Nghiên cứu tác động của người dân xã Cán Tỷ đến tài nguyên rừng Bát Đại Sơn, Hà Giang

Luận văn thạc sĩ phân tích tác động của người dân xã Cán Tỷ đến tài nguyên rừng tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Bát Đại Sơn, tỉnh Hà Giang.

• Tác giả: Nông Đức Mạnh
• Người hướng dẫn: TS. Dương Văn Thảo
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm Nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu tác động của người dân địa phương xã Cán Tỷ đến tài nguyên rừng khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn, tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH, SƠ ĐỒ
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Ỹ nghĩa của đề tài
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khái niệm cộng đồng địa phương và vùng đệm
• 2.1.1. Khái niệm vùng đệm (Buffer Zone)
• 2.1.2. Khái niệm cộng đồng địa phương (Local Community)
• 2.2. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu trên thế giới
• 2.3. Tổng quan vấn đề nghiên cứu ở Việt Nam
• 2.4. Tổng quan khu vực nghiên cứu
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian tiến hành nghiên cứu
• 3.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 3.2.2. Thời gian tiến hành nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp luận
• 3.4.2. Phương pháp và công cụ thu thập thông tin, số liệu
• 3.4.3. Xử lý, tổng hợp và phân tích số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Hình thức tác động bất lợi của cộng đồng địa phương tác động đến tài nguyên rừng
• 4.2. Cơ cấu đất canh tác và cơ cấu thu nhập của các cộng đồng địa phương vùng đệm Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn
• 4.3. Các nguyên nhân cơ bản dẫn tới những tác động bất lợi của các cộng đồng địa phương tới tài nguyên rừng Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn
• 4.3.1. Các nguyên nhân về kinh tế
• 4.3.2. Các nguyên nhân về xã hội
• 4.3.3. Tổ chức cộng đồng
• 4.4. Đề xuất giải pháp kinh tế - xã hội
• 4.4.1. Đào tạo nghề giải quyết việc làm cho người dân địa phương
• 4.4.2. Phát triển rừng cộng đồng tại các thôn, bản
• 4.4.3. Đầu tư cho công tác xây dựng cơ sở hạ tầng
• 4.4.4. Khuyến khích người dân sử dụng tiết kiệm củi và hướng tới các nguồn chất đốt thay thế
• 4.4.5. Trách nhiệm các cấp chính quyền và Ban quản lý khu bảo tồn
• 4.4.6. Phát triển du lịch
• 4.4.7. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế của hộ gia đình
• 4.4.8. Hỗ trợ vay vốn
• 4.4.9. Đề xuất một số một số giải pháp bảo tồn lâm sản quý hiếm
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tác động của người dân địa phương

Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích tác động môi trường của người dân xã Cán Tỷ đến tài nguyên rừng trong khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn, tỉnh Hà Giang. Khu bảo tồn này không chỉ có giá trị sinh thái mà còn là nơi sinh sống của nhiều cộng đồng dân cư. Những hoạt động của người dân như khai thác rừng, chăn thả gia súc và canh tác nông nghiệp đã tạo ra áp lực lớn lên tài nguyên rừng. Theo nghiên cứu, việc khai thác rừng không chỉ ảnh hưởng đến bảo tồn rừng mà còn làm giảm đa dạng sinh học trong khu vực. Đặc biệt, người dân địa phương thường không nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, dẫn đến những hành vi khai thác không bền vững.

1.1. Tác động tiêu cực đến tài nguyên rừng

Các hoạt động khai thác rừng của người dân địa phương đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về diện tích rừng và tài nguyên thiên nhiên. Việc chặt cây, lấy củi và săn bắn động vật hoang dã đã làm giảm số lượng các loài động thực vật quý hiếm. Theo số liệu khảo sát, khoảng 60% hộ gia đình trong xã Cán Tỷ tham gia vào các hoạt động khai thác rừng, điều này cho thấy mức độ phụ thuộc của họ vào tài nguyên rừng. Hệ quả là, bảo vệ rừng trở thành một thách thức lớn cho các cơ quan chức năng. Chính sách quản lý tài nguyên rừng hiện tại chưa đủ mạnh để ngăn chặn tình trạng này.

1.2. Tác động tích cực và giải pháp

Mặc dù có nhiều tác động tiêu cực, người dân địa phương cũng có thể đóng góp tích cực vào việc bảo tồn tài nguyên rừng. Việc phát triển các chương trình phát triển bền vững có thể giúp nâng cao nhận thức của người dân về tầm quan trọng của rừng. Các giải pháp như đào tạo nghề, khuyến khích sử dụng các nguồn năng lượng thay thế cho củi, và phát triển du lịch sinh thái có thể tạo ra nguồn thu nhập mới cho người dân. Điều này không chỉ giúp cải thiện sinh kế mà còn giảm áp lực lên tài nguyên rừng. Chính quyền địa phương cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể để khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo tồn.

II. Đánh giá tác động xã hội và kinh tế

Tác động của người dân đến tài nguyên rừng không chỉ dừng lại ở khía cạnh môi trường mà còn liên quan đến các vấn đề kinh tế và xã hội. Người dân địa phương thường sống trong điều kiện kinh tế khó khăn, phụ thuộc vào tài nguyên rừng để sinh sống. Việc khai thác tài nguyên rừng trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống hàng ngày của họ. Tuy nhiên, sự phụ thuộc này cũng dẫn đến những mâu thuẫn giữa lợi ích kinh tế và bảo tồn tài nguyên. Nghiên cứu cho thấy, việc giảm thiểu tác động tiêu cực từ người dân cần phải đi đôi với việc cải thiện điều kiện sống của họ.

2.1. Tác động kinh tế

Khai thác tài nguyên rừng mang lại nguồn thu nhập chính cho nhiều hộ gia đình tại xã Cán Tỷ. Tuy nhiên, việc này cũng dẫn đến sự suy giảm tài nguyên, ảnh hưởng đến khả năng sinh sống lâu dài của người dân. Theo khảo sát, khoảng 70% thu nhập của người dân đến từ các hoạt động liên quan đến rừng. Điều này cho thấy sự cần thiết phải tìm kiếm các nguồn thu nhập thay thế để giảm áp lực lên tài nguyên rừng. Các chương trình hỗ trợ tài chính và đào tạo nghề có thể giúp người dân chuyển đổi sang các hoạt động kinh tế khác, từ đó giảm thiểu tác động tiêu cực đến tài nguyên rừng.

2.2. Tác động xã hội

Sự thay đổi trong cách quản lý tài nguyên rừng có thể ảnh hưởng đến cấu trúc xã hội của cộng đồng địa phương. Việc tham gia vào các hoạt động bảo tồn có thể tạo ra cơ hội cho người dân nâng cao nhận thức và trách nhiệm với tài nguyên thiên nhiên. Các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức về bảo tồn đa dạng sinh học cần được triển khai để giúp người dân hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của rừng. Sự tham gia của cộng đồng vào các quyết định liên quan đến quản lý tài nguyên sẽ tạo ra sự đồng thuận và hỗ trợ từ phía người dân, từ đó góp phần vào việc bảo tồn tài nguyên rừng hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Bối cảnh thực tiễn và lý do chọn đề tài

Rừng là hệ sinh thái đóng vai trò then chốt trong duy trì cân bằng môi trường, điều hòa nguồn nước, bảo tồn nguồn gen sinh vật quý hiếm và phòng chống thiên tai. Tuy nhiên, áp lực gia tăng dân số, tình trạng nghèo đói và phương thức sinh kế phụ thuộc trực tiếp vào tự nhiên đã khiến diện tích rừng tự nhiên tại nhiều địa phương bị thu hẹp. Tại các khu rừng đặc dụng ở miền núi phía Bắc, việc thành lập khu bảo tồn thường phát sinh mâu thuẫn giữa yêu cầu bảo tồn nghiêm ngặt và nhu cầu khai thác tài nguyên phục vụ đời sống của cộng đồng dân cư bản địa sống trong vùng đệm và vùng lõi.

Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn (huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang) được thành lập theo Quyết định số 2601/QĐ-UB ngày 06/10/2000 của Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Giang, có nhiệm vụ bảo tồn hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi, bảo vệ nguồn gen động thực vật quý hiếm và duy trì chức năng phòng hộ đầu nguồn. Phần lớn cư dân sinh sống tại khu vực là đồng bào các dân tộc thiểu số với tập quán canh tác nương rẫy truyền thống và khai thác lâm sản. Sự thiếu hụt đất sản xuất cùng các nguồn sinh kế thay thế dẫn đến các hoạt động tác động bất lợi vào tài nguyên rừng. Đề tài "Nghiên cứu tác động của người dân địa phương xã Cán Tỷ đến tài nguyên rừng Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn, tỉnh Hà Giang" được thực hiện nhằm lượng hóa mức độ tác động, phân tích nguyên nhân và đề xuất các giải pháp dung hòa mục tiêu bảo tồn và phát triển sinh kế.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận gồm hai nội dung chính:

1. Xác định những tác động tiêu cực và tích cực của người dân địa phương tới tài nguyên rừng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn, tỉnh Hà Giang.
2. Đề xuất các biện pháp làm giảm thiểu tác động tiêu cực và phát huy những tác động tích cực của người dân tới tài nguyên rừng.

Nhiệm vụ nghiên cứu được cụ thể hóa thành ba nội dung:

1. Xác định các hình thức tác động bất lợi của người dân địa phương vùng đệm tới tài nguyên rừng Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn.
2. Phân tích các nguyên nhân cơ bản dẫn tới những tác động bất lợi, bao gồm nhóm nguyên nhân kinh tế và nhóm nguyên nhân xã hội.
3. Đề xuất một số giải pháp kinh tế - xã hội nhằm giảm thiểu các tác động bất lợi từ phía cộng đồng địa phương tới tài nguyên rừng, đồng thời hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các hình thức và mức độ tác động bất lợi của người dân địa phương tới tài nguyên rừng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu thực địa tập trung tại thôn Đầu Cầu I, xã Cán Tỷ, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang.
• Phạm vi thời gian: Quá trình điều tra, thu thập và xử lý số liệu được tiến hành từ tháng 01/2014 đến tháng 05/2014.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và mô hình tiếp cận

Nghiên cứu vận dụng phối hợp bốn quan điểm và khung lý thuyết khoa học lâm nghiệp xã hội:

1. Lý thuyết hệ thống: Phân tích tương tác giữa hệ thống kinh tế - xã hội của cộng đồng địa phương và hệ thống tự nhiên (tài nguyên rừng). Sự biến động của hệ thống kinh tế (sinh kế, thu nhập, nhu cầu thị trường) quyết định mức độ can thiệp vào tài nguyên rừng, và ngược lại.
2. Tháp sinh thái - nhân văn của Park (1936): Tiếp cận mối quan hệ giữa hoạt động của cộng đồng và tính bền vững của tài nguyên thông qua bốn bậc nhân tố:
   • Bậc sinh thái/công nghệ: Các điều kiện địa hình núi đá vôi, khí hậu, đất đai và các giải pháp kỹ thuật kiểm soát xói mòn, sâu bệnh, cháy rừng.
   • Bậc kinh tế: Nhu cầu lương thực, thu nhập tiền mặt, chất đốt và thị trường lâm sản.
   • Bậc thể chế chính sách: Quy định của Nhà nước, quy chế quản lý khu bảo tồn, chính sách giao đất giao rừng.
   • Bậc đạo đức/văn hóa: Nhận thức, phong tục tập quán và kiến thức bản địa của cộng đồng.
3. Quan điểm bảo tồn - phát triển: Vận dụng hai cách tiếp cận chính gồm tiếp cận giải pháp thay thế sinh kế (cung cấp nguồn thu nhập và vật tư thay thế để giảm áp lực lên rừng) và tiếp cận có sự tham gia trong quy hoạch (thu hút người dân tham gia quản lý và chia sẻ lợi ích).
4. Hệ thống văn bản pháp lý: Căn cứ Chỉ thị số 286/TTg ngày 02/05/1997 của Thủ tướng Chính phủ về các biện pháp cấp bách bảo vệ và phát triển rừng; Quyết định số 2601/QĐ-UB ngày 06/10/2000 của UBND tỉnh Hà Giang; Quyết định số 71/2009/QĐ-TTg về hỗ trợ huyện nghèo đẩy mạnh xuất khẩu lao động; Quyết định số 1956/QĐ-TTg về đào tạo nghề cho lao động nông thôn.

Phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu

Khóa luận sử dụng phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (RRA) và đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) với mức độ tham gia tư vấn, thu thập thông tin:

• Thu thập dữ liệu thứ cấp: Thu thập số liệu khí tượng thủy văn, hiện trạng đất đai, báo cáo bảo vệ rừng từ Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn, UBND xã Cán Tỷ và Ban quản lý thôn Đầu Cầu I.
• Thu thập dữ liệu sơ cấp:
  • Phỏng vấn bán định hướng đối với 30 hộ gia đình tại thôn Đầu Cầu I theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có hệ thống, phân loại theo ba nhóm hộ (nghèo, cận nghèo, trung bình).
  • Phỏng vấn Ban quản lý thôn về thực trạng kinh tế - xã hội, nhân khẩu và sử dụng đất.
  • Phỏng vấn cán bộ kiểm lâm Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn để kiểm tra chéo thông tin và đối chiếu công tác tuần tra, bảo vệ rừng.
• Xử lý số liệu: Dữ liệu định lượng được tổng hợp, phân tích thống kê mô tả bằng phần mềm Microsoft Excel. Dữ liệu định tính về thể chế, tập quán và chính sách được xử lý bằng phương pháp phân tích, tổng hợp logic.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ xung đột giữa yêu cầu bảo vệ đa dạng sinh học nghiêm ngặt và nhu cầu sinh kế của cộng đồng sống ven Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn. Phần mở đầu xác định rõ mục đích, mục tiêu, đối tượng, phạm vi nghiên cứu và ý nghĩa khoa học lẫn thực tiễn của khóa luận trong việc đề xuất các giải pháp giảm thiểu sức ép của con người lên hệ sinh thái rừng núi đá vôi.

Phần 2: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Phần này hệ thống hóa cơ sở lý luận và tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước và quốc tế:

• Khái niệm: Phân tích định nghĩa vùng đệm theo Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) và quy chế quản lý rừng đặc dụng tại Việt Nam; định nghĩa cộng đồng địa phương.
• Tổng quan quốc tế: Lược sử các mô hình quản lý vườn quốc gia từ mô hình trục xuất cư dân truyền thống (Yellowstone, 1872) sang mô hình bảo tồn gắn với sinh kế cộng đồng (Kakadu - Australia, Wasur - Indonesia, dự án quản lý rừng bền vững tại Khu bảo tồn Phu Kheio - Thái Lan, Hội nghị UNCED 1992 tại Rio de Janeiro).
• Tổng quan tại Việt Nam: Đánh giá các nghiên cứu điển hình về vùng đệm và sinh kế tại Vườn quốc gia Cúc Phương, Pù Mát (Trần Ngọc Lân, Đỗ Anh Tuân), Tam Đảo (Đỗ Thị Hà), Ba Vì (Nguyễn Bá Ngãi, Trần Ngọc Hải).
• Tổng quan khu vực nghiên cứu:
  • Vị trí địa lý: Tọa độ $23^\circ 04' 27''$ đến $23^\circ 11' 27''$ vĩ độ Bắc, $104^\circ 54' 02''$ đến $105^\circ 02' 30''$ kinh độ Đông. Tổng diện tích tự nhiên khu bảo tồn là 10.684 ha nằm trên địa bàn 4 xã: Bát Đại Sơn (3.825 ha), Thanh Vân (3.948 ha), Cán Tỷ (1.396 ha), Nghĩa Thuận (1.515 ha).
  • Điều kiện tự nhiên: Địa hình núi đá vôi hiểm trở, độ cao trên 1.000 m. Khí hậu á nhiệt đới gió mùa vùng núi cao, lượng mưa trung bình năm 2.400 mm tập trung vào mùa mưa (tháng 4 - 10), nhiệt độ trung bình năm $15^\circ\text{C}$, độ ẩm không khí 82%. Sông Miện chảy qua khu vực nhưng nước mặt mùa khô khan hiếm do địa hình karst.
  • Hiện trạng rừng: Diện tích rừng tự nhiên đạt 4.239,4 ha (chiếm 93,6% diện tích điều tra), trong đó rừng phục hồi IIa là 2.727,6 ha; đất chưa có rừng là 291,7 ha (6,4%). Tổng trữ lượng gỗ đạt 380.626 $\text{m}^3$ (rừng núi đá vôi 207.312 $\text{m}^3$, trữ lượng bình quân 120 $\text{m}^3/\text{ha}$; rừng phục hồi 173.314 $\text{m}^3$, trữ lượng bình quân 69 $\text{m}^3/\text{ha}$).
  • Đa dạng sinh học: Hệ thực vật có 361 loài thuộc 103 họ, 249 chi với các loài đặc hữu quý hiếm như Bách xanh, Bách vàng, Thông đỏ, Nghiến, Trai, Thiết sam giả lá ngắn. Hệ động vật ghi nhận 195 loài động vật có xương sống thuộc 80 họ, 24 bộ.
  • Dân sinh - kinh tế: Dân số toàn khu bảo tồn (năm 2010) là 8.822 người/1.784 hộ, tỷ lệ tăng dân số bình quân 2,6%/năm. Thành phần dân tộc gồm H'Mông (81,5%), Dao (10,5%), Tày và Nùng (7,0%), khác (1,0%). Lực lượng lao động có 3.605 người (chiếm 46% dân số), tỷ lệ lao động dôi dư hàng năm khoảng 30%.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết khung phương pháp luận dựa trên lý thuyết hệ thống, tháp sinh thái - nhân văn của Park, các nguyên tắc tiếp cận PRA/RRA, quy trình chọn mẫu 30 hộ điều tra tại thôn Đầu Cầu I (xã Cán Tỷ) và phương pháp xử lý dữ liệu bằng phần mềm Excel kết hợp tổng hợp định tính.

Phần 4: Kết quả và phân tích kết quả nghiên cứu

Chương này phản ánh các phát hiện thực tế tại địa bàn khảo sát:

• Các hình thức tác động bất lợi: Xác định 5 hình thức can thiệp chính của người dân vào tài nguyên rừng:
  1. Lấn chiếm đất rừng canh tác nông nghiệp: Do địa hình dốc, không thể trồng lúa nước, người dân phát rừng trồng ngô một vụ (tháng 3 đến tháng 6).
  2. Khai thác lâm sản ngoài gỗ và gỗ củi: 100% hộ dân khảo sát vào rừng khai thác củi phục vụ đun nấu và sưởi ấm với khối lượng trung bình 287,67 kg/tháng/hộ (tần suất vào rừng 9 lần/tháng). Khai thác rau củ quả (8,18 kg/tháng/hộ), măng (7,37 kg/tháng/hộ), mật ong (0,4 lít/tháng/hộ, thường dùng lửa gây nguy cơ cháy rừng), săn bắt động vật bằng bẫy (0,9 kg/tháng/hộ) và thu hái cây thuốc (0,64 kg/tháng/hộ).
  3. Khai thác gỗ quý hiếm: Nghiến, Bách xanh, Trai, Mun bị khai thác làm cột nhà, đồ gia dụng và bán cho tư thương. Các loài đặc biệt nguy cấp như Thông đỏ, Bách vàng, Thiết sam giả lá ngắn suy giảm nghiêm trọng số lượng cá thể do khả năng tái sinh kém và lịch sử khai thác kéo dài.
  4. Chăn thả gia súc tự do trong rừng: Tập quán thả rông bò, trâu vào rừng sau vụ thu hoạch ngô đến đầu mùa đông gây hại thảm thực vật tái sinh.
  5. Phá rừng làm nương rẫy.
• Cơ cấu đất đai xã Cán Tỷ: Tổng diện tích tự nhiên là 4.382,2 ha; trong đó đất nông nghiệp chỉ có 359,2 ha (chiếm 8,20%), đất nương hốc đá chiếm tới 258 ha (71,8% đất nông nghiệp); đất tự nhiên và đất khác chiếm 4.023 ha (91,80%).
• Cơ cấu thu nhập hộ gia đình: Thu nhập từ chăn nuôi chiếm tỷ trọng lớn nhất (37,23% - 42,47%), tiếp đến là sản xuất nông nghiệp (27,96% - 31,30%), các nguồn thu khác như làm thuê, buôn bán (20,83% - 23,12%) và khai thác trực tiếp tài nguyên rừng đóng góp từ 6,45% đến 9,92% tổng thu nhập hộ.
• Phân tích nguyên nhân:
  • Nguyên nhân kinh tế: Thiếu hụt đất sản xuất lương thực, hạn chế thu nhập tiền mặt, sự phụ thuộc hoàn toàn vào củi đốt tự cấp, sức hút lợi nhuận từ thị trường buôn bán gỗ quý và lâm sản, hiệu quả canh tác trên nương đá thấp.
  • Nguyên nhân xã hội và quản lý: Chính sách giao đất lâm nghiệp chưa đồng bộ, ranh giới chưa rõ ràng; vị trí biên giới giáp Trung Quốc tạo áp lực an ninh - quốc phòng; năng lực Ban quản lý Khu bảo tồn còn 7 hạn chế lớn (thiếu dữ liệu sinh cảnh, cán bộ thiếu kinh nghiệm bảo tồn chuyên sâu, thiếu kinh phí và trang thiết bị tuần tra, thiếu Internet cập nhật thông tin, thiếu kỹ năng thúc đẩy lâm nghiệp xã hội); sự mai một của các thể chế và hương ước cộng đồng truyền thống; trình độ dân trí hạn chế và tỷ lệ tăng dân số cao.
• Đề xuất hệ thống giải pháp kinh tế - xã hội: Gồm 8 nhóm giải pháp đồng bộ: (1) Đào tạo nghề và chuyển dịch lao động, (2) Phát triển mô hình rừng cộng đồng thôn bản, (3) Đầu tư cơ sở hạ tầng thủy lợi và giao thông, (4) Khuyến khích tiết kiệm củi và áp dụng hầm khí sinh học Biogas, (5) Tăng cường năng lực quản lý và phối hợp liên ngành, (6) Phát triển du lịch sinh thái - văn hóa gắn với danh thắng núi đá và chợ phiên, (7) Chuyển dịch cơ cấu cây trồng vật nuôi, (8) Hỗ trợ vay vốn tín dụng ưu đãi. Đề xuất thêm giải pháp kỹ thuật bảo tồn loài quý hiếm qua nhân giống giâm hom và khoanh nuôi tái sinh.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng kết các kết quả cốt lõi về thực trạng tác động, cơ cấu sinh kế và nguyên nhân; đồng thời kiến nghị các cơ quan chức năng tiếp tục nghiên cứu các giải pháp sinh kế thay thế, mô hình phát triển lâm sản ngoài gỗ dưới tán rừng và nâng cao năng lực cho lực lượng kiểm lâm địa bàn.

---

Kết quả và đóng góp của khóa luận

Kết quả định lượng chính

Khóa luận đã tổng hợp các chỉ tiêu kinh tế - xã hội và mức độ khai thác tài nguyên rừng của cộng đồng thông qua các bảng số liệu thực nghiệm:

Bảng 1: Cơ cấu nguồn thu nhập theo nhóm hộ gia đình tại thôn Đầu Cầu I (Đơn vị: Triệu đồng/hộ/năm)

STT	Nguồn thu nhập	Nhóm hộ nghèo (Giá trị / Tỷ lệ %)	Nhóm hộ cận nghèo (Giá trị / Tỷ lệ %)	Nhóm hộ trung bình (Giá trị / Tỷ lệ %)	Bình quân chung (Giá trị / Tỷ lệ %)
1	Sản xuất nông nghiệp	11,1 (30,75%)	11,9 (31,30%)	13,0 (27,96%)	12,00 (30,00%)
2	Chăn nuôi tại nhà	13,9 (38,49%)	14,1 (37,23%)	19,8 (42,47%)	15,93 (40,00%)
3	Khai thác tài nguyên rừng	3,6 (9,92%)	3,6 (9,56%)	3,0 (6,45%)	3,40 (8,00%)
4	Nguồn khác (làm thuê, lương...)	7,5 (20,83%)	8,3 (21,91%)	10,75 (23,12%)	8,85 (22,00%)
Tổng cộng	Tổng thu nhập	36,0 (100%)	37,9 (100%)	46,5 (100%)	40,10 (100%)

Bảng 2: Khối lượng trung bình lâm sản khai thác của hộ gia đình tại thôn Đầu Cầu I

Chỉ tiêu theo dõi	Tần suất vào rừng (lần/tháng)	Gỗ củi (kg/tháng)	Rau, củ, quả (kg/tháng)	Măng các loại (kg/tháng)	Động vật hoang dã (kg/tháng)	Mật ong (lít/tháng)	Cây thuốc nam (kg/tháng)
Mức khai thác bình quân	9,00	287,67 (~9,59 kg/ngày)	8,18	7,37	0,90	0,40	0,64

Giải pháp và kiến nghị của tác giả

Trên cơ sở phân tích thực trạng, khóa luận đề xuất 8 nhóm giải pháp can thiệp kinh tế - xã hội cụ thể:

1. Đào tạo nghề và giải quyết việc làm: Tuyên truyền và thực thi Quyết định số 71/2009/QĐ-TTg về xuất khẩu lao động và Quyết định số 1956/QĐ-TTg về đào tạo nghề cho lao động nông thôn nhằm giải quyết 30% lao động dôi dư.
2. Phát triển rừng cộng đồng: Thiết lập cơ chế quản lý rừng dựa vào cộng đồng thôn bản để đáp ứng nhu cầu gỗ làm nhà, củi đốt và lâm sản phụ tại chỗ một cách hợp pháp.
3. Đầu tư cơ sở hạ tầng: Xây dựng hệ thống mương máng dẫn nước, phát huy các hồ chứa hiện có phục vụ tưới tiêu nương ngô; kiên cố hóa đường giao thông liên thôn; trang bị cơ sở vật chất cho trạm y tế và trường học.
4. Sử dụng năng lượng thay thế: Hỗ trợ người dân xây dựng hầm khí sinh học Biogas tận dụng chất thải chăn nuôi gia súc, áp dụng bếp cải tiến tiết kiệm củi để giảm áp lực khai thác 287,67 kg củi/hộ/tháng.
5. Nâng cao trách nhiệm quản lý: Tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật nông lâm kết hợp, cấp phát cây giống trồng rừng, tăng cường trang thiết bị tuần tra và phương tiện liên lạc cho kiểm lâm, phối hợp đảm bảo an ninh khu vực biên giới.
6. Phát triển du lịch sinh thái: Khai thác tiềm năng cảnh quan 8 đỉnh núi đá vôi, hệ thống hang động và văn hóa bản địa (ẩm thực mèn mén, thắng cố, trang phục truyền thống, chợ phiên) để tạo sinh kế dịch vụ cho người dân.
7. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế hộ: Đẩy mạnh vai trò của mạng lưới khuyến nông - khuyến lâm cơ sở trong việc chuyển giao giống cây trồng, vật nuôi năng suất cao thích ứng điều kiện vùng núi đá.
8. Hỗ trợ tiếp cận vốn tín dụng: Đơn giản hóa thủ tục vay vốn ủy thác qua Hội Phụ nữ, Hội Nông dân, kéo dài thời hạn vay và ưu đãi lãi suất nhằm hỗ trợ người dân phát triển chăn nuôi bò hàng hóa.

Đóng góp của nghiên cứu

Khóa luận đã bổ sung các dữ liệu thực địa định lượng cụ thể về mức độ phụ thuộc sinh kế và khối lượng lâm sản khai thác của hộ gia đình tại vùng đệm Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn. Khác với các nghiên cứu trước đây vốn chủ yếu tiếp cận theo chiều một chiều (đánh giá ảnh hưởng của khu bảo tồn lên đời sống cư dân), khóa luận đã phân tích chiều ngược lại: lượng hóa các hình thức và nguyên nhân tác động của người dân lên tài nguyên rừng theo khung sinh thái - nhân văn, cung cấp căn cứ thực tiễn cho công tác quản lý khu bảo tồn tại tỉnh Hà Giang.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

Hạn chế của nghiên cứu

• Phạm vi khảo sát hẹp: Khảo sát thực địa chỉ thực hiện tại 30 hộ gia đình thuộc 1 thôn (thôn Đầu Cầu I, xã Cán Tỷ), chưa bao quát toàn bộ 18 thôn bản thuộc 4 xã trong phạm vi Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn.
• Thời gian nghiên cứu: Đề tài tiến hành trong thời gian ngắn (từ tháng 01/2014 đến tháng 05/2014), chưa theo dõi được đầy đủ biến động khai thác lâm sản và chăn thả gia súc theo chu kỳ cả năm (đặc biệt là mùa mưa kéo dài từ tháng 4 đến tháng 10).
• Phương pháp kỹ thuật lâm sinh: Chưa có điều kiện đo đếm thực nghiệm khả năng phục hồi trữ lượng rừng và mật độ tái sinh tự nhiên của các loài cây quý hiếm sau khai thác.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Nghiên cứu khả năng gây trồng, nhân giống bằng phương pháp giâm hom và xúc tiến tái sinh tự nhiên đối với các loài cây lá kim quý hiếm, nguy cấp như Bách xanh, Bách vàng, Thông đỏ, Thiết sam giả lá ngắn.
• Nghiên cứu đánh giá thị trường và khả năng phát triển các loài cây lâm sản ngoài gỗ, cây dược liệu có giá trị cao (Thảo quả, Đỗ trọng, Cốt toái bổ, Quế) dưới tán rừng tự nhiên.
• Nghiên cứu cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng và các mô hình du lịch sinh thái có sự tham gia của cộng đồng dân tộc H'Mông tại vùng đệm Bát Đại Sơn.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu khóa luận có giá trị ứng dụng và tham khảo đối với:

• Sinh viên và học viên ngành Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng, Lâm nghiệp xã hội, Phát triển nông thôn: Tham khảo phương pháp vận dụng khung sinh thái - nhân văn của Park, kỹ thuật thiết kế bảng hỏi bán định hướng và áp dụng công cụ PRA trong nghiên cứu xung đột tài nguyên.
• Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn và Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hà Giang: Sử dụng số liệu về tần suất, khối lượng khai thác củi, săn bắt và chăn thả gia súc để xây dựng kế hoạch tuần tra trọng điểm và lập phương án quản lý vùng đệm.
• Chính quyền địa phương cấp xã, huyện vùng cao: Tham khảo các đề xuất về chuyển đổi cơ cấu cây trồng chịu hạn trên đất nương hốc đá và mô hình bếp tiết kiệm năng lượng, hầm Biogas nhằm bảo vệ rừng đầu nguồn.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn có diện tích bao nhiêu và nằm trên địa bàn các xã nào?

Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn có tổng diện tích tự nhiên là 10.684 ha, nằm trên địa bàn 4 xã thuộc huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang: xã Bát Đại Sơn (3.825,0 ha), xã Thanh Vân (3.948,0 ha), một phần xã Cán Tỷ (1.396,0 ha) và một phần xã Nghĩa Thuận (1.515,0 ha).

2. Người dân thôn Đầu Cầu I tác động vào tài nguyên rừng qua những hình thức cụ thể nào?

Qua điều tra, người dân tác động vào rừng qua 5 hình thức: (1) lấn chiếm đất rừng làm nương rẫy trồng ngô; (2) khai thác gỗ củi phục vụ sinh hoạt (100% số hộ khai thác với khối lượng 287,67 kg/tháng/hộ); (3) thu hái lâm sản ngoài gỗ như măng, rau rừng, cây thuốc nam, mật ong và săn bẫy động vật; (4) khai thác gỗ quý hiếm (Nghiến, Bách xanh, Bách vàng, Mun, Trai); (5) chăn thả gia súc (bò, trâu) tự do trong rừng.

3. Thu nhập từ khai thác tài nguyên rừng chiếm tỷ trọng bao nhiêu trong cơ cấu kinh tế hộ gia đình?

Nguồn thu trực tiếp từ khai thác tài nguyên rừng chiếm 9,92% tổng thu nhập của nhóm hộ nghèo (3,6 triệu đồng/năm), 9,56% ở nhóm hộ cận nghèo (3,6 triệu đồng/năm), 6,45% ở nhóm hộ trung bình (3,0 triệu đồng/năm) và chiếm bình quân chung 8,00% (3,4 triệu đồng/năm) tổng thu nhập của hộ gia đình tại địa bàn khảo sát.

4. Những nguyên nhân kinh tế chủ yếu nào dẫn đến tình trạng khai thác rừng trái phép tại xã Cán Tỷ?

Các nguyên nhân kinh tế trực tiếp bao gồm: diện tích đất nông nghiệp quá ít (chỉ chiếm 8,20% diện tích tự nhiên xã Cán Tỷ, trong đó 71,8% là nương hốc đá), năng suất ngô 1 vụ thấp; thiếu hụt nguồn thu tiền mặt; 100% hộ dân phụ thuộc vào củi đốt tự khai thác; hiệu quả kinh tế từ sản xuất truyền thống thấp và sức ép từ nhu cầu thị trường đối với các loại gỗ quý, dược liệu.

5. Tác giả đã đề xuất những giải pháp trọng tâm nào để giảm thiểu áp lực lên tài nguyên rừng?

Tác giả đề xuất 8 nhóm giải pháp kinh tế - xã hội: đào tạo nghề và xuất khẩu lao động; phát triển mô hình quản lý rừng cộng đồng; đầu tư hạ tầng thủy lợi và giao thông; tuyên truyền sử dụng năng lượng thay thế (bình Biogas, tiết kiệm củi); nâng cao năng lực và trách nhiệm của Ban quản lý khu bảo tồn cùng chính quyền xã; phát triển du lịch sinh thái - văn hóa bản địa; chuyển dịch cơ cấu cây trồng - vật nuôi thông qua khuyến nông; hỗ trợ vốn vay ưu đãi qua các hội đoàn thể.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nông Đức Mạnh đã phân tích toàn diện thực trạng tác động của cộng đồng dân cư xã Cán Tỷ đến tài nguyên rừng Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn dựa trên cách tiếp cận sinh thái - nhân văn và phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia. Kết quả nghiên cứu đã lượng hóa được mức độ phụ thuộc sinh kế của người dân vào việc khai thác gỗ củi, lâm sản ngoài gỗ và chỉ ra các rào cản về đất đai canh tác hốc đá cùng năng lực quản lý bảo tồn tại chỗ. Hệ thống 8 giải pháp kinh tế - xã hội được đề xuất có tính thực tiễn cao, đóng góp cơ sở khoa học xác đáng cho việc dung hòa giữa mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao đời sống cộng đồng vùng đệm tại tỉnh Hà Giang.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Rừng là một hệ sinh thái mà quần xã cây rừng giữ vai trò chủ đạo trong mối quan hệ tương tác giữa sinh vật với môi trường. Rừng có vai trò rất quan trọng đối với cuộc sống của con người cũng như môi trường: cung cấp nguồn gỗ, củi, điều hòa, tạo ra oxy, điều hòa nước, là nơi cư trú của động thực vật và tàng trữ các nguồn gen quý hiếm, bảo vệ và ngăn chặn gió bão, chống xói mòn đất, đảm bảo cho sự sống, bảo vệ sức khỏe của con người…. Vai trò của rừng là rất to lớn, tuy nhiên có một số nguyên nhân dẫn đến diện tích rừng ngày càng thu hẹp, đó là do tác động của chiến tranh, áp lực về dân số ở các vùng tăng nhanh, nghèo đói, người dân sinh kế chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên rừng, trình độ dân trí vùng sâu vùng xa còn thấp kiến thức bản địa chưa được phát huy, các hoạt động khuyến nông khuyến lâm chưa được phát triển, chính sách nhà nước về quản lý bảo vệ rừng còn nhiều bất cập cơ cấu xã hội truyền thống có nhiều thay đổi. Hệ thống các khu bảo tồn đã và đang gặp không ít khó khăn từ phía người dân và cộng đồng địa phương.

Điều khó khăn lớn nhất gặp phải trong việc quản lý khu bảo tồn là số dân sinh sống phía trong và ngoài sát với khu bảo tồn, thậm chí ngay cả trong khu bảo tồn đã tạo sức ép nặng nề lên khu bảo tồn. Bắt đầu từ những thay đổi của họ về vị trí nhà ở, về thói quen chiếm hữu đất đai canh tác, phát nương làm rẫy, săn bắt động vật, chặt gỗ, lấy củi, thu lượm các sản phẩm từ rừng và do đó ảnh hưởng đến công tác bảo vệ. TNR là nguồn sống chủ yếu của người dân sống trong và gần rừng từ bao đời nay, giờ đây dường như đã không còn là của họ. Họ đa số là người nghèo, dân trí thấp, họ cho rằng việc thành lập khu bảo tồn, không đem lại lợi ích gì cho họ, mà chỉ bị thiệt thòi vì không được tự do khai thác một phần tài nguyên thiên nhiên như trước nữa.

Trong khi đó, các sinh kế tạo nguồn thu nhập khác cho người dân địa phương chưa bù đắp được sự thiếu hụt lớn lao này. Chính vì vậy, đã gây ra mâu thuẫn giữa khu bảo tồn với người dân địa phương - những người đã và đang sống phụ thuộc một phần vào nguồn TNR. Do đó, việc tồn tại những tác động bất lợi của người dân vào TNR là một tất yếu. Vì vậy đề tài được thực hiện nhằm đánh giá mức độ tác động của cộng đồng địa phương n 2 đến tài nguyên rừng KBT.

Từ đó đưa ra biện pháp giảm thiểu tác động của người dân đến tài nguyên rừng, giúp họ có một cuộc sống tốt hơn bằng những tác động tích cực vào rừng. Từ khi chính phủ có chỉ thị 286/TTg (02/05/1997) về tăng cường các biện pháp cấp bách để bảo vệ và phát triển rừng, cấm khai thác rừng tự nhiên, tốc độ phục hồi rừng trở nên khả quan hơn. Để đạt được kết quả đó, Chính phủ đã giao quyền sử dụng đất cho các tổ chức, cá nhân và hộ gia đình trồng, chăm sóc quản lý và bảo vệ. Những chính sách này đã góp phần tích cực trong việc làm tăng diện tích rừng, giảm diện tích đất trống đồi núi trọc và rừng đã dần phục hồi trở lại.

Có được kết quả đó là do những cơ chế chính sách trên của Chính phủ đã bước đầu tạo được sự chuyển biến theo hướng xã hội hóa nghề rừng, làm cho rừng có chủ và người dân đã chủ động tham gia quản lý bảo vệ rừng (Chỉ thị số 286/TTg Thủ Tướng Chính Phủ, 1997) [14]. Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn được thành lập theo quyết định số 2601/QĐ-UB ngày 06/10/2000 của UBND tỉnh Hà Giang, có nhiệm vụ chính là bảo vệ hệ động, thực vật trên núi đá vôi, bảo vệ nguồn gen và cảnh quan môi trường, phát huy tính phòng hộ đầu nguồn khu vực (Quyết định số 2601/QĐ-UB UBND tỉnh Hà Giang, 2000) [19]. Bát Đại Sơn là khu vực thuộc vùng núi phía bắc, người dân sinh sống ở đây chủ yếu là người dân tộc thiểu số, đời sống còn nhiều khó khăn, sống phụ thuộc vào rừng. Hoạt động sống của người dân nơi đây ít nhiều ảnh hưởng tới hệ động thực vật trong khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn.

Vì vậy chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu tác động của người dân địa phương địa phương xã Cán Tỷ đến tài nguyên rừng Khu bảo tồn thên nhiên Bát Đại Sơn, tỉnh Hà Giang” 1. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu những tác động của người dân địa phương đến tài nguyên rừng khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn làm cơ sở từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm giảm thiểu những tác động của người dân địa phương đến tài nguyên rừng. Mục tiêu nghiên cứu - Xác định những tác động tiêu cực và tích cực của người dân địa phương tới tài nguyên rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn – Hà Giang. - Đề xuất biện pháp làm giảm thiểu tác động tiêu cực và phát huy những tác động tích cực của người dân tới tài nguyên rừng.

Ỹ nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa học tập và nghiên cứu khoa học Qua quá trình thực hiện đề tài, sinh viên sẽ được thực hành nghiên cứu khoa học, biết phân bổ thời gian một cách hợp lý và khoa học trong công việc để đạt được kết quả cao trong quá trình làm việc, đồng thời là cơ sở khoa học để củng cố những kiến thức đã học tại nhà trường vào hoạt động thực tiễn. Ý nghĩa thực tiến sản xuất - Qua đề tài biết được mức độ tác động của người dân tới tài nguyên rừng từ đó đưa ra các giải pháp bảo tồn tránh sự suy giảm đa dạng sinh học. - Đưa ra các biện pháp giúp người dân sống trong rừng, gần rừng và phụ thộc vào rừng cải thiện sinh kế, tránh những tác động tiêu cực đến tài nguyên rừng.

n 4 PHẦN 2: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Khái niệm cộng đồng địa phương và vùng đệm 2. Khái niệm vùng đệm (Buffer Zone) - Theo tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế IUCN định nghĩa vùng đệm như sau: “Vùng đệm là những vùng được xác định ranh giới rõ ràng, có hoặc không có rừng, nằm ngoài ranh giới của khu bảo tồn và được quản lý để nâng cao việc bảo tồn của khu bảo tồn và chính vùng đệm đồng thời mang lại lợi ích cho nhân dân sống quanh khu bảo tồn. Điều này có thể thực hiện được bằng cách áp dụng các hoạt động phát triển cụ thể, đặc biệt góp phần vào việc nâng cao đời sống kinh tế – xã hội của các cư dân sống trong vùng đệm” (Võ Nguyên Huân, 2009) [16].

- Theo khái niệm về vùng đệm ở Việt Nam như sau: “Vùng đệm là vùng được xác định ranh giới rõ ràng, có hoặc không có rừng, nằm liền kề ngoài khu bảo tồn và bao quanh khu bảo tồn, có tác động ngăn chặn hoặc giảm nhẹ sự xâm phạm khu bảo tồn. Mọi hoạt động trong vùng đệm phải nhằm mục đích hỗ trợ cho công tác bảo tồn ở khu bảo tồn và vùng đệm, không di dân từ bên ngoài vào vùng đệm với bất cứ hình thức nào; tích cực phát triển kinh tế góp phần ổn định và từng bước nâng cao đời sống vật chất – văn hoá – tinh thần của dân cư sống trong vùng đệm” (Võ Nguyên Huân, 2009) [16]. Khái niện cộng đồng địa phương (Local Community) Cộng đồng địa phương là một nhóm người sống trong cùng một môi trường, một không gian, có lãnh thổ xác định, có những điểm tương đối giống nhau, có mối quan hệ nhất định với nhau (Phạm Hoàng Hải và cs, 2014) [15]. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu trên thế giới Năm 1872, Vườn quốc gia đầu tiên trên thế giới được thành lập ở Mỹ, đó là vườn quốc gia Yellowstone.

Vườn quốc gia này nằm trên vùng đất do người Crow và người Shoshone sinh sống trên cơ sở sử dụng bạo lực ép buộc hai cộng đồng tộc người này phải rời bỏ mảnh đất của họ. Nhiều khu bảo tồn thên nhiên và vườn quốc gia được thành lập sau đó ở các nước khác nhau trên thế giới và cũng sử dụng phương thức quản lý theo mô hình này, có nghĩa là ngăn cấm người dân địa phương thâm nhập vào khu bảo tồn thiên nhiên và n 5 vườn quốc gia và tiếp cận tài nguyên trong đó. Điều đó dẫn đến những hiệu quả tất yếu là làm nảy sinh nhiều mâu thuẫn giữa cộng đồng địa phương và khu bảo tồn và mục đích bảo tồn tài nguyên đã không đạt được (Võ Quý, 1997) [7]. Trên thế giới, cộng đồng quốc tế đã có nhiều nghiên cứu nhằm nỗ lực làm thay đổi chiến lược bảo tồn từ đầu thập kỷ 1980.

Một chiến lược bảo tồn mới dần được hình thành và khẳng định tính ưu việt, đó là liên kết quản lý khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia với các hoạt động sinh kế của các cộng đồng địa phương, cần thiết có sự tham gia bình đẳng của các cộng đồng trên cơ sở tôn trọng nền văn hoá trong quá trình xây dựng các quyết định. Nhiều kết quả nghiên cứu trên thế giới và kinh nghiệm thực tiễn của các khu bảo tồn và vườn quốc gia khẳng định rằng để quản lý thành công cần dựa trên mô hình quản lý gắn bảo tồn đa dạng sinh học với bảo tồn văn hoá của cộng đồng địa phương. Ở Vườn quốc gia Kakadu (Australia), những người thổ dân chẳng những được chung sống với vườn quốc gia một cách hợp pháp mà họ còn được thừa nhận là chủ hợp pháp của vườn quốc gia và được tham gia quản lý vườn quốc gia thông qua các đại diện của họ trong ban quản lý. Tại VQG Wasur (Indonesia) vẫn tồn tại 13 làng bản với cuộc sống gắn với săn bắn cổ truyền (Võ Quý, 1997) [7], (Hoàng Hoè, 1995) [1].

Ở Thái lan, vào khoảng những năm 1945, độ che phủ của rừng đạt tới 60%, nhưng đến năm 1995 giảm xuống còn 26%.000 km2 rừng bị tàn phá. Năm 1989, Cục Lâm nghiệp của Hoàng Gia Thái lan (The Royal Forest Department) thành lập khu bảo tồn để bảo vệ diện tích rừng còn lại. Điều này dẫn tới xung đột giữa các cộng đồng địa phương sống trong vùng đệm. Một thử nghiệm của Dự án “ Quản lý rừng bền vững thông qua sự cộng tác” (Sustainable Forest Management through Collaborative efforts’ Project) thực hiện tại Phu Kheio Wildlife Sanctuary, tỉnh Chaiyaphum ở miền Đông- Bắc Thái lan.