Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu tác động của cộng đồng địa phương đến tài nguyên rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên kim hỷ tỉnh bắc kạn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu tác động của cộng đồng địa phương đến tài nguyên rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Khuất Thị Lan Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Bá Ngãi
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu tác động của cộng đồng địa phương đến tài nguyên rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ, tỉnh Bắc Kạn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. TRÊN THẾ GIỚI
• 1.2. Ở VIỆT NAM
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 2.2. ĐỐI TƯỢNG, GIỚI HẠN VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 2.3. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của cộng đồng địa phương đến tài nguyên rừng

Nghiên cứu về tác động của cộng đồng địa phương đến tài nguyên rừng tại Kim Hỷ, Bắc Kạn, là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh bảo tồn và phát triển bền vững. Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ không chỉ là nơi bảo vệ đa dạng sinh học mà còn là nguồn sinh kế cho người dân địa phương. Việc hiểu rõ mối quan hệ giữa cộng đồng và tài nguyên rừng là cần thiết để đưa ra các giải pháp hiệu quả.

1.1. Đặc điểm khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ

Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ có diện tích 18.104 ha, là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật quý hiếm. Đặc điểm địa lý và sinh thái của khu vực này tạo ra một môi trường phong phú cho nghiên cứu tác động của cộng đồng địa phương đến tài nguyên rừng.

1.2. Vai trò của tài nguyên rừng đối với cộng đồng

Tài nguyên rừng tại Kim Hỷ đóng vai trò quan trọng trong đời sống của người dân địa phương. Nó cung cấp thực phẩm, nguyên liệu xây dựng và thu nhập cho nhiều hộ gia đình. Sự phụ thuộc vào tài nguyên rừng làm tăng áp lực lên hệ sinh thái.

II. Vấn đề và thách thức trong quản lý tài nguyên rừng

Quản lý tài nguyên rừng tại Kim Hỷ đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự xung đột giữa nhu cầu phát triển kinh tế của cộng đồng và yêu cầu bảo tồn tài nguyên thiên nhiên là một trong những vấn đề chính. Việc khai thác tài nguyên rừng không bền vững đã dẫn đến suy giảm chất lượng rừng.

2.1. Tác động tiêu cực từ hoạt động khai thác

Hoạt động khai thác tài nguyên rừng không bền vững đã dẫn đến tình trạng xói mòn đất và giảm sút đa dạng sinh học. Nhiều loài động thực vật quý hiếm đang bị đe dọa do sự can thiệp của con người.

2.2. Sự thiếu hụt chính sách bảo vệ rừng

Chính sách bảo vệ rừng hiện tại chưa đủ mạnh để ngăn chặn các hoạt động khai thác trái phép. Cần có những quy định rõ ràng và biện pháp thực thi hiệu quả hơn để bảo vệ tài nguyên rừng.

III. Phương pháp nghiên cứu tác động của cộng đồng địa phương

Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp định tính và định lượng để đánh giá tác động của cộng đồng địa phương đến tài nguyên rừng. Việc thu thập dữ liệu từ các hộ gia đình và phân tích các yếu tố kinh tế, xã hội là rất quan trọng.

3.1. Phương pháp thu thập dữ liệu

Dữ liệu được thu thập thông qua phỏng vấn, khảo sát và quan sát thực địa. Các thông tin về mức độ phụ thuộc vào tài nguyên rừng và các hình thức khai thác sẽ được ghi nhận.

3.2. Phân tích dữ liệu và kết quả

Dữ liệu sẽ được phân tích để xác định mối quan hệ giữa các yếu tố kinh tế, xã hội và tác động đến tài nguyên rừng. Kết quả sẽ giúp đưa ra các giải pháp phù hợp.

IV. Giải pháp bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên rừng

Để bảo vệ tài nguyên rừng tại Kim Hỷ, cần có các giải pháp đồng bộ từ chính quyền và cộng đồng. Việc nâng cao nhận thức và tham gia của người dân vào quản lý tài nguyên là rất quan trọng.

4.1. Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của bảo vệ tài nguyên rừng sẽ giúp giảm thiểu các hoạt động khai thác trái phép. Các chương trình đào tạo và hội thảo cần được tổ chức thường xuyên.

4.2. Khuyến khích mô hình phát triển bền vững

Cần phát triển các mô hình kinh tế bền vững, như du lịch sinh thái, để tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng mà không làm tổn hại đến tài nguyên rừng.

V. Kết luận và triển vọng tương lai

Nghiên cứu về tác động của cộng đồng địa phương đến tài nguyên rừng tại Kim Hỷ cho thấy sự cần thiết phải có các giải pháp bảo vệ hiệu quả. Tương lai của tài nguyên rừng phụ thuộc vào sự hợp tác giữa chính quyền và cộng đồng.

5.1. Tầm quan trọng của sự hợp tác

Sự hợp tác giữa các bên liên quan là yếu tố quyết định trong việc bảo vệ tài nguyên rừng. Cần có các cơ chế để đảm bảo quyền lợi của cộng đồng trong quản lý tài nguyên.

5.2. Hướng đi cho nghiên cứu tiếp theo

Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các giải pháp đã triển khai và tìm kiếm các mô hình quản lý mới phù hợp với điều kiện địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ thuộc tỉnh Bắc Kạn sở hữu tổng diện tích tự nhiên 26.562 ha, trong đó có 18.104 ha rừng tự nhiên trên núi đá vôi với 13.109,7 ha rừng nguyên sinh đặc trưng của vùng Đông Bắc Việt Nam. Đây là nơi lưu giữ nguồn gen quý hiếm gồm 798 loài thực vật bậc cao có mạch và 386 loài động vật có xương sống, bao gồm các loài nguy cấp như Hươu xạ, Voọc mũi hếch, gỗ Nghiến và Sam vàng. Tuy nhiên, vùng lõi và vùng đệm của khu bảo tồn là địa bàn sinh sống của 10.646 nhân khẩu với 2.096 hộ gia đình thuộc 5 dân tộc thiểu số, trong đó người Tày chiếm 64%, người Dao chiếm 27% và người Kinh chiếm 6%. Thực trạng quỹ đất nông nghiệp chỉ vỏn vẹn 535,6 ha (chiếm 2,02% tổng diện tích tự nhiên) đã tạo nên áp lực dân sinh khổng lồ lên hệ sinh thái rừng đặc dụng, khiến tỷ lệ đói nghèo toàn vùng duy trì ở mức 28% và mỗi năm có từ 300 đến 320 hộ rơi vào cảnh thiếu đói giáp hạt.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm đặt ra là giải quyết mâu thuẫn gay gắt giữa mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học nghiêm ngặt và nhu cầu sinh kế bức thiết của cộng đồng dân cư bản địa. Mục tiêu cụ thể của luận văn tập trung định lượng các hình thức tác động bất lợi của hộ gia đình đến tài nguyên rừng, phân tích các nguyên nhân kinh tế - xã hội cốt lõi, và đề xuất hệ thống giải pháp phát triển bền vững dựa vào cộng đồng. Phạm vi nghiên cứu được triển khai chuyên sâu tại 2 thôn đại diện là Nà Dường và Thẳm Mu thuộc xã Ân Tình, huyện Na Rì trong giai đoạn 2005 - 2008. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi lần đầu tiên cung cấp hệ thống chỉ số định lượng về tỷ trọng thu nhập từ rừng (chiếm bình quân tới 55,67% tổng thu nhập hộ gia đình) và hệ số co giãn kinh tế lượng, làm cơ sở khoa học để các nhà hoạch định chính sách xây dựng phương án đồng quản lý rừng đặc dụng hiệu quả.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng tích hợp bốn hướng tiếp cận lý thuyết học thuật kinh điển trong quản lý tài nguyên và sinh thái học:

Thứ nhất, mô hình tháp sinh thái - nhân văn của Park được phát triển bởi Teherani-Kroenner xác lập cấu trúc 4 bậc nhân tố chi phối hành vi khai thác tài nguyên: bậc sinh thái, bậc kinh tế, bậc thể chế chính sách và bậc đạo đức văn hóa. Mô hình luận giải rằng mức độ tác động bất lợi tỷ lệ nghịch với trình độ phát triển kinh tế - xã hội và sự hoàn thiện của thể chế địa phương.

Thứ hai, quan điểm tiếp cận hệ thống nhìn nhận tài nguyên rừng là hệ thống tự nhiên tương tác chặt chẽ với hệ thống kinh tế - xã hội, trong đó mọi biến động về thu nhập và cơ chế quản lý đều tạo ra phản ứng dây chuyền lên tính toàn vẹn của rừng.

Thứ ba, quan điểm bảo tồn - phát triển của Gilmour và Nguyễn Văn Sản định hình ba trụ cột: tạo sinh kế thay thế để giảm áp lực khai thác, phát triển kinh tế hộ để tạo động lực bảo tồn, và thu hút sự tham gia của người dân vào quy hoạch phân vùng.

Thứ tư, phương pháp tiếp cận có sự tham gia của Hosley áp dụng ở mức độ tư vấn và chia sẻ thông tin hai chiều.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: sinh kế phụ thuộc rừng, lâm sản ngoài gỗ theo định nghĩa của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), độ co giãn thu nhập theo các yếu tố sản xuất, và mô hình đồng quản lý tài nguyên rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ 61 thôn bản thuộc 7 xã (Kim Hỷ, Lương Thượng, Lạng San, Ân Tình, Côn Minh, Cao Sơn, Vũ Muộn) và dữ liệu sơ cấp điều tra thực địa từ năm 2006 đến năm 2008.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 90 hộ gia đình, được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện cao nhất. Hai điểm nghiên cứu được chọn là thôn Thẳm Mu (đại diện cho địa hình núi cao hiểm trở, giao thông cách trở, người Dao cư trú rải rác) và thôn Nà Dường (đại diện cho vùng thung lũng bằng phẳng, giao thông thuận lợi, cộng đồng người Tày và người Kinh sinh sống tập trung). Mẫu được phân bổ đồng đều với 30 hộ người Tày, 30 hộ người Dao và 30 hộ người Kinh; đồng thời bao quát đầy đủ 3 nhóm mức sống: nhóm I (hộ khá), nhóm II (hộ trung bình) và nhóm III (hộ nghèo).

Công cụ thu thập dữ liệu gồm đánh giá nhanh nông thôn (RRA), đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA), phỏng vấn bán cấu trúc 90 hộ gia đình, 6 cuộc thảo luận nhóm tập trung (5 - 7 người/nhóm) và phỏng vấn chuyên gia với cán bộ Kiểm lâm và chính quyền cấp xã.

Dữ liệu định lượng được làm sạch và xử lý bằng phần mềm SPSS 13.0 và Excel. Luận văn lựa chọn mô hình kinh tế lượng hàm sản xuất Cobb-Douglas dạng tuyến tính hóa logarit:

$$\ln Y = a_0 + \beta_1 \ln X_1 + \beta_2 \ln X_2 + \beta_3 \ln X_3 + \epsilon$$

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích hồi quy Cobb-Douglas là nhằm lượng hóa chính xác độ co giãn và mức độ ảnh hưởng tương đối của từng biến độc lập gồm số lượng lao động ($X_1$), diện tích đất canh tác ($X_2$) và giá trị khai thác tài nguyên rừng ($X_3$) đến biến phụ thuộc là tổng thu nhập hộ gia đình ($Y$), khắc phục triệt để hạn chế của các nghiên cứu định tính thuần túy trước đây.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích định lượng từ 90 hộ điều tra chỉ ra 4 phát hiện then chốt về mức độ tác động của người dân lên tài nguyên rừng:

Thứ nhất, tài nguyên rừng là nguồn thu nhập trụ cột, chiếm tỷ trọng bình quân 55,67% tổng thu nhập hộ (tương đương 13,61 triệu đồng/năm trên tổng thu nhập 24,46 triệu đồng/năm). Sự phụ thuộc này diễn ra đồng đều ở cả 3 phân nhóm kinh tế: nhóm hộ khá đạt 54,88% (15,64 triệu đồng), nhóm hộ trung bình chiếm 56,47% (14,57 triệu đồng) và nhóm hộ nghèo chiếm 55,74% (10,64 triệu đồng). Trong khi đó, sản xuất lâm nghiệp chính quy chỉ đóng góp khiêm tốn 0,42% (0,10 triệu đồng/năm).

Thứ hai, hoạt động khai thác gỗ và lâm sản trái phép diễn ra ở quy mô phổ biến. Có tới 95,56% số hộ tham gia khai thác gỗ với khối lượng bình quân 2,16 m³/hộ/năm, trong đó người Kinh tham gia 100% với tần suất 2,41 lần/năm, thu nhập bình quân từ gỗ đạt 7,25 triệu đồng/năm. Khai thác củi ghi nhận 100% số hộ tham gia với khối lượng bình quân 4.655,91 kg/hộ/năm (tiêu thụ cao điểm mùa đông lên tới 20 kg/hộ/ngày). Hoạt động thu hái lâm sản ngoài gỗ thu hút 87,78% số hộ tham gia, đóng góp 1,29 triệu đồng/năm; đặc biệt người Tày thu hái rau măng đạt 12,40 kg/hộ/tháng với tần suất 8,33 lần/tháng.

Thứ ba, sức ép từ đốt nương làm rẫy và chăn thả gia súc tự do đe dọa sinh cảnh rừng. Có 73,33% số hộ canh tác nương rẫy với diện tích bình quân 0,53 ha/hộ (người Dao cao nhất với 0,71 ha/hộ, thu nhập 2,48 triệu đồng/hộ/năm). Hoạt động chăn thả gia súc ghi nhận 90% số hộ tham gia với tần suất 5,5 lần/tuần, đàn gia súc bình quân 2,5 con/hộ thả rông trong rừng gây tổn hại nghiêm trọng thảm thực bì và cản trở tái sinh chồi non.

Thứ tư, ước lượng kinh tế lượng xác nhận sự phụ thuộc mang tính quyết định của thu nhập vào việc khai thác rừng. Hệ số co giãn $\beta_3$ của biến khai thác tài nguyên rừng trong mô hình Cobb-Douglas cho toàn bộ 3 nhóm hộ đạt 0,54 với mức ý nghĩa $P < 0,001$. Điều này chứng minh khi giá trị khai thác tài nguyên rừng tăng 1% thì tổng thu nhập hộ gia đình tăng tới 0,54%; trong khi hệ số co giãn của lao động chỉ đạt 0,17 và đất đai chỉ đạt 0,05.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn tới các tác động bất lợi xuất phát từ cấu trúc chi phí và điều kiện sản xuất yếu kém. Chi phí sinh hoạt thiết yếu chiếm tới 83,78% tổng chi tiêu hộ gia đình (16,50 triệu đồng/19,74 triệu đồng/năm), trong khi đầu tư cho sản xuất lâm nghiệp chỉ chiếm vỏn vẹn 2,98%. Quỹ đất ruộng nước bình quân chỉ đạt 250 kg lương thực quy thóc/người/năm, không đủ bảo đảm an ninh lương thực tối thiểu.

Khi so sánh với các nghiên cứu tương đồng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Mát (tỷ trọng thu nhập từ rừng chiếm 34% ở vùng đệm và 62% ở vùng lõi) và Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang (84% số hộ khai thác gỗ trái phép), mức độ phụ thuộc sinh kế tại Kim Hỷ cao hơn đáng kể do địa hình núi đá vôi hiểm trở cô lập giao thương và sự thiếu vắng các mô hình sản xuất thay thế.

Các dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm này có thể được trực quan hóa qua biểu đồ cột chồng thể hiện cơ cấu thu nhập và chi phí giữa ba phân nhóm hộ, kết hợp cùng đồ thị hồi quy phân tán biểu diễn độ dốc của hàm sản xuất Cobb-Douglas. Các biểu đồ này chứng minh trực tiếp rằng việc cấm đoán cơ học mà không tạo nguồn thu bù đắp sẽ đẩy người nghèo vào bước đường cùng.

Hệ lụy môi trường thể hiện rõ nét khi 77,67% hộ dân ghi nhận mực nước sông suối, giếng ngầm suy giảm nghiêm trọng so với giai đoạn trước năm 1998, và 66,67% xác nhận rủi ro lũ quét, xói mòn gia tăng. Ngoài ra, hoạt động khai thác vàng sa khoáng trái phép với 47 lán trại và 36 máy nổ (từng bị xử lý giải tỏa 38 lán với hơn 300 người) đã gây ô nhiễm nguồn nước mặt và phá vỡ cấu trúc địa chất thủy văn toàn khu vực.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các phân tích định lượng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ nhằm giảm thiểu áp lực lên tài nguyên rừng và thu hút cộng đồng tham gia quản lý bền vững:

1. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng và phát triển sinh kế thay thế: Triển khai mở rộng 50 ha mô hình nông lâm kết hợp thâm canh cây đặc sản và dược liệu có giá trị kinh tế cao dưới tán rừng (như rau Bò khai, Hồi, Ba kích, Gừng đá) tại xã Ân Tình và Lương Thượng. Đặt mục tiêu nâng tỷ trọng thu nhập nông nghiệp bền vững lên 45% và hạ tỷ trọng thu nhập từ khai thác rừng tự nhiên xuống dưới 20% trong giai đoạn 2010 - 2015. Đơn vị chủ trì thực hiện: Ủy ban nhân dân huyện Na Rì phối hợp cùng Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

2. Hoàn thiện chính sách giao đất, giao rừng và chi trả dịch vụ môi trường rừng: Tiến hành rà soát, cắm mốc ranh giới rõ ràng cho 16.259,7 ha rừng đặc dụng và ký hợp đồng giao khoán bảo vệ rừng gắn với chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES) cho 100% thôn bản vùng lõi và vùng đệm. Bảo đảm mức hỗ trợ nhận khoán đạt từ 200.000 đến 400.000 đồng/ha/năm trong giai đoạn 2010 - 2012, tạo nguồn thu nhập hợp pháp ổn định cho trên 2.000 hộ gia đình. Đơn vị thực hiện: Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ và Chi cục Kiểm lâm tỉnh Bắc Kạn.

3. Quy hoạch vùng chăn nuôi tập trung và khuyến nông chuyển giao kỹ thuật: Quy hoạch 2 bãi chăn thả gia súc tập trung ngoài phân khu bảo vệ nghiêm ngặt với tổng diện tích 30 ha, chuyển đổi từ phương thức chăn thả tự do sang nuôi nhốt có kiểm soát kết hợp trồng cỏ voi. Mục tiêu giảm 80% số đàn gia súc thả rông trong rừng tự nhiên trước năm 2012. Đơn vị thực hiện: Trạm Khuyến nông huyện Na Rì và Ủy ban nhân dân các xã trực thuộc.

4. Nâng cao năng lực quản lý thể chế và triệt phá các điểm nóng vi phạm: Thiết lập 4 trạm tuần tra liên ngành cơ động tại các cửa rừng xung yếu; xử lý dứt điểm 100% các điểm khai thác vàng trái phép tại xã Kim Hỷ và Vũ Muộn; xóa bỏ hoàn toàn các đường dây buôn bán gỗ Nghiến và động vật hoang dã trước quý IV/2010. Đơn vị phối hợp: Hạt Kiểm lâm Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ, Công an huyện Na Rì và chính quyền địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và thực tiễn chuyên sâu, là tài liệu tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia trên toàn quốc: Luận văn cung cấp phương pháp tiếp cận định lượng sinh kế hộ để xây dựng kế hoạch quản lý bảo tồn có sự tham gia, giải quyết xung đột tài nguyên giữa kiểm lâm và người dân bản địa.

Thứ hai, các nhà hoạch định chính sách lâm nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Kiểm lâm các tỉnh): Sử dụng kết quả nghiên cứu làm căn cứ thực tiễn để hoàn thiện cơ chế giao đất lâm nghiệp, định mức chi trả dịch vụ môi trường rừng và các chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững vùng đồng bào thiểu số.

Thứ ba, các tổ chức phi chính phủ và đơn vị phát triển quốc tế: Ứng dụng nguồn dữ liệu khảo sát chi tiết về tập quán canh tác của người Tày, Dao, Kinh để thiết kế các dự án viện trợ sinh kế thay thế, bảo tồn tri thức bản địa và phát triển chuỗi giá trị lâm sản ngoài gỗ.

Thứ tư, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng và Kinh tế nông nghiệp: Kế thừa khung lý thuyết tích hợp (Tháp sinh thái - nhân văn, Tiếp cận hệ thống) và mô hình kinh tế lượng Cobb-Douglas trong nghiên cứu mối quan hệ giữa sinh thái và nhân văn.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao người dân xung quanh Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ vẫn khai thác rừng dù nhận thức được hành vi vi phạm pháp luật? Nguyên nhân chủ yếu do áp lực mưu sinh khi nguồn thu từ khai thác rừng chiếm tới 55,67% tổng thu nhập gia đình (13,61 triệu đồng/năm), trong khi quỹ đất sản xuất nông nghiệp chỉ chiếm 2,02% diện tích tự nhiên và có tới 300 - 320 hộ thiếu đói hàng năm.

2. Hoạt động nào của cộng đồng gây tổn hại lớn nhất đến cấu trúc sinh thái rừng Kim Hỷ? Khai thác gỗ trái phép (với 95,56% số hộ tham gia, sản lượng 2,16 m³/hộ/năm) và nạn khai thác vàng trái phép với 47 lán trại gây xói mòn nghiêm trọng tầng đất mặt, suy giảm 77,67% mực nước ngầm và phá hủy sinh cảnh của các loài nguy cấp.

3. Mô hình kinh tế lượng Cobb-Douglas trong luận văn đưa ra kết luận then chốt nào? Hệ số co giãn của biến khai thác rừng đạt 0,54 ($P < 0,001$), khẳng định khi mức độ khai thác rừng tăng 1% thì thu nhập hộ tăng 0,54%. Điều này chứng minh thu nhập của hộ gia đình phụ thuộc chặt chẽ vào rừng hơn nhiều so với đất đai hay lao động.

4. Sự khác biệt về hình thức tác động đến rừng giữa các dân tộc Tày, Dao và Kinh là gì? Người Dao có diện tích nương rẫy lớn nhất (0,71 ha/hộ) và duy trì tập quán dùng củi sưởi quanh năm (5.231,67 kg/năm); người Tày phụ thuộc nhiều vào thu hái lâm sản ngoài gỗ (8,33 lần/tháng); trong khi người Kinh tham gia khai thác gỗ thương phẩm 100% với thu nhập 7,25 triệu đồng/hăm.

5. Giải pháp căn cơ nhất để vừa bảo tồn rừng vừa ổn định sinh kế cho người dân là gì? Giải pháp đột phá là kết hợp giao khoán bảo vệ 16.259,7 ha rừng gắn với chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES) và xây dựng 50 ha mô hình sinh kế nông lâm kết hợp dưới tán rừng, chuyển đổi nguồn thu nhập của người dân sang các hoạt động hợp pháp.

Kết luận

Luận văn thạc sĩ đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn nổi bật:

• Lượng hóa chi tiết cấu trúc thu nhập của cộng đồng vùng đệm và vùng lõi Kim Hỷ, khẳng định tài nguyên rừng đóng góp 55,67% tổng thu nhập hộ gia đình.
• Chứng minh thực nghiệm mức độ can thiệp sâu sắc của 3 dân tộc Tày, Dao, Kinh qua các hoạt động khai thác gỗ (95,56% số hộ), khai thác củi (100% số hộ), lâm sản ngoài gỗ (87,78% số hộ) và chăn thả gia súc (90% số hộ).
• Ứng dụng thành công hàm sản xuất Cobb-Douglas xác định hệ số co giãn của tài nguyên rừng đối với thu nhập hộ đạt mức cao 0,54 ($P < 0,001$).
• Chỉ rõ hệ quả suy thoái môi sinh với 77,67% ý kiến ghi nhận mực nước suy giảm và 66,67% nhận định rủi ro thiên tai gia tăng.
• Xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp khả thi gắn liền phát triển sinh kế thay thế với thể chế đồng quản lý tài nguyên rừng giai đoạn 2010 - 2015.

Kế hoạch hành động tiếp theo đòi hỏi Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ cùng chính quyền địa phương khẩn trương phân bổ nguồn vốn sự nghiệp, triển khai thí điểm mô hình sinh kế nông lâm kết hợp ngay trong quý I/2010, đồng thời hoàn tất rà soát cắm mốc ranh giới lâm phận trước năm 2012. Việc áp dụng đồng bộ các luận cứ khoa học từ công trình này sẽ là chìa khóa then chốt để bảo tồn nguyên vẹn hệ sinh thái núi đá vôi Kim Hỷ và nâng cao chất lượng cuộc sống cho cộng đồng dân cư địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. TRÊN THẾ GIỚI Trong nhiều thập kỷ qua, cộng đồng quốc tế đã có những công trình nghiên cứu nhằm nỗ lực làm thay đổi chiến lược bảo tồn từ. Một chiến lược bảo tồn mới dần được hình thành và khẳng định tính ưu việt, đó là liên kết quản lý KBTTN và VQG với các hoạt động sinh kế của người dân địa phương, cần thiết có sự tham gia bình đẳng của các cộng đồng trên cơ sở tôn trọng nền văn hoá trong quá trình xây dựng các quyết định. Nhìn chung các khu bảo tồn đều được thiết lập vì mục đích chung của các Quốc gia, mà ít nghĩ đến các nhu cầu và mong muốn của người dân địa phương.

Dựa trên mô hình của Hoa Kỳ, phương thức quản lý của nhiều VQG và KBT chủ yếu bao gồm việc ngăn cấm người dân địa phương xâm nhập vào KBT và khai thác TNR. Tại các nước Đông Nam Á phương thức này tỏ ra không thích hợp vì để duy trì sự đa dạng sinh học thì người dân địa phương bị mất quyền tiếp cận với nguồn TNR, trong khi sự phụ thuộc của họ vào TNR là rất lớn [40]. Các kết quả nghiên cứu trên thế giới của các KBT và VQG khẳng định rằng để quản lý thành công cần dựa trên mô hình quản lý gắn bảo tồn đa dạng sinh học với bảo tồn văn hoá của người dân địa phương. Ở VQG Kakadu (Australia), những người thổ dân chẳng những được chung sống với VQG một cách hợp pháp mà họ còn được thừa nhận là chủ hợp pháp của VQG và được tham gia quản lý VQG thông qua các đại diện của họ trong ban quản lý.

Thinley và Wangchuks cho rằng: Rừng chủ yếu là nguồn cung cấp gỗ xây dựng và làm hàng rào, cung cấp củi, nơi chăn thả và chuồng trại cho gia súc. Chúng cũng cung cấp một phần lớn những yêu cầu về thức ăn gia súc, lợi tức, công ăn việc làm và đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ đất và nước trên vùng đất dốc [35]. Theo Gadgil và VP. Vartok năm cho rằng: Người dân địa phương ở Ấn Độ đã bảo vệ được các diện tích rừng từ dưới 0,5 ha đến 10 ha dưới dạng lùm cây thiêng để thờ các vị thần của lùm cây.

Việc lấy ra bất cứ sản phẩm nào đều bị cấm kỵ. Với nạn phá rừng ngày càng tăng, những lùm cây đó đã trở thành LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] những di sản còn lại của rừng tự nhiên và do đó đã trở nên quan trọng trong việc thu lượm một số sản phẩm như: Cây thuốc, lá rụng, gỗ khô…Việc khai thác gỗ đã bị cấm nhưng đôi khi vẫn xảy ra tình trạng khai thác gỗ trộm [35]. Tác giả Apple Gate, G.A 1987 trong khi nghiên cứu kinh nghiệm tác nghiệp trong việc quản lý phát triển rừng tại vùng đồi Nêpan đã trình bày mối quan hệ giữa rừng và các hệ canh tác hỗn hợp ở trung du miền núi. Tác giả cho rằng các hệ canh tác phụ thuộc nhiều vào rừng đang bị suy thoái nhanh.

Sự bền vững lâu dài của các hệ canh tác phụ thuộc vào việc gia tăng về diện tích dưới bất cứ các dạng che phủ thực vật nào [35]. Sự tham gia của người dân địa phương tại một số nước khu vực Đông Nam Á vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học là một biện pháp cần thiết và thường có hiệu quả. Nỗ lực của các cơ quan chính phủ nhằm đưa dân chúng ra khỏi các KBT đã không mang lại kết quả như mong muốn trên cả phương diện quản lý TNR và kinh tế xã hội. Việc đưa người dân vốn quen sống trên địa bàn của họ đến một nơi mới và khi đó lực lượng khác có thể xâm lấn và khai thác TNR mà không có người bảo vệ.

Người dân địa phương có nhiều kiến thức cổ truyền về việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên và các thể chế cộng đồng đã tỏ ra có hiệu quả trong việc quản lý các nguồn tài nguyên này [40]. Ở Thái Lan, vào khoảng những năm 1945, độ che phủ của rừng đạt tới 60%, nhưng đến năm 1995 giảm xuống còn 26%.000 km2 rừng bị tàn phá. Năm 1989, Cục Lâm nghiệp của Hoàng gia Thái Lan thành lập khu bảo tồn để bảo vệ diện tích rừng còn lại. Điều này dẫn tới xung đột giữa các cộng đồng địa phương.

Một thử nghiệm của Dự án “Quản lý rừng bền vững thông qua sự cộng tác” thực hiện tại tỉnh Chaiyaphum ở Đông Bắc Thái Lan. Kết quả chỉ ra rằng, điều căn bản để quản lý bền vững tài nguyên là phải thu hút sự tham gia của các bên liên quan và đặc biệt là phải bao gồm cả phát triển cộng đồng địa phương bằng các hoạt động làm tăng thu nhập của họ [44]. Các nguyên tắc được lập ra trong công tác quản lý tài nguyên thiên nhiên và kế hoạch phát triển kinh tế xã hội quốc gia năm 1992 - 1996 là: "Khuyến khích người dân cộng tác với chính phủ, trong bảo tồn tài nguyên thiên nhiên thông qua việc đề cao vai trò của các tổ chức nhân dân, tổ chức phi chính phủ, từ trung ương đến địa phương. Trong việc quyết định các dự án quản lý tài nguyên thiên nhiên cũng như trong việc theo LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] dõi, giám sát và đánh giá thành công của dự án này".

Nhận rõ sự cần thiết phải xem xét điều kiện kinh tế, xã hội xung quanh KBT, các nhà quy hoạch quản lý KBT đã bắt đầu đề xuất và thiết lập các vùng đệm để ngăn chặn sự xâm hại từ bên ngoài vào các KBT [39]. Trong chiến lược Quốc gia của Philippines về bảo tồn đa dạng sinh học chi ra rằng: "Điều chủ chốt dẫn đến thắng lợi cho bảo tồn đa dạng sinh học là phải bảo đảm rằng các cộng đồng địa phương, những người bị ảnh hưởng nhiều nhất bởi mọi quyết định về chính sách liên quan đến môi trường, sẽ tham gia vào quá trình lập kế hoạch và quản lý đối với bảo tồn đa dạng sinh học" [39]. Tác giả Peluso (1986) tại Indonesia đã công bố “ Các ảnh hưởng qua lại giữa đất và rừng của nhà nước như: Rừng sản xuất, rừng trồng, rừng tự nhiên đều đã được nghiên cứu. Sản phẩm là những mặt hàng sinh lời được và khó quản lý đối với các cơ quan lâm nghiệp nhưng có giá trị to lớn đối với nhân dân địa phương.

Kế hoạch hành động đa dạng sinh học ở Indonesia cũng ghi nhận rằng: "Việc tăng cường sự tham gia của công chúng, đặc biệt là cộng đồng sinh sống bên trong và phụ thuộc vào các vùng có tính đa dạng sinh học cao, là mục tiêu chính của kế hoạch hành động và là điều kiện tiên quyết đối với việc thực hiện kế hoạch [35].1988 trong tài liệu giới thiệu nghiên cứu định hình chi tiết về làng Ban Pong tỉnh S. Risaket Thái Lan chỉ ra rằng các tầng lớp nghèo phải phụ thuộc vào rừng để chăn thả gia súc và thu hái tài nguyên lâm sản như: củi đun và hoa quả trong rừng. Đây là một minh hoạ rất cần thiết của người dân địa phương tham gia vào việc lập kế hoạch và thiết kế các dự án phát triển [35].P mô tả việc đi thu hái lâm sản phụ, tác giả đã nhận định rằng những sản vật đó được coi như là những mặt hàng không phải trả tiền, ai cũng có thể thu lượm được. Mặc dù vậy những quyền đó không được quy định cụ thể, nó đã trở thành một thông lệ, trong đó có cả việc dùng gỗ làm nhà, có lúc dùng để biện hộ cho việc thu hoạch gỗ và bán [35].

trong tập ATLAT, cung cấp một mô tả chi tiết về các mối tương quan giữa rừng, lương thực và nước, giữa những người xây dựng ruộng bậc thang làm lúa nước và những người canh tác nương rẫy [35]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Các nghiên cứu trên thế giới mới chỉ có những phân tích định tính về sự phụ thuộc của các cộng động dân cư vào tài nguyên và khẳng định cần thiết phải có sự tham gia của người dân vào các hoạt động bảo tồn TNR. Tuy nhiên, chưa có các nghiên cứu định lượng xác định những tác động của cộng đồng vào TNR và những nguyên nhân cụ thể dẫn tới những tác động đó vào TNR. Ở VIỆT NAM So với nhiều nước trên thế giới và khu vực thì lịch sử thành lập các khu rừng đặc dụng ở Việt Nam tương đối sớm.

Tháng 7/1962, Quyết định số 72/TTg của thủ tướng chính phủ thành lập khu rừng cấm Cúc Phương rộng 25.000 ha, sau này trở thành VQG đầu tiên của nước ta. Bên cạnh đó, Chính phủ còn ra các quyết định thành lập các khu rừng cấm Nam Bãi Cát Tiên (1978); VQG Cát Bà (1986); VQG Côn Đảo (1984); VQG YokDon (1991); KBTTN đất ngập nước Xuân Thuỷ (1994); KBTTN Tràm Chim Tam Nông (1994)… Ngoài ra, các nhà khoa học trong và ngoài nước đã phát hiện nhiều khu rừng có giá trị cao về đa dạng sinh học không những đối với Việt Nam mà còn cả trong khu vực và thế giới như: KBTTN Vũ Quang (Hà Tĩnh); Pù Mát (Nghệ An); Phong Nha (Quảng Bình); Xuân Liên Phù Luông (Thanh Hoá)… Từ đó đến nay, Việt Nam đã có 128 khu rừng đặc dụng được thành lập [37]. Trước hết để công tác bảo tồn đạt hiệu quả thì các quy định phải được thể chế hóa. Trong đó bao gồm luật và các văn bản dưới luật.

Đó là các điều khoản được ghi trong Luật bảo vệ và phát triển rừng ban hành ngày 12/08/1991, Luật bảo vệ và phát triển rừng sửa đổi ban hành ngày 03/12/2004. Quyết định số 08/2001/QĐ - TTg ban hành ngày 11/01/2001 đã đề cập đến việc Ban quản lý các khu bảo vệ được xây dựng các quy định về phạm vi sử dụng rừng đối với người dân địa phương sinh sống trong các KBT. Gần đây nhất, Thủ tướng chính phủ có Quyết định số 186/2006/QĐ - TTg ban hành ngày 14/08/2006 về quy chế quản lý rừng, thay thế Quyết định số 08/2001/QĐ - TTg. Trong đó, quản lý rừng đặc dụng được quy định rất cụ thể: [23].

- Rừng đặc dụng bao gồm các loại: VQG, KBTTN, khu bảo vệ cảnh quan, khu rừng nghiên cứu thực nghiệm khoa học. - Trong VQG và KBTTN được chia thành các phân khu chức năng sau: LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] + Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt:  Là khu vực có diện tích vừa đủ để bảo vệ nguyên vẹn hệ sinh thái tự nhiên như mẫu chuẩn sinh thái quốc gia, được quản lý, bảo vệ chặt chẽ để theo dõi diễn biến tự nhiên của rừng và hệ sinh thái.