Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ VÀ TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT 1. Một số khái niệm cơ bản về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư; chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 1. Khái niệm về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ 1. Khái niệm thu hồi đất Theo khoản 11 Điều 3 Luật Đất đai năm 2013, Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại quyền sử dụng đất vi phạm pháp luật đất đai.
Khái niệm bồi thường Theo Từ điển Tiếng Việt thông dụng: “Bồi thường: Là đền bù những tổn hại đã gây ra. Theo khoản 12 Điều 3, Luật Đất đai 2013: “Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hôi cho người bị thu hồi đất. “Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hỏi cho người bị thu hồi đất” [14]. Bồi thường thiệt hại có nghĩa là trả lại tương xứng giá trị hoặc công lao động cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì một hành vì của chủ thể khác.
Bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất thực chất là việc giải quyết mối quan hệ kinh tế giữa Nhà nước, người được giao đất, thuê đất và người bị thu hồi đất. Bồi thường thiệt hại về đất phải được thực hiện theo quy định của Nhà nước về giá đất, về phương thức thu hồi và hạch toán. Việc bồi thường 10 thiệt hại về đất không giống với việc trao đổi, mua bán tài sản, hàng hoá trên thị trường. Nó vừa phải đảm bảo lợi ích của người bị thu hồi đất, nhưng đồng thời phải đảm bảo lợi ích của Nhà nước, của người nhận quyền sử dụng đất thu hồi, có nghĩa là phải giải quyết một cách hài hoà giữa các đối tượng tham gia.
Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất. Đặc điểm của quá trình bồi thường Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất để xây dựng các công trình mang tính đa dạng và phức tạp. - Tính đa dạng thể hiện: mỗi dự án được tiến hành trên một địa điểm khác nhau với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, dân cư khác nhau. Đối với khu vực nội thành, mật độ dân cư cao, các ngành nghề đa dạng, giá trị đất và tài sản trên đất lớn; khu vực vùng ven đô thị, mức độ tập trung dân cư khá cao, ngành nghề dân cư phức tạp, hoạt động sản xuất, kinh doanh đa dạng: công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại, buôn bán nhỏ; khu vực ngoại thành, hoạt động sản xuất chủ yếu của người dân là sản xuất nông nghiệp.
Do đó mỗi khu vực bồi thường, hỗ trợ và tái định cư có những đặc trưng riêng và được tiến hành với những giải pháp riêng phù hợp với từng khu vực và từng dự án cụ thể, đảm bảo nơi ở mới đẹp hơn, đáng sống hơn, an toàn hơn. - Tính phức tạp: Đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội đối với mọi người dân. Đối với khu vực nông thôn, người dân hoạt động kinh tế chủ yếu là làm nông nghiệp, trong khi đó đất đai lại là tư liệu sản xuất quan trọng, trình độ sản xuất của nông dân thấp, khả năng thích nghi, chuyển đổi nghề nghiệp khi bị thu hồi đất gặp nhiều khó khăn, do đó tâm lý người dân là giữ được đất để sản xuất, thậm chí họ chỉ ra rằng cho thuê đất còn được lợi nhuận cao hơn làm nông nghiệp, nhưng họ vẫn 11 không cho thuê. Mặt khác, cây trồng, vật nuôi trên vùng đó cũng đa dạng dẫn đến công tác tuyên truyền, vận động dân cư tham gia di chuyển, định giá bồi thường rất khó khăn và việc hỗ trợ chuyển nghề nghiệp là điều cần thiết để đảm bảo đời sống dân cư sau này.
Khái niệm hỗ trợ Theo Từ điển Tiếng Việt thông dụng: Hỗ trợ: Giúp đỡ nhau giúp thêm vào. Theo Khoản 14, Điều 3, Luật đất đai năm 2013 quy định: Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển. Các chính sách của hỗ trợ của Nhà nước khi thu hồi đất gồm: hỗ trợ di chuyển đến địa điểm mới, hỗ trợ tái định cư, hỗ trợ ổn định sản xuất và đời sống, hỗ trợ tạo việc làm mới và chuyển đổi nghề nghiệp. Khái niệm tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Theo quy định của Luật Đất đai hiện hành, ta có thể đưa ra quan niệm về tái định cư: Tái định cư là việc cơ quan nhà nước có thêm quyền phải đủ các điều kiện do pháp luật quy định chỗ ở để giúp họ nhanh chóng ổn định cuộc sống chuẩn bị nơi ở mới đáp ứng người bị Nhà nước thu hồi.
Tái định cư là việc di chuyển đến một nơi khác với nơi ở trước đây để sinh sống và làm ăn. Tái định cư là không thể tái tách rời và giữ vị trí rất quan trọng trong chính sách bồi thường, hỗ trợ. Theo Điều 22, Hiến pháp năm 2013 quy định quyền có nơi ở hợp pháp là một trong những quyền cơ bản của công dân. Do đó, khi Nhà nước thu hồi đất ở của người sử dụng đất thì Nhà nước phải có trách nhiệm thực hiện việc tái định cư cho họ.
12 Luật Đất Đai năm 2013 và trong các văn bản hướng dẫn thi hành. Luật Đất Đai năm 2013 chỉ quy định: “Tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng được Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Ủy ban nhân dân cấp huyện giao trách nhiệm bố trí tái định cư phải thông báo cho người có đất ở thu hồi thuộc đối tượng phải di chuyển chỗ ở về dự kiến phương án bố trí tái định cư. Nội dung thông báo gồm địa điểm, quy mô quỹ đất, quỹ nhà tái định cư, thiết kế, diện tích từng lô đất, căn hộ, giá đất, giá nhà tái định cư; dự kiến bố trí tái định cư cho người có đất thu hồi” (khoản 1, Điều 86); 1. Khái niệm, nội dung chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 1.
Khái niệm chính sách công “Chính sách công” là một cụm từ được sử dụng phổ biến trong các tài liệu và trên các phương tiện truyền thông, tuy nhiên nó là một thuật ngữ khó có thể định nghĩa một cách rõ ràng. Cho đến nay, có nhiều quan niệm khác nhau về chính sách công, tuy nhiên có thể hiểu: Chính sách công là một tập hợp các quyết định liên quan với nhau do nhà nước ban hành, bao gồm các mục tiêu và giải pháp để giải quyết một vấn đề công nhằm đạt được các mục tiêu phát triển. Khái niệm về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Để việc thu hồi đất vừa đạt được mục đích của nhà nước, vừa bảo đảm lợi ích của những người sử dụng đất, nhà nước đã ban hành các chính sách về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đối với những người sử dụng đất. Mục tiêu của các chính sách này là bảo đảm lợi ích cho những người sử dụng đất, bao gồm bồi thường (trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất), hỗ trợ (trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển), và bảo đảm an cư (tái định cư cho những người bị thu hồi đất).
Như vậy, có thể hiểu: Chính sách bồi thường, hỗ trợ và 13 tái định cư là một tập hợp các quyết định do nhà nước ban hành để bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho người sử dụng đất bị Nhà nước thu hồi đất nhằm phục vụ lợi ích của nhà nước và xã hội. Nội dung chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Nội dung của các chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật dưới đây: Luật đất đai năm 2013; Nghị định số 43/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Đất đai; Nghị định số 01/2017/NĐ-CP của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số nghị định quy định chi tiết thi hành Luật đất đai; Nghị định số 47/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính Phủ về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất; Thông tư số 37/2014/TT-BTNMT ngày 30/6/2014 của Chính phủ Quy định chi tiết về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất; Quyết định số 39/2014/QĐ-UBND ngày 10/11/2014 của UBND tỉnh Đắk Lắk về việc ban hành Quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk; Quyết định số 27/2019/QĐ-UBND ngày 19/12/2019 của UBND tỉnh Đắk Lắk Sửa đổi, bổ sung một số quy định liên quan đến bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh tại các Quyết định của UBND tỉnh Đắk Lắk. Quyết định số 22/2020/ QĐ-UBND ngày 03/7/2020 của UBND tỉnh Đăk Lắk về việc ban hành Bảng giá và quy định Bảng giá các loại đất trên địa bàn các huyện, thị xã, thành phố của tỉnh Đắk Lắk giai đoạn 2020-2024; Quyết định số 41/2021/QĐ-UBND ngày 23/12/2021 của UBND tỉnh 14 Đắk Lắk về việc ban hành Quy định cơ chế phối hợp giữa các cơ quan đơn vị trong việc thực hiện thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh, phát triển kinh tế xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk; Quyết định số 10/2020/QĐ-UBND ngày 13/04/2020 của UBND tỉnh Đắk Lắk về việc Quy định đơn giá bồi thường, hỗ trợ cây trồng trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk; Quyết định số 13/2017/QĐ-UBND, ngày 16/3/2017 của UBND tỉnh Đắk Lắk về việc ban hành quy định giá bồi thường tài sản, vật kiến trúc trên đất khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk.