Nghiên cứu tác động của người dân địa phương tại khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang, Tuyên Quang

Luận văn thạc sĩ phân tích hay nghiên cứu tác động của người dân địa phương tại khu bảo tồn thiên nhiên na hang tỉnh tuyên, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Ngô Ngọc Tuyên
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Bá Ngãi
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu tác động của người dân địa phương đến tài nguyên rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang tỉnh Tuyên Quang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Tây

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về đối tượng nghiên cứu trên thế giới
• 1.2. Tổng quan về đối tượng nghiên cứu ở Việt Nam

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của cộng đồng địa phương tại khu bảo tồn Na Hang

Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang, Tuyên Quang, là một trong những khu vực có giá trị sinh thái cao tại Việt Nam. Nghiên cứu về tác động môi trường của cộng đồng địa phương tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên mà còn góp phần vào việc bảo tồn đa dạng sinh học. Các hoạt động của người dân như khai thác tài nguyên, canh tác nông nghiệp và du lịch sinh thái đều có ảnh hưởng đến hệ sinh thái tại khu vực này. Việc đánh giá tác động của cộng đồng địa phương là cần thiết để phát triển các chính sách bảo vệ môi trường hiệu quả.

1.1. Đặc điểm sinh thái và xã hội của khu bảo tồn Na Hang

Khu bảo tồn Na Hang có diện tích rộng lớn với nhiều loại hình sinh thái khác nhau. Nơi đây là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật quý hiếm. Cộng đồng địa phương chủ yếu là các dân tộc thiểu số như Tày, Dao, và H'mông, với các phong tục tập quán đặc sắc. Sự gắn bó giữa người dân và tài nguyên thiên nhiên là rất chặt chẽ, ảnh hưởng đến cách thức quản lý và bảo tồn tài nguyên.

1.2. Vai trò của cộng đồng trong bảo tồn thiên nhiên

Cộng đồng địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Họ không chỉ là những người sử dụng tài nguyên mà còn là những người bảo vệ chúng. Các hoạt động như trồng rừng, bảo vệ động vật hoang dã và phát triển du lịch sinh thái đã giúp nâng cao nhận thức về bảo tồn trong cộng đồng.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn tại khu bảo tồn Na Hang

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn, khu bảo tồn Na Hang vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Tác động xã hội từ việc khai thác tài nguyên thiên nhiên, sự gia tăng dân số và nhu cầu phát triển kinh tế đã gây áp lực lên hệ sinh thái. Việc quản lý tài nguyên không bền vững có thể dẫn đến suy thoái môi trường và mất mát đa dạng sinh học.

2.1. Khai thác tài nguyên và tác động đến môi trường

Khai thác tài nguyên thiên nhiên như gỗ, đá và nước đã gây ra nhiều vấn đề môi trường nghiêm trọng. Việc này không chỉ làm giảm chất lượng môi trường sống của các loài động thực vật mà còn ảnh hưởng đến sinh kế của người dân địa phương. Sự mất cân bằng sinh thái có thể dẫn đến các hiện tượng như lũ lụt và xói mòn đất.

2.2. Sự gia tăng dân số và áp lực phát triển

Sự gia tăng dân số tại khu vực đã tạo ra áp lực lớn lên tài nguyên thiên nhiên. Nhu cầu về đất đai, nước và thực phẩm ngày càng tăng, dẫn đến việc khai thác quá mức các nguồn tài nguyên. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến bảo tồn thiên nhiên mà còn đến sự phát triển bền vững của cộng đồng.

III. Phương pháp nghiên cứu tác động của cộng đồng địa phương

Để đánh giá tác động của cộng đồng địa phương đến khu bảo tồn Na Hang, nhiều phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm khảo sát, phỏng vấn và phân tích dữ liệu môi trường. Việc sử dụng các công cụ công nghệ hiện đại như GIS cũng giúp nâng cao độ chính xác trong việc đánh giá tác động.

3.1. Khảo sát và phỏng vấn cộng đồng

Khảo sát và phỏng vấn là những phương pháp chính để thu thập thông tin từ cộng đồng địa phương. Qua đó, có thể hiểu rõ hơn về nhận thức, thái độ và hành vi của người dân đối với tài nguyên thiên nhiên. Những thông tin này rất quan trọng trong việc xây dựng các chính sách bảo tồn hiệu quả.

3.2. Phân tích dữ liệu môi trường

Phân tích dữ liệu môi trường giúp đánh giá tình trạng hiện tại của hệ sinh thái. Các chỉ số như độ đa dạng sinh học, chất lượng nước và đất được sử dụng để đo lường tác động của cộng đồng đến môi trường. Việc này giúp xác định các khu vực cần được bảo vệ và phục hồi.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại khu bảo tồn Na Hang

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc tham gia của cộng đồng địa phương vào các hoạt động bảo tồn đã mang lại nhiều lợi ích. Các chương trình giáo dục môi trường và phát triển du lịch sinh thái đã giúp nâng cao nhận thức và tạo ra nguồn thu nhập bền vững cho người dân. Điều này không chỉ bảo vệ đa dạng sinh học mà còn cải thiện đời sống của cộng đồng.

4.1. Các chương trình giáo dục môi trường

Các chương trình giáo dục môi trường đã được triển khai nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn thiên nhiên. Những hoạt động này giúp người dân hiểu rõ hơn về cách thức bảo vệ tài nguyên và phát triển bền vững.

4.2. Phát triển du lịch sinh thái

Du lịch sinh thái đã trở thành một nguồn thu nhập quan trọng cho cộng đồng địa phương. Việc phát triển du lịch không chỉ giúp bảo tồn tài nguyên mà còn tạo ra cơ hội việc làm cho người dân. Điều này góp phần vào việc phát triển kinh tế bền vững tại khu vực.

V. Kết luận và tương lai của bảo tồn tại khu bảo tồn Na Hang

Bảo tồn thiên nhiên tại khu bảo tồn Na Hang cần sự hợp tác chặt chẽ giữa chính quyền, cộng đồng địa phương và các tổ chức phi chính phủ. Việc xây dựng các chính sách bảo tồn hiệu quả và bền vững là rất cần thiết để đảm bảo sự phát triển của cả con người và thiên nhiên. Tương lai của khu bảo tồn phụ thuộc vào sự tham gia tích cực của cộng đồng trong các hoạt động bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

5.1. Hợp tác giữa các bên liên quan

Sự hợp tác giữa chính quyền, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ là rất quan trọng trong việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Các bên cần cùng nhau xây dựng các chương trình bảo tồn hiệu quả và bền vững.

5.2. Định hướng phát triển bền vững

Định hướng phát triển bền vững cần được đặt lên hàng đầu trong các chính sách bảo tồn. Việc kết hợp giữa bảo tồn thiên nhiên và phát triển kinh tế sẽ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống cho cộng đồng địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ thống rừng đặc dụng Việt Nam đóng vai trò then chốt trong chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học quốc gia với 128 khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia, bao phủ tổng diện tích trên 2,5 triệu hecta. Tuy nhiên, công tác quản trị tại các khu bảo tồn đang đối mặt với mâu thuẫn gay gắt giữa mục tiêu bảo tồn nghiêm ngặt và nhu cầu sinh kế truyền thống của cộng đồng dân cư bản địa. Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang (tỉnh Tuyên Quang) được thành lập theo Quyết định số 274/QĐ-UB năm 1994 và điều chỉnh ranh giới năm 2006 với diện tích tự nhiên 37.525 ha, trải dài trên địa bàn 4 xã vùng cao: Côn Lôn, Khau Tinh, Sơn Phú và Thanh Tương. Đây là nơi lưu giữ hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi độc đáo vùng Đông Bắc với 1.162 loài thực vật bậc cao và 90 loài thú quý hiếm, đặc biệt là quần thể Voọc mũi hếch (Pygathrix avunculus) đang nguy cấp toàn cầu.

Vấn đề cốt lõi nảy sinh khi 1.941 hộ gia đình với 8.490 nhân khẩu sinh sống xen kẽ trong vùng lõi và vùng đệm bị hạn chế quyền tiếp cận đất đai và tài nguyên rừng. Trong khi đó, các sinh kế thay thế chưa kịp bù đắp nguồn thu nhập thiếu hụt, tạo áp lực lớn lên hệ sinh thái tự nhiên. Đặc biệt, việc triển khai xây dựng công trình Thủy điện Tuyên Quang từ năm 2002 làm ngập một phần diện tích dọc lưu vực sông Gâm và sông Năng, kéo theo sự gia tăng đột biến về nhu cầu lâm sản và chất đốt. Nghiên cứu của tác giả Ngô Ngọc Tuyên, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Bá Ngãi tại Trường Đại học Lâm nghiệp, tập trung định lượng các hình thức tác động bất lợi của 4 nhóm dân tộc (Tày, Dao, Kinh, H'mông) đến tài nguyên rừng, phân tích nguyên nhân kinh tế - xã hội và xây dựng luận cứ khoa học cho các mô hình đồng quản lý rừng bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng ba trụ cột lý thuyết kinh điển trong quản lý tài nguyên và sinh thái học nhân văn:

1. Lý thuyết hệ thống (Systems Theory): Nhìn nhận khu bảo tồn thiên nhiên là một thực thể thống nhất gồm hai phân hệ tương tác hữu cơ: hệ thống tự nhiên (rừng, thảm thực vật, động vật hoang dã) và hệ thống kinh tế - xã hội (cộng đồng dân cư, tập quán sản xuất, thị trường). Bất kỳ can thiệp nào vào hệ kinh tế đều tạo ra biến đổi tương ứng trong hệ sinh thái.
2. Tháp sinh thái - nhân văn (Park, 1936; Nguyễn Bá Ngãi, 2001): Mô hình hóa các yếu tố chi phối hành vi khai thác rừng theo 4 bậc thứ bậc: Bậc sinh thái (điều kiện tự nhiên, thổ nhưỡng), Bậc kinh tế (sinh kế, thu nhập, thị trường), Bậc thể chế (chính sách giao đất giao rừng, luật pháp), và Bậc đạo đức - văn hóa (tập quán canh tác, nhận thức cộng đồng). Mối quan hệ giữa phát triển kinh tế - xã hội và tác động bất lợi đến rừng là quan hệ nghịch biến: khi phúc lợi xã hội và năng lực quản trị tăng lên, áp lực phá hoại rừng sẽ suy giảm.
3. Quan điểm bảo tồn - phát triển tích hợp (ICDP): Kết hợp đồng thời ba cách tiếp cận gồm giải pháp sinh kế thay thế, cải thiện nền tảng kinh tế địa phương và thu hút sự tham gia của người dân vào quy hoạch, phân chia lợi ích tài nguyên theo thang đo 7 cấp độ của Hosley (1996).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng quy trình kết hợp chặt chẽ giữa phân tích định tính và định lượng nhằm đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy khoa học cao:

• Thiết kế mẫu khảo sát: Chọn mẫu nghiên cứu tại 4 xã đại diện (Côn Lôn, Khau Tinh, Sơn Phú, Thanh Tương) phản ánh đầy đủ các điều kiện địa hình chia cắt, trình độ hạ tầng giao thông và cơ cấu kinh tế hộ. Tổng cỡ mẫu khảo sát trực tiếp là 120 hộ gia đình, phân bổ đồng đều theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có hệ thống với 30 hộ cho mỗi nhóm dân tộc (Tày, Dao, Kinh, H'mông) từ danh bạ lưu trữ tại Ủy ban nhân dân cấp xã.
• Thu thập dữ liệu thực địa: Sử dụng bộ công cụ đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA, RRA), thực hiện 120 phiếu phỏng vấn bán định hướng, 3 cuộc thảo luận nhóm tập trung (mỗi nhóm 5 - 7 người thuộc đầy đủ các nhóm kinh tế khá, trung bình, nghèo) và phỏng vấn sâu 12 cán bộ kiểm lâm cùng lãnh đạo thôn bản. Dữ liệu thứ cấp được kế thừa có chọn lọc từ hồ sơ quản trị lâm nghiệp giai đoạn 1999 - 2006 của Hạt Kiểm lâm Rừng đặc dụng Na Hang.
• Phương pháp phân tích số liệu: Xử lý dữ liệu định lượng trên phần mềm thống kê SPSS 12 và Excel. Mô hình hàm sản xuất Cobb-Douglas dạng tuyến tính hóa qua logarit tự nhiên được sử dụng để xác định hệ số co giãn của các yếu tố nguồn lực đối với tổng thu nhập hộ. Đồng thời, hệ số tương quan Pearson ($r$) và hệ số xác định ($R^2$) được tính toán nhằm lượng hóa mức độ phụ thuộc của thu nhập hộ gia đình vào từng kênh khai thác lâm sản (nương rẫy, gỗ tròn, củi đun, tre nứa, lâm sản ngoài gỗ).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa đã lượng hóa chi tiết mức độ can thiệp của cộng đồng địa phương vào tài nguyên rừng Na Hang thông qua các chỉ số cụ thể:

• Canh tác nương rẫy du canh: Có 101 trên tổng số 120 hộ điều tra (chiếm tỷ lệ 84,16%) tham gia đốt nương làm rẫy với tần suất bình quân 0,88 lần/năm và quy mô diện tích canh tác trung bình 0,68 ha/hộ. Tỷ lệ tham gia cao nhất tập trung ở người Dao và H'mông (100% số hộ được hỏi, diện tích từ 0,98 đến 1,02 ha/hộ), trong khi người Kinh có mức độ thấp nhất với 43,33% số hộ (0,11 ha/hộ). Nguồn thu từ nương rẫy đóng góp bình quân 1,41 triệu đồng/hộ/năm vào ngân sách gia đình.
• Khai thác gỗ trái phép: Tỷ lệ hộ tham gia khai thác gỗ đạt 84,16% (101/120 hộ) với khối lượng khai thác bình quân 4,19 $m^3$/hộ/năm. Tổng khối lượng gỗ khai thác hàng năm của nhóm mẫu nghiên cứu lên tới 423,19 $m^3$, mang lại giá trị kinh tế 188,87 triệu đồng/năm (bình quân 1,87 triệu đồng/hộ/năm). Người Tày khai thác khối lượng lớn nhất với 5,39 $m^3$/hộ/năm phục vụ làm nhà sàn truyền thống, kế tiếp là người H'mông (5,22 $m^3$/hộ/năm) và người Dao (4,65 $m^3$/hộ/năm), tập trung vào các loài gỗ quý như Trai lý, Nghiến, Thiết đinh, Hoàng đàn.
• Thu gom và thương mại hóa củi đun: 100% hộ gia đình (120/120 hộ) phụ thuộc hoàn toàn vào củi rừng cho nhu cầu sinh hoạt và sưởi ấm với mức tiêu thụ trung bình 12,90 kg/hộ/ngày. Bên cạnh tự tiêu dùng, các hộ khai thác thương mại trung bình 18,84 ste củi/hộ/năm, tạo ra thu nhập bình quân 1,13 triệu đồng/hộ/năm (tương đương 135,60 triệu đồng/năm trên toàn bộ 120 hộ). Người H'mông dẫn đầu về lượng củi thương phẩm với 22,87 ste/hộ/năm do tập quán giữ lửa quanh năm.
• Khai thác tre nứa và vi phạm lâm luật: Có 80,00% số hộ (96/120 hộ) khai thác tre nứa với sản lượng bán ra bình quân 9,95 tạ/hộ/năm, thu về 0,29 triệu đồng/hộ/năm. Thống kê giai đoạn 1999 - 2006 ghi nhận bình quân 87,86 vụ vi phạm Luật Bảo vệ và Phát triển rừng mỗi năm, chạm đỉnh 114 vụ vào năm 2004 khi hoạt động xây dựng thủy điện diễn ra cao điểm.

Thảo luận kết quả

Khi biểu diễn dữ liệu bằng các biểu đồ cột so sánh và biểu đồ phân tán hồi quy, sự chênh lệch sâu sắc về cấu trúc thu nhập và phương thức tác động giữa các nhóm dân tộc trở nên rất rõ ràng. Nhóm dân tộc thiểu số sống ở vùng cao (H'mông, Dao) chịu sức ép sinh kế nặng nề do quỹ đất sản xuất nông nghiệp hạn hẹp (đất nông nghiệp toàn vùng chỉ chiếm 7,29% tương đương 2.719,9 ha, trong khi đất lâm nghiệp chiếm tới 82,43% tương đương 30.932,0 ha). Trình độ canh tác lạc hậu "tra lỗ bỏ hạt" khiến năng suất cây lương thực thấp, buộc họ phải duy trì nương rẫy luân chuyển trên sườn dốc cao. Ngược lại, người Tày và Kinh sở hữu các dải thung lũng ven sông suối phì nhiêu, canh tác lúa nước 2 vụ đạt năng suất 5,1 - 5,4 tấn/ha, nên áp lực phá rừng mở rộng diện tích canh tác thấp hơn hẳn nhưng lại gia tăng nhu cầu khai thác gỗ khối lượng lớn cho kiến trúc nhà ở kiên cố.

Sự kiện ngăn dòng và thi công công trình Thủy điện Tuyên Quang từ năm 2002 tạo nên cú sốc lớn về môi trường kinh tế: hàng nghìn lao động đổ về công trường làm bùng nổ nhu cầu chất đốt và vật liệu xây dựng phụ trợ. Giá củi tăng lên 60.000 đồng/ste đã biến hoạt động thu nhặt lâm sản phụ từ việc tự cấp tự túc thành sinh kế thương mại hóa có lợi nhuận trực tiếp. So sánh với các nghiên cứu tại Vườn quốc gia Pù Mát hay Ba Vì, kết quả tại Na Hang khẳng định chính sách bảo tồn thuần túy dựa trên các chế tài hành chính ("hàng rào và xử phạt") không thể triệt tiêu được vi phạm nếu thiếu cơ chế chia sẻ quyền lợi tài nguyên và công nhận tri thức bản địa trong quản lý rừng đặc dụng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên phân tích hồi quy định lượng và mô hình Tháp sinh thái - nhân văn, luận văn đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá có tính thực thi cao:

1. Thiết lập cơ chế giao khoán bảo vệ rừng gắn với chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR): Ban Quản lý Rừng đặc dụng phối hợp với Ủy ban nhân dân huyện Na Hang tổ chức giao khoán bảo vệ toàn bộ 21.277,7 ha rừng đặc dụng cho các cộng đồng thôn bản quản lý trực tiếp theo hợp đồng dài hạn trong vòng 12 tháng. Mục tiêu nâng mức chi trả nhận khoán lên tối thiểu 30% tổng thu nhập hộ nghèo, chuyển hóa người dân từ vị thế đối tượng xâm phạm sang lực lượng tuần tra bảo vệ rừng chính quy.
2. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng và thâm canh nông nghiệp bền vững: Trung tâm Khuyến nông tỉnh Tuyên Quang và chính quyền 4 xã triển khai dự án cải tạo 300 ha đất nương rẫy thoái hóa sang mô hình nông lâm kết hợp (trồng chè Shan tuyết, mận, đậu tương xen cây họ đậu cải tạo đất) trong lộ trình 24 tháng. Áp dụng kỹ thuật canh tác ruộng bậc thang và giống lúa mới nhằm nâng sản lượng lương thực bình quân từ 217 kg lúa/người/năm lên 300 kg/người/năm, giúp giảm trên 60% nhu cầu phá rừng làm nương rẫy mới.
3. Phổ cập công nghệ năng lượng tái tạo và bếp đun tiết kiệm củi: Hội Liên hiệp Phụ nữ huyện phối hợp với các tổ chức phát triển hỗ trợ lắp đặt 500 hầm khí sinh học biogas và phân phối 1.200 bếp cải tiến tiết kiệm nhiên liệu cho 100% hộ dân vùng lõi trong thời hạn 18 tháng. Giải pháp này hướng tới cắt giảm khối lượng củi đun tiêu thụ từ 12,90 kg/hộ/ngày xuống dưới 5,0 kg/hộ/ngày, giảm 60% áp lực chặt phá củi rừng tự nhiên.
4. Thể chế hóa hương ước bảo vệ rừng và tổ chức tuần tra cộng đồng: Ủy ban nhân dân 4 xã chủ trì xây dựng và phê duyệt hương ước quản lý tài nguyên tại 32 thôn bản, thành lập 32 tổ đội kiểm lâm tự quản hoạt động thường xuyên trong 6 tháng tới. Mục tiêu giảm số vụ vi phạm lâm luật hàng năm từ 87,86 vụ xuống dưới 15 vụ/năm thông qua cơ chế tự giám sát xã hội và chế tài nội bộ nghiêm minh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống dữ liệu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia: Cung cấp phương pháp luận chuẩn mực để đánh giá sức ép nhân sinh và áp dụng các công cụ phân tích hồi quy kinh tế - xã hội phục vụ công tác quy hoạch phân khu chức năng và phân vùng quản lý vùng đệm.
• Cơ quan hoạch định chính sách lâm nghiệp và phát triển nông thôn: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng về phân hóa sinh kế theo tộc người, hỗ trợ quá trình xây dựng định mức giao đất khoán rừng và thiết kế các chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững vùng đồng bào thiểu số.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo chất lượng cao về phương pháp kết hợp công cụ PRA với mô hình định lượng đa biến Cobb-Douglas và kiểm định thống kê SPSS trong nghiên cứu tài nguyên thiên nhiên.
• Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và đơn vị điều phối dự án bảo tồn: Hỗ trợ dữ liệu nền tảng để thiết kế các gói can thiệp sinh kế thích ứng, dự án năng lượng sạch và phát triển chuỗi giá trị nông lâm sản ngoài gỗ tại khu vực miền núi phía Bắc.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân gốc rễ nào dẫn đến tình trạng xâm hại tài nguyên rừng tại Khu bảo tồn Na Hang?
Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ sự thiếu hụt đất sản xuất nông nghiệp (chỉ chiếm 7,29% diện tích tự nhiên) kết hợp với tập quán canh tác nương rẫy lâu đời và sự hạn chế của các nguồn sinh kế phi nông nghiệp. Khi 100% hộ dân phụ thuộc vào củi đun và gỗ xây dựng, việc thiếu cơ chế đồng quản lý khiến người dân tiếp tục khai thác rừng tự nhiên để sinh tồn.

Mức độ tác động đến rừng có sự khác biệt như thế nào giữa 4 nhóm dân tộc?
Người Dao và H'mông tác động mạnh nhất qua việc đốt nương làm rẫy (100% số hộ, diện tích rẫy xấp xỉ 1,0 ha/hộ) và thu gom củi thương phẩm (18,71 - 22,87 ste/hộ/năm). Ngược lại, người Tày khai thác khối lượng gỗ tròn cao nhất (5,39 $m^3$/hộ/năm) cho kiến trúc nhà sàn, trong khi người Kinh có mức độ can thiệp vào rừng thấp nhất ở tất cả các chỉ tiêu.

Dự án Thủy điện Tuyên Quang đã tạo ra những áp lực gì đối với công tác bảo tồn rừng?
Việc thi công đập thủy điện từ năm 2002 làm ngập diện tích đất canh tác ven sông và thu hút hàng nghìn công nhân xây dựng, đẩy nhu cầu tiêu thụ củi đun và tre nứa tăng vọt. Giá củi thương phẩm chạm mức 60.000 đồng/ste đã kích thích 100% hộ dân tăng cường chặt hạ củi rừng bán ra thị trường thị trấn Na Hang để kiếm thêm thu nhập.

Điểm mới trong phương pháp nghiên cứu của luận văn là gì?
Luận văn đã khắc phục hạn chế của các nghiên cứu định tính thuần túy trước đây bằng cách kết hợp công cụ đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) với kỹ thuật thống kê lượng hóa đa biến trên SPSS 12. Việc áp dụng hàm Cobb-Douglas và phân tích tương quan Pearson giúp đo lường chính xác mức độ nhạy cảm của thu nhập hộ trước từng loại hình khai thác lâm sản.

Làm thế nào để vừa bảo vệ nghiêm ngặt đa dạng sinh học vừa đảm bảo đời sống người dân vùng lõi?
Giải pháp then chốt là thực hiện mô hình bảo tồn dựa vào cộng đồng thông qua giao khoán rừng gắn với chi trả dịch vụ môi trường rừng, kết hợp hỗ trợ kỹ thuật thâm canh lúa nước, chuyển đổi 300 ha nương rẫy sang nông lâm kết hợp và hỗ trợ công nghệ bếp tiết kiệm củi để giảm thiểu 60% nhu cầu khai thác tài nguyên tự nhiên.

Kết luận

• Lượng hóa toàn diện các tác động nhân sinh: Luận văn đã xác định rõ 4 hình thức tác động tiêu cực chính gồm đốt nương làm rẫy (84,16% hộ), khai thác gỗ (4,19 $m^3$/hộ/năm), thu gom củi đun (18,84 ste/hộ/năm) và khai thác tre nứa (9,95 tạ/hộ/năm) tại 4 xã vùng cao Na Hang.
• Xác lập cơ sở khoa học theo Tháp sinh thái - nhân văn: Chứng minh mối quan hệ phụ thuộc chặt chẽ giữa áp lực phá rừng với các biến số kinh tế hộ, quỹ đất canh tác khan hiếm và văn hóa cư trú đặc thù của từng nhóm dân tộc thiểu số.
• Đóng góp học thuật và thực tiễn: Cung cấp mô hình phân tích định lượng kết hợp hàm Cobb-Douglas và phần mềm SPSS 12, tạo tiền đề khoa học vững chắc cho việc hoạch định chính sách bảo tồn gắn với phát triển sinh kế tại Việt Nam.
• Lộ trình thực thi chính sách giai đoạn 2008 - 2010: Ưu tiên triển khai ngay việc giao khoán 21.277,7 ha rừng đặc dụng, lắp đặt 500 hầm biogas và chuyển đổi cơ cấu cây trồng nhằm giảm số vụ vi phạm lâm luật xuống dưới 15 vụ/năm trong vòng 24 - 36 tháng.
• Khuyến nghị hành động: Kính mời các nhà khoa học, nhà quản lý lâm nghiệp và các tổ chức bảo tồn tham khảo, áp dụng rộng rãi khung giải pháp của luận văn để thúc đẩy mục tiêu phát triển bền vững và bảo tồn nguyên vẹn nguồn gen quý hiếm tại hệ thống rừng đặc dụng quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng §¹i häc L©m nghiÖp Ng« Ngäc Tuyªn Nghiªn cøu t¸c ®éng cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng ®Õn tµi nguyªn rõng t¹i khu b¶o tån thiªn nhiªn Na Hang tØnh Tuyªn Quang LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Hµ T©y, n¨m 2007 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng §¹i häc L©m nghiÖp Ng« Ngäc Tuyªn Nghiªn cøu t¸c ®éng cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng ®Õn tµi nguyªn rõng t¹i khu b¶o tån thiªn nhiªn Na Hang tØnh Tuyªn Quang Chuyªn ngµnh: L©m häc M· sè: 60.60 LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Ng­êi h­íng dÉn khoa häc: PGS. NguyÔn B¸ Ng·i Hµ T©y, n¨m 2007 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 1 §Æt vÊn ®Ò Sù tån t¹i cña x· héi loµi ng­êi liªn quan mËt thiÕt ®Õn c¸c nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn nh­: N­íc, kh«ng khÝ, kho¸ng s¶n, ®éng vËt vµ thùc vËt. Nhu cÇu c¬ b¶n vµ sù sèng cßn cña con ng­êi phô thuéc vµo c¸c nguån tµi nguyªn ®ã. Song, con ng­êi ®· m¾c ph¶i nh÷ng sai lÇm lµ khai th¸c, tµn ph¸ thiªn nhiªn mét c¸ch nghiªm träng.

HËu qu¶ lµ sè loµi sinh vËt ngµy cµng gi¶m vÒ sè l­îng vµ chÊt l­îng, c¸c hÖ sinh th¸i ®éng thùc vËt bÞ ph¸ vì, suy tho¸i, gi«ng b·o, lò lôt, h¹n h¸n liªn tiÕp x¶y ra. B¶o vÖ m«i tr­êng vµ tµi nguyªn thiªn nhiªn nh»m môc tiªu ph¸t triÓn bÒn v÷ng lµ vÊn ®Ò mang tÝnh chÊt toµn cÇu, v­ît ra khái ph¹m vi mét quèc gia. Trong nhiÒu n¨m qua, ChÝnh phñ ViÖt Nam ®· sím cã nh÷ng nç lùc trong c«ng t¸c b¶o vÖ m«i tr­êng vµ b¶o tån ®a d¹ng sinh häc. Ngay tõ n¨m 1962, V­ên quèc gia Cóc Ph­¬ng ®· ®­îc thµnh lËp.

S¾c lÖnh B¶o vÖ rõng vµ quyÕt ®Þnh thµnh lËp m¹ng l­íi kiÓm l©m nh©n d©n ®­îc ban hµnh n¨m 1972. ChiÕn l­îc b¶o tån quèc gia n¨m 1985. LuËt b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn rõng n¨m 1991. S¾c lÖnh cña chÝnh phñ vÒ viÖc b¶o vÖ vµ qu¶n lý nh÷ng lo¹i ®éng thùc vËt quý hiÕm n¨m 1993.

Thêi gian gÇn ®©y, ViÖt Nam lµ mét trong nh÷ng n­íc cã b­íc tiÕn tÝch cùc trong c«ng t¸c b¶o vÖ tµi nguyªn m«i tr­êng, b¶o vÖ ®a d¹ng sinh häc. N¨m 1994, ViÖt Nam ®· chÝnh thøc tham gia c«ng ­íc Quèc tÕ vÒ b¶o vÖ ®a d¹ng sinh häc. Ngµy 22 th¸ng 12 n¨m 1995 Thñ t­íng ChÝnh phñ ®· ký quyÕt ®Þnh phª duyÖt “KÕ ho¹ch hµnh ®éng ®a d¹ng sinh häc ë ViÖt Nam”. QuyÕt ®Þnh sè 186/2006/Q§ - TTg cña Thñ t­íng chÝnh phñ vÒ viÖc ban hµnh Quy chÕ qu¶n lý rõng ngµy 14/8/2006, ®· thay thÕ QuyÕt ®Þnh sè 08/2001/Q§ - TTg ngµy 11/1/2001.

LuËt ®Êt ®ai n¨m 2003. LuËt B¶o vÖ vµ ph¸t triÓn rõng ban hµnh n¨m 2004…lµ nh÷ng c¬ së ph¸p lý quan träng ®Ó n­íc ta thùc hiÖn c«ng cuéc b¶o tån ®a d¹ng sinh häc [23], [32], [34], [41]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 §Õn nay, ViÖt Nam ®· cã 128 khu rõng ®Æc dông ®­îc thµnh lËp víi tæng diÖn tÝch trªn 2,5 triÖu ha bao gåm c¸c v­ên quèc gia, khu b¶o tån thiªn nhiªn, khu b¶o vÖ c¶nh quan [37]. HÖ thèng c¸c khu b¶o tån ®· vµ ®ang gãp phÇn tÝch cùc vµo sù nghiÖp b¶o tån ®a d¹ng sinh häc, g×n gi÷ nguån gen ®éng thùc vËt rõng, n¬i nghiªn cøu khoa häc, b¶o vÖ di tÝch lÞch sö, v¨n ho¸ vµ danh lam th¾ng c¶nh.Bªn c¹nh chøc n¨ng b¶o tån ®a d¹ng sinh häc, c¸c khu b¶o tån cßn lµ n¬i l­u tr÷ c¸c vËt liÖu thiªn nhiªn cho sù ph¸t triÓn cña c¸c ngµnh y tÕ, gi¸o dôc, n«ng nghiÖp, l©m nghiÖp, c«ng nghiÖp vµ du lÞch.

G×n gi÷ c¸c chøc n¨ng tù nhiªn cña hÖ sinh th¸i, b¶o vÖ ®Êt ®ai, ®iÒu hoµ khÝ hËu, ®¶m b¶o chÊt l­îng cuéc sèng cho thÕ hÖ h«m nay vµ mai sau. MÆc dï hÖ thèng c¸c khu b¶o tån ®ang g×n gi÷ nh÷ng gi¸ trÞ kh«ng thÓ thay thÕ ®­îc nh­ vËy, nh­ng qu¶n lý c¸c khu b¶o tån ®· vµ ®ang gÆp rÊt nhiÒu khã kh¨n tõ phÝa ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng. ViÖc thµnh lËp c¸c KBTTN lu«n cã xu h­íng lµm thay ®æi lín tíi cuéc sèng cña hä. B¾t ®Çu tõ nh÷ng thay ®æi vÒ vÞ trÝ nhµ ë, vÒ thãi quen chiÕm h÷u ®Êt ®ai canh t¸c, nguån s¶n phÈm s½n cã ë rõng, dÉn tíi nhiÒu thay ®æi kh¸c vÒ tËp qu¸n canh t¸c, sinh kÕ, v¨n ho¸.

TNR lµ nguån sèng chñ yÕu cña ng­êi d©n sèng trong vµ gÇn rõng bao ®êi nay, giê ®©y d­êng nh­ ®· kh«ng cßn lµ cña hä. Trong khi ®ã, c¸c sinh kÕ t¹o nguån thu nhËp kh¸c ch­a bï ®¾p ®­îc sù thiÕu hôt lín lao nµy. ChÝnh v× vËy, ®· g©y ra m©u thuÉn gi÷a KBTTN vµ ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng sèng phô thuéc vµo nguån TNR. Do ®ã, viÖc tån t¹i nh÷ng t¸c ®éng bÊt lîi cña ng­êi d©n vµo TNR lµ mét tÊt yÕu.

Khu b¶o tån thiªn nhiªn Na Hang ®­îc thµnh lËp theo quyÕt ®Þnh sè 274/Q§ - UB ngµy 09/05/1994 cña UBND tØnh Tuyªn Quang nh»m môc ®Ých ban ®Çu lµ b¶o vÖ loµi Voäc mòi hÕch (Pygathrix avunculus) ®­îc xem lµ loµi ®ang bÞ ®e do¹ tuyÖt chñng trªn toµn cÇu. Khu b¶o tån n»m trªn ®Þa bµn hµnh chÝnh cña 5 x·: Thanh T­¬ng, VÜnh Yªn, S¬n Phó, Khau Tinh, C«n L«n thuéc huyÖn Na Hang tØnh Tuyªn Quang víi tæng diÖn tÝch khi thµnh lËp lµ 41.930 ha, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 ®Õn n¨m 1998 Ban qu¶n lý KBTTN Na Hang ®­îc chuyÓn thµnh H¹t kiÓm l©m Rõng ®Æc dông Na Hang theo quyÕt ®Þnh sè 1115/Q§ - UB ngµy 09/11/1998 cña UBND tØnh Tuyªn Quang víi tæng diÖn tÝch lµ 36. Ngày 19/04/2002 chÝnh phñ ViÖt Nam ®· phª duyÖt dù ¸n Thñy §iÖn Tuyªn Quang, x©y dùng mét con ®Ëp t¹i ®iÓm giao nhau gi÷a hai con s«ng: S«ng G©m vµ s«ng N¨ng thuéc huyÖn Na Hang tØnh Tuyªn Quang. Con ®Ëp ®· lµm ngËp vµ biÕn vïng th­îng l­u s«ng G©m vµ s«ng N¨ng bao gåm mét phÇn diÖn tÝch cña KBTTN Na Hang trë thµnh vïng lßng hå.

§Õn nay, diÖn tÝch KBTTN Na Hang ®­îc ®iÒu chØnh theo quyÕt ®Þnh ngµy 31/12/2006 cña UBND tØnh Tuyªn Quang, KBT n»m trªn ®Þa bµn hµnh chÝnh cña 4 x·: C«n L«n, Khau Tinh, S¬n Phó vµ Thanh T­¬ng víi tæng diÖn tÝch tù nhiªn lµ 37. T¹i ®©y, cã khu hÖ ®éng thùc vËt phong phó, ®Æc tr­ng bëi hÖ sinh th¸i rõng trªn nói ®¸ v«i vïng §«ng B¾c ViÖt Nam. Cho ®Õn nay ®· x¸c ®Þnh ®­îc 1162 loµi thùc vËt [26], trong ®ã cã nhiÒu loµi ®­îc ghi trong s¸ch ®á nh­ Trai, Mun, NghiÕn, L¸t hoa, §inh, Th«ng tre, Hoµng ®µn, TrÇm giã. §· ghi nhËn ®­îc 90 loµi thó, 263 loµi chim, 61 loµi bß s¸t, 35 loµi Õch nh¸i, 219 loµi b­ím, trong ®ã cã nhiÒu loµi quý hiÕm, cã nguy c¬ tuyÖt chñng cÇn ®­îc b¶o vÖ nh­ Voäc mòi hÕch, Voäc ®en m¸ tr¾ng, CÇy v»n, GÊu chã, GÊu ngùa, V¹c tai tr¾ng, Kú nh«ng Tam ®¶o, Cu li nhá [1].

Cã 4 d©n téc chÝnh lµ Tµy, Dao, Kinh, H'm«ng, ngoµi ra cßn cã c¸c d©n téc Nïng, M­êng, S¸n ChØ, Cao Lan vµ Hoa víi sè l­îng Ýt. Hä sinh ®· sinh sèng ë ®©y tõ l©u ®êi víi c¸c tËp qu¸n truyÒn thèng nh­ ®èt n­¬ng lµm rÉy, du canh du c­, s¨n b¾n ®éng vËt, chÆt gç, lÊy cñi, thu l­îm c¸c s¶n phÈm cña rõng. §êi sèng cña ng­êi d©n chñ yÕu dùa vµo TNR lµ chÝnh. Tr×nh ®é d©n trÝ thÊp, tËp qu¸n canh t¸c l¹c hËu, ch­a cã biÖn ph¸p sö dông ®Êt hîp lý, cïng víi søc Ðp vÒ nhu cÇu l­¬ng thùc, thùc phÈm, gç, cñi ngµy cµng gia t¨ng lµ nh÷ng nguyªn nh©n t¸c ®éng m¹nh mÏ tíi TNR cña KBTTN, g©y suy gi¶m nghiªm träng ®a d¹ng sinh häc cña khu b¶o tån.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Tr­íc thùc tr¹ng trªn, víi sù ®ãng gãp tÝch cùc cña c¸c ngµnh h÷u quan nh­ Chi côc kiÓm l©m tØnh Tuyªn Quang, Së n«ng nghiÖp vµ ph¸t triÓn n«ng th«n, H¹t kiÓm l©m rõng ®Æc dông Na Hang, cïng c¸c cÊp chÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng, ®· cã nhiÒu biÖn ph¸p tÝch cùc nh»m b¶o vÖ, sö dông vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng TNR. Song, nguån TNR t¹i KBTTN vÉn bÞ x©m h¹i. Mét trong nh÷ng nguyªn nh©n chñ yÕu lµ thiÕu sù tham gia cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng trong c¸c ho¹t ®éng qu¶n lý b¶o tån TNR. XuÊt ph¸t tõ nh÷ng vÊn ®Ò trªn, t«i lùa chän ®Ò tµi: “Nghiªn cøu t¸c ®éng cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng ®Õn tµi nguyªn rõng t¹i khu b¶o tån thiªn nhiªn Na Hang tØnh Tuyªn Quang”.

Víi mong muèn gãp phÇn vµo c«ng cuéc b¶o vÖ ®a d¹ng sinh häc vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng TNR t¹i KBTTN Na Hang. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Ch­¬ng 1 Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1. Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu trªn thÕ giíi Trªn thÕ giíi, céng ®ång quèc tÕ ®· cã nhiÒu nghiªn cøu nh»m nç lùc lµm thay ®æi chiÕn l­îc b¶o tån tõ ®Çu thËp kû 1980. Mét chiÕn l­îc b¶o tån míi dÇn ®­îc h×nh thµnh vµ kh¼ng ®Þnh tÝnh ­u viÖt, ®ã lµ liªn kÕt qu¶n lý KBTTN vµ VQG víi c¸c ho¹t ®éng sinh kÕ cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng, cÇn thiÕt cã sù tham gia b×nh ®¼ng cña c¸c céng ®ång trªn c¬ së t«n träng nÒn v¨n ho¸ trong qu¸ tr×nh x©y dùng c¸c quyÕt ®Þnh.

PhÇn lín c¸c khu b¶o tån ®Òu ®­îc thiÕt lËp v× môc ®Ých Quèc gia, mµ Ýt nghÜ ®Õn c¸c nhu cÇu vµ mong muèn cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng. Dùa trªn m« h×nh cña Hoa Kú, ph­¬ng thøc qu¶n lý cña nhiÒu VQG vµ KBT chñ yÕu bao gåm viÖc ng¨n cÊm ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng x©m nhËp vµo KBT vµ khai th¸c TNR. Ph­¬ng thøc nµy gäi lµ biÖn ph¸p "Rµo vµ ph¹t". T¹i c¸c n­íc §«ng Nam Ch©u ¸ ph­¬ng thøc nµy tá ra kh«ng thÝch hîp v× ®Ó duy tr× sù ®a d¹ng sinh häc th× ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng bÞ mÊt quyÒn tiÕp cËn víi nguån TNR, trong khi sù phô thuéc cña hä vµo TNR lµ rÊt lín [39].

ë §«ng Nam Ch©u ¸, sù tham gia cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng vµo c«ng t¸c b¶o tån ®a d¹ng sinh häc lµ mét biÖn ph¸p cÇn thiÕt vµ th­êng cã hiÖu qu¶. Lý do ®Ó khuyÕn khÝch sù tham gia nµy lµ: Nç lùc cña c¸c c¬ quan chÝnh phñ nh»m ®­a d©n chóng ra khái c¸c KBT ®· kh«ng mang l¹i kÕt qu¶ nh­ mong muèn trªn c¶ ph­¬ng diÖn qu¶n lý TNR vµ kinh tÕ x· héi. ViÖc ®­a ng­êi d©n vèn quen sèng trªn ®Þa bµn cña hä ®Õn mét n¬i míi ch¼ng kh¸c nµo "B¾t c¸ khái n­íc" vµ khi ®ã lùc l­îng kh¸c cã thÓ x©m lÊn vµ khai th¸c TNR mµ kh«ng cã ng­êi b¶o vÖ.