu đường loại 2 sau này trong đời. Phụ nữ mang thai ở tuổi cao hơn có nguy cơ mắc tiểu đường thai kỳ cao hơn 1. Sinh lý bệnh tiểu đƣờng.Điều hòa cân bằng glucose trong máu.
Trong điều kiện sinh lý bình thường, glucose máu khoảng 5,6mmol/l (100mg/dl). Khi cơ thể sử dụng nhiều gluxit (lao động nặng, hưng phấn thần kinh, sốt,…) glucose trong máu có thể lên tới 6,7-8,3mmol/l (120-150 mg/dl). Trong trạng thái ngủ nghỉ glucose trong máu có thể giảm tới 4,5mmol/l (80mg/dl). Nếu vượt quá 8,9mmol/l (160mg/dl) thì glucose bị đào thải qua thận, nếu giảm xuống dưới 3,3 mmol/l (60mg/dl) thì các tế bào thiếu năng lượng, có thể dẫn tới hôn mê.