MỞ ĐẦU Theo cảnh báo của Ủy ban liên chính phủ về BĐKH (IPCC, 2007) Việt Nam là một trong những nƣớc trên thế giới chịu ảnh hƣởng nặng nề nhất do những tác động của Biến đổi khí hậu (BĐKH). Thực tế trong thập niên 2000 vừa qua, Việt Nam phải hứng chịu sự tác động theo chiều hƣớng gia tăng về cƣờng độ lẫn số lƣợng các hiện tƣợng thiên tai có nguyên nhân do biến đổi khí hậu. Đƣợc cho là có mức độ tổn thƣơng cao nhất ở Việt Nam, nên nông nghiệp luôn phải chịu những thiệt hại hết sức nặng nề. Theo thống kê của Ban Phòng chống lụt bão Trung ƣơng và Tổng cục Thống kê (GSO) ƣớc tính mỗi năm nƣớc ta tổn thất khoảng 14.500 tỉ đồng tƣơng đƣơng với 1.2% GDP cả nƣớc, trong đó riêng lĩnh vực nông nghiệp chiếm gần 800 tỉ đồng.
Theo tính toán, sản lƣợng lúa xuân có nguy cơ giảm 1,2 triệu tấn; lúa mùa giảm 743,8 ngàn tấn; ngô giảm 500,4 ngàn tấn vào năm 2030, và Việt Nam sẽ là nƣớc mất an ninh lƣơng thực nếu không có giải pháp thích ứng kịp thời. Là một nƣớc nông nghiệp, có đông dân số tham gia vào lĩnh vực này và chủ yếu sống ở vùng nông thôn, đối tƣợng sản xuất nông nghiệp lại nhạy cảm với các vấn đề môi trƣờng, do đó ngành nông nghiệp sẽ là ngành chịu tác động nặng nề nhất do BĐKH. Nhận thức đƣợc vấn đề trên, Việt Nam đã có Chƣơng trình mục tiêu quốc gia ứng phó với BĐKH và Bộ Nông nghiệp và PTNT đã ban hành Khung chƣơng trình hành động ứng phó với BĐKH. Theo đó đối với nông nghiệp, mục tiêu là nâng cao khả năng chống chịu và thích ứng với BĐKH nhằm giảm thiểu mức độ thiệt hại, đảm bảo phát triển bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp và nông thôn trong bối cảnh bị tác động bởi BĐKH.
Theo báo cáo của Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng năm 2009, Hà Tĩnh – một tỉnh ven biển thuộc vùng Bắc trung bộ, với địa hình hẹp và dốc, nằm trong vùng khí hậu chuyển tiếp của miền Bắc và miền Nam – sẽ là một trong những 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tỉnh dễ bị tổn thƣơng bởi nƣớc biển dâng và các hiện tƣợng thời tiết cực đoan gia tăng. Theo đánh giá của Trung tâm Khí tƣợng Thuỷ văn tỉnh Hà Tĩnh và các cơ quan chuyên môn, Hà Tĩnh là một trong những địa phƣơng chịu nhiều tác động của biến đổi khí hậu, đƣợc mệnh danh là "túi mƣa chảo lửa". Một tỉnh đƣợc coi là sẽ chịu nhiều tác động của Biến đổi khí hậu. Bên cạnh những ảnh hƣởng của biến đổi khí hậu, hiện nay, nông thôn Hà Tĩnh còn bộc lộ nhiều hạn chế: phát triển thiếu quy hoạch, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội còn yếu kém; chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động và đổi mới cách thức sản xuất nông nghiệp còn chậm, phổ biến vẫn là sản xuất nhỏ, phân tán; năng suất, chất lƣợng, giá trị gia tăng nhiều mặt hàng thấp; công nghiệp, dịch vụ, ngành nghề phát triển chậm chƣa thúc đẩy mạnh mẽ chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cơ cấu lao động ở nông thôn.
Môi trƣờng ngày càng ô nhiễm, năng lực thích ứng, đối phó với thiên tai còn nhiều hạn chế; đời sống vật chất, tinh thần của ngƣời dân nông thôn còn thấp; tỷ lệ hộ nghèo còn cao, chênh lệch giàu nghèo giữa nông thôn và thành thị, giữa các vùng còn lớn. Tỷ lệ hộ nghèo của Hà Tĩnh hàng năm giảm trung bình từ 3-3,5% nhƣng vẫn ở trong nhóm 10 tỉnh có tỷ lệ nghèo cao nhất so với cả nƣớc. Theo số liệu thống kê của Chi cục thống kê tỉnh Hà tĩnh năm 2010, tỷ lệ hộ nghèo ở mức 35%, nếu tính cả hộ cận nghèo thì con số lên tới gần 50%. Đối với địa bàn huyện Can Lộc tỉnh Hà Tĩnh, thiên tai thƣờng xuyên xảy ra và cũng gây ảnh hƣởng lớn tới sinh kế, đặc biệt là trồng lúa của ngƣời nông dân.
Tuy nhiên, ngƣời dân và chính quyền địa phƣơng chƣa có những biện pháp phù hợp để thích ứng với các hiện tƣợng thời tiết thiên tai này. Chính vì vậy em mong muốn thực hiện đề tài với tiêu đề “Nghiên cứu tác động của Biến đổi khí hậu đến sinh kế và khả năng thích ứng của cộng đồng tại huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh”. Việc lựa chọn huyện Can Lộc là do huyện này có những đặc điểm 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kinh tế, xã hội đại diện cho cả tỉnh nhƣ có rừng, có đồng bằng, gần biển và là địa bàn thƣờng xuyên bị lũ lụt. Trong khuôn khổ nghiên cứu của luận văn này, em đƣa ra một số mục tiêu sau: a.
Đánh giá đƣợc tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu tới sinh kế trong nông nghiệp. Chủ yếu là hoạt động trồng lúa nƣớc của ngƣời dân trên địa bàn 3 xã tại huyện Can Lộc tỉnh Hà Tĩnh. Đánh giá đƣợc khả năng thích ứng của ngƣời dân và chính quyền địa phƣơng về thích ứng với BĐKH trong sinh kế nông nghiệp. Đƣa ra một số khuyến nghị phù hợp nhằm nâng cao sinh kế cho ngƣời dân, tại địa bàn nghiên cứu.
Để đạt đƣợc các mục tiêu trên, câu hỏi nghiên cứu đặt ra là những tác động của BĐKH ảnh hƣởng đến sinh kế - trong nông nghiệp nhƣ thế nào?; Cộng đồng có thể làm gì trong hoạt động sinh kế để thích ứng với BĐKH. Trong luận văn này, đối tƣợng nghiên cứu là những tác động của BĐKH và khả năng thích ứng của cộng đồng đối với BĐKH. Nghiên cứu đƣợc tiến hành tại 3 xã Khánh Lộc, Vƣợng Lộc và Vĩnh Lộc của huyện Can Lộc tỉnh Hà Tĩnh. Ba xã này đƣợc lựa chọn vì đây là những xã thƣờng xuyên bị ảnh hƣởng nặng nề nhất bởi thiên tai, xã có đặc trƣng có cả đồng bằng, núi mang đặc trƣng của huyện Can Lộc.
Phạm vị nghiên cứu chủ yếu đề cập đến sinh kế trong nông nghiệp bởi vì sinh kế trong nông nghiệp chiếm tỷ lệ lớn nhất (68%) trong 4 nguồn sinh kế chính của các xã này gồm: sinh kế từ nông nghiệp; sinh kế từ kinh doanh dịch vụ; sinh kế từ xuất khẩu lao động/lao động tự do tại các thành phố; sinh kế từ lƣơng/công nhân. Trong sinh kế nông nghiệp, thì sinh kế từ trồng lúa nƣớc chiếm tỷ lệ lớn nhất, khoảng 90% lao động và là nguồn sinh kế đảm bảo an ninh lƣơng thực của địa phƣơng. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thời gian nghiên cứu từ tháng 9 năm 2013 đến tháng 12 năm 2014. Đây là thời gian tác giả tiến hành nghiên cứu.
Tuy nhiên, các số liệu thống kê, đặc biệt là thống kê về thời tiết, thiên tai đƣợc thu thập và nghiên cứu trong vòng khoảng 30 năm trở lại đây. Với mục tiêu nhƣ trên, em mong muốn có thể: Cung cấp một số bằng chứng khoa học về những tác động của BĐKH đến trồng lúa tại huyện Can Lộc. Nhận biết đƣợc tác động của BĐKH, khả năng và các nguồn lực (5 nguồn vốn: vốn tự nhiên, vốn xã hội, vốn tài chính, vốn con ngƣời, vốn vật chất) của cộng đồng trong việc thích ứng với biến đổi khí hậu và khả năng thực hiện các hoạt động sinh kế của ngƣời dân tại địa bàn nghiên cứu. Đƣa ra đƣợc các đề xuất khả thi để có thể ứng phó với biến đổi khí hậu một cách bền vững trong phát triển kinh tế.
Luận văn này đƣợc chia làm ba chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu Chƣơng 2. Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3. Kết quả và thảo luận: Nội dung chƣơng này là phân tích, thảo luận kết quả sự tác động của biến đổi khí hậu đến sinh kế và khả năng thích ứng của cộng đồng.
4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHUƠNG I: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về biến đổi khí hậu 1. Một số khái niệm về biến đổi khí hậu BĐKH là sự thay đổi của hệ thống khí hậu gồm khí quyển, thủy quyển, sinh quyển, thạch quyển hiện tại và trong tƣơng lai bởi các nguyên nhân tự nhiên và nhân tạo” [21] Thời tiết là trạng thái khí quyển tại một thời điểm và một địa điểm nhất định đƣợc xác định bằng tổ hợp các yếu tố: nhiệt độ, áp suất, độ ẩm, tốc độ gió, mƣa, mây…[21] Khí hậu là sự tổng hợp của thời tiết, đƣợc đặc trƣng bởi các giá trị trung bình thống kê và các cực trị đo đƣợc hoặc qua trắc đƣợc của các yếu tố hoặc hiện tƣợng thời tiết trong một khoảng thời gian đủ dài thƣờng là hàng chục năm [21]. Tính dễ bị tổn thƣơng dƣới tác động của BĐKH là mức độ của một hệ thống (tự nhiên, xã hội, kinh tế) có thể bị tổn thƣơng do BĐKH hoặc không có khả năng thích ứng với những tác động bất lợi của BĐKH [21].
Ứng phó với BĐKH là những hoạt động của con ngƣời nhằm thích ứng và giảm nhẹ với BĐKH [21]. Thích ứng với BĐKH là sự điều chỉnh hệ thống tự nhiên hoặc con ngƣời đối với hoàn cảnh hoặc là môi trƣờng thay đổi, nhằm mục đích giảm khả năng bị tổn thƣơng do dao động và biến đổi khí hậu hiện hữu hoặc tiềm tàng và tận dụng các cơ hội do nó mang lại [21]. Giảm nhẹ BĐKH là các hoạt động nhằm giảm mức độ hoặc cƣờng độ phát thải khí nhà kính [21]. Cộng đồng: Cộng đồng đƣợc hiểu là một nhóm ngƣời sống trong một môi trƣờng có những điểm tƣơng đối giống nhau, có những mối quan hệ nhất định với nhau 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Nguyên nhân của BĐKH Biến đổi khí hậu liên quan đến hiện tƣợng trái đất ấm lên. Có hai quan điểm về sự ấm lên của trái đất là các quá trình tự nhiên và dƣới sự tác động của con ngƣời. Hiện nay, các nhà khoa học đã có sự nhất trí cao cho rằng trong những thập niên gần đây những hoạt động với mục đích phát triển kinh tế - xã hội ngày càng cao trong các lĩnh vực công nghiệp, giao thông, sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt. Những lĩnh vực này đã tiêu tốn nguồn năng lƣợng khổng lồ và gia tăng phát thải khí nhà kính (CO2) vào bầu khí quyển, gây ra biến đổi hệ thống khí hậu và ảnh hƣởng tới môi trƣờng toàn cầu (Al Gore, 2006) Tóm lại, nguyên nhân chính gây ra biến đổi khí hậu Trái đất là do sự gia tăng các hoạt động phát thải khí nhà kính, các hoạt động khai thác quá mức tài nguyên thiên nhiên đó là các bể hấp thụ khí nhà kính tạo sinh khối nhƣ, rừng, các hệ sinh thái biển, ven bờ và đất liền khác.