Luận văn thạc sĩ hus nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu đến sinh kế và khả năng thích ứng của cộng đồng tại huyện can lộc tỉnh hà tĩnh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu đến sinh kế và khả năng thích ứng của cộng đồng tại huyện Can Lộc, Hà Tĩnh.

• Tác giả: Nguyễn Quang Ninh
• Người hướng dẫn: TS. Võ Thanh Sơn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Biến đổi khí hậu
• Đề tài: Nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu đến sinh kế và khả năng thích ứng của cộng đồng tại huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG I: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về biến đổi khí hậu
• 1.2. Một số khái niệm về biến đổi khí hậu
• 1.3. Nguyên nhân của BĐKH
• 1.4. Một số biểu hiện chính của BĐKH
• 1.5. Biến đổi khí hậu trên thế giới
• 1.6. Biến đổi khí hậu ở Việt Nam và tỉnh Hà Tĩnh
• 1.7. Tổng quan lý thuyết sinh kế
• 1.8. Những nghiên cứu tại Việt Nam
• 2. CHƯƠNG II: PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phương pháp tiếp cận
• 2.2. Các phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG III: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đặc điểm kinh tế xã hội huyện Can Lộc và các xã nghiên cứu
• 3.2. Đặc điểm vị trí địa lý, địa hình của huyện Can Lộc
• 3.3. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế xã hội các xã nghiên cứu
• 3.4. Biến đổi khí hậu tại huyện Can Lộc
• 3.5. Tác động của Biến đổi khí hậu đến sinh kế của người dân
• 3.5.1. Tác động đến hoạt động chăn nuôi và sinh kế khác
• 3.5.2. Tác động lên hoạt động trồng lúa
• 3.5.3. Tác động lên sản xuất lúa nói chung
• 3.5.4. Tác động lên năng suất lúa
• 3.6. Đánh giá năng lực thích ứng của cộng đồng
• 3.6.1. Năng lực thích ứng với Biến đổi khí hậu của chính quyền huyện Can Lộc
• 3.6.2. Công tác ứng phó với thiên tai của người dân tại địa bàn nghiên cứu
• 3.7. Những kết quả chính và thảo luận
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của biến đổi khí hậu đến sinh kế cộng đồng huyện Can Lộc

Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với sinh kế của cộng đồng tại huyện Can Lộc, Hà Tĩnh. Nghiên cứu này nhằm làm rõ những tác động của BĐKH đến sinh kế của người dân, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp. Huyện Can Lộc, với đặc điểm địa lý và khí hậu đa dạng, là nơi chịu ảnh hưởng nặng nề từ các hiện tượng thời tiết cực đoan. Việc hiểu rõ về tác động này không chỉ giúp nâng cao nhận thức mà còn tạo cơ sở cho các chính sách ứng phó hiệu quả.

1.1. Biến đổi khí hậu và những thách thức đối với sinh kế

Biến đổi khí hậu gây ra nhiều thách thức cho sinh kế của cộng đồng, đặc biệt là trong nông nghiệp. Các hiện tượng như lũ lụt, hạn hán và bão tố ngày càng gia tăng, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp và đời sống của người dân. Theo báo cáo của IPCC, Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ BĐKH, với Can Lộc là một trong những địa phương điển hình.

1.2. Tình hình sinh kế của cộng đồng huyện Can Lộc

Cộng đồng huyện Can Lộc chủ yếu phụ thuộc vào nông nghiệp, với khoảng 68% dân số tham gia vào lĩnh vực này. Tuy nhiên, sự biến đổi khí hậu đã làm giảm năng suất cây trồng, đặc biệt là lúa nước, dẫn đến tình trạng thiếu hụt lương thực và gia tăng tỷ lệ hộ nghèo. Việc đánh giá tình hình sinh kế hiện tại là cần thiết để đưa ra các giải pháp thích ứng.

II. Những tác động cụ thể của biến đổi khí hậu đến sinh kế nông nghiệp

Tác động của BĐKH đến sinh kế nông nghiệp tại huyện Can Lộc rất đa dạng và phức tạp. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như mưa lớn, hạn hán và bão lũ đã làm giảm năng suất cây trồng, ảnh hưởng đến thu nhập của người dân. Nghiên cứu cho thấy rằng, việc thích ứng với BĐKH là rất cần thiết để bảo vệ sinh kế của cộng đồng.

2.1. Tác động đến sản xuất lúa

Sản xuất lúa là nguồn sinh kế chính của người dân huyện Can Lộc. Biến đổi khí hậu đã làm thay đổi lịch mùa vụ, giảm năng suất và chất lượng lúa. Theo số liệu thống kê, sản lượng lúa có thể giảm từ 10-20% trong những năm tới nếu không có biện pháp ứng phó kịp thời.

2.2. Tác động đến chăn nuôi và các hoạt động sinh kế khác

Ngoài sản xuất lúa, chăn nuôi cũng bị ảnh hưởng nặng nề bởi BĐKH. Thời tiết cực đoan làm giảm sức khỏe của gia súc, dẫn đến thiệt hại về kinh tế cho người dân. Các hoạt động sinh kế khác như trồng cây ăn quả cũng gặp khó khăn do sự thay đổi khí hậu.

III. Phương pháp nghiên cứu và giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu

Để đánh giá tác động của BĐKH đến sinh kế cộng đồng, nghiên cứu đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm khảo sát thực địa, phỏng vấn sâu và phân tích số liệu thống kê. Các giải pháp thích ứng được đề xuất nhằm nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng trước những tác động của BĐKH.

3.1. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính và định lượng để thu thập dữ liệu. Khảo sát thực địa được thực hiện tại ba xã Khánh Lộc, Vĩnh Lộc và Vượng Lộc, nơi chịu ảnh hưởng nặng nề từ BĐKH. Phỏng vấn sâu với người dân và cán bộ địa phương giúp làm rõ hơn về tình hình sinh kế và khả năng thích ứng.

3.2. Giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu

Các giải pháp thích ứng bao gồm cải thiện kỹ thuật canh tác, đa dạng hóa cây trồng và chăn nuôi, cũng như tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức cho cộng đồng. Chính quyền địa phương cần có chính sách hỗ trợ và đầu tư vào cơ sở hạ tầng để giảm thiểu tác động của BĐKH.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng, việc ứng dụng các giải pháp thích ứng với BĐKH đã mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng. Nâng cao năng lực thích ứng không chỉ giúp bảo vệ sinh kế mà còn cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân. Các mô hình canh tác mới đã được áp dụng thành công tại một số địa phương.

4.1. Kết quả ứng dụng các giải pháp thích ứng

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc áp dụng các giải pháp như trồng cây chịu hạn, sử dụng giống lúa mới đã giúp tăng năng suất và giảm thiệt hại do thiên tai. Người dân đã có thể cải thiện thu nhập và đảm bảo an ninh lương thực cho gia đình.

4.2. Đánh giá hiệu quả của các mô hình canh tác mới

Các mô hình canh tác mới đã được triển khai tại huyện Can Lộc cho thấy hiệu quả rõ rệt. Người dân đã có thể giảm thiểu rủi ro từ thiên tai và tăng cường khả năng chống chịu với BĐKH. Sự hợp tác giữa các tổ chức và chính quyền địa phương cũng đóng vai trò quan trọng trong việc triển khai các mô hình này.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho sinh kế bền vững

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy rằng, biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh kế của cộng đồng huyện Can Lộc. Tuy nhiên, với các giải pháp thích ứng hợp lý, khả năng chống chịu của cộng đồng có thể được nâng cao. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc phát triển bền vững và bảo vệ môi trường.

5.1. Tầm quan trọng của việc thích ứng với biến đổi khí hậu

Thích ứng với BĐKH không chỉ là một yêu cầu cấp bách mà còn là một cơ hội để phát triển bền vững. Cộng đồng cần được trang bị kiến thức và kỹ năng để đối phó với những thách thức từ BĐKH.

5.2. Đề xuất chính sách cho phát triển bền vững

Chính quyền địa phương cần xây dựng các chính sách hỗ trợ cho nông dân trong việc áp dụng các giải pháp thích ứng. Đầu tư vào nghiên cứu và phát triển công nghệ mới cũng là một yếu tố quan trọng để đảm bảo sinh kế bền vững cho cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến đổi khí hậu toàn cầu đang tác động sâu sắc đến sự phát triển kinh tế - xã hội, trong đó nông nghiệp là ngành chịu tổn thương nặng nề nhất. Theo ước tính của Ban Chỉ đạo Phòng chống lụt bão Trung ương và Tổng cục Thống kê, thiên tai gây thiệt hại cho Việt Nam khoảng 14.500 tỷ đồng mỗi năm, tương đương 1,2% GDP toàn quốc, riêng lĩnh vực nông nghiệp chiếm gần 800 tỷ đồng. Dự báo đến năm 2030, sản lượng lúa xuân cả nước có nguy cơ giảm 1,2 triệu tấn và lúa mùa giảm 743,8 nghìn tấn. Nằm ở dải đất miền Trung khắc nghiệt, tỉnh Hà Tĩnh được mệnh danh là vùng "túi mưa chảo lửa" với tỷ lệ hộ nghèo năm 2010 ở mức 35%, nếu tính cả hộ cận nghèo lên tới gần 50%.

Trong bối cảnh đó, huyện Can Lộc mang tính đại diện cao cho toàn tỉnh với địa hình lòng máng bán sơn địa, thường xuyên đối mặt với nghịch lý thời tiết "chưa mưa đã lụt, chưa nắng đã hạn". Nghiên cứu này tập trung vào 3 xã vùng trũng chịu ảnh hưởng nghiêm trọng nhất gồm Khánh Lộc, Vượng Lộc và Vĩnh Lộc, nơi sinh kế nông nghiệp chiếm tới 68% cơ cấu thu nhập và thu hút hơn 90% lực lượng lao động địa phương. Đề tài được triển khai từ tháng 9 năm 2013 đến tháng 12 năm 2014, kế thừa chuỗi dữ liệu khí tượng thủy văn giai đoạn 1977 - 2007. Mục tiêu trọng tâm là đánh giá tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu đến hoạt động sản xuất lúa nước, phân tích thực trạng 5 nguồn vốn sinh kế và đánh giá năng lực thích ứng của cộng đồng, từ đó đề xuất các giải pháp khả thi nhằm bảo đảm an ninh lương thực và phát triển sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn ứng dụng Khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework - SLF) do Bộ Phát triển Quốc tế Anh (DFID) ban hành, kết hợp lý thuyết phát triển nông thôn lấy con người làm trung tâm của Robert Chambers và các tiếp cận bổ sung của Caroline Moser về phân tích nghèo đa chiều. Khung phân tích xem xét toàn diện 5 nguồn vốn sinh kế cốt lõi của hộ gia đình:

• Vốn tự nhiên: Đất đai canh tác lúa (bình quân 0,06 - 0,07 ha/người), nguồn nước mặt từ các hồ chứa như đập Cù Lây (8 triệu m³), Hồ Cửa Thờ – Trại Tiểu (16 triệu m³) và hệ thống sông Nghèn.
• Vốn vật chất: Cơ sở hạ tầng thủy lợi, trạm bơm, đê bao ngăn lũ, hệ thống giao thông nông thôn và chuồng trại, nhà ở tránh lũ.
• Vốn con người: Trình độ học vấn, kỹ năng canh tác, kiến thức về biến đổi khí hậu và thể trạng sức khỏe của lao động nông thôn.
• Vốn tài chính: Thu nhập từ trồng trọt, chăn nuôi, tích lũy tiền mặt, nguồn vốn vay ưu đãi và kiều hối gửi về từ xuất khẩu lao động.
• Vốn xã hội: Mối liên kết trong cộng đồng, sự tham gia vào các đoàn thể chính trị - xã hội như Hội Nông dân, Hội Phụ nữ và các tổ liên gia tự quản phòng chống thiên tai.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp các khái niệm chuẩn hóa của Ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC, 2007) và Bộ Tài nguyên và Môi trường (MONRE) về tính dễ bị tổn thương, độ phơi bày trước thiên tai, năng lực thích ứng và mô hình Quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng (CBDRM).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp tiếp cận hệ thống liên ngành từ trên xuống (top-down) với tiếp cận có sự tham gia từ dưới lên (bottom-up), bảo đảm tính khách quan thông qua kỹ thuật kiểm tra chéo nguồn tin:

• Cỡ mẫu và chọn mẫu định lượng: Khảo sát 207 bảng hỏi bán cấu trúc tại 6 thôn thuộc 3 xã nghiên cứu (Khánh Lộc, Vượng Lộc, Vĩnh Lộc). Mỗi xã chọn ngẫu nhiên 2 thôn, mỗi thôn chọn ngẫu nhiên danh sách 30 hộ gia đình cùng các hộ dự phòng để điều tra chi tiết.
• Phương pháp thu thập dữ liệu định tính (PRA): Tổ chức 19 cuộc thảo luận nhóm tập trung (FGD) với các nhóm đối tượng đặc thù gồm cán bộ chính quyền, hội phụ nữ, người cao tuổi, hộ nghèo và các tuyên truyền viên cơ sở; phỏng vấn sâu (KII) 10 thành viên Ban Chỉ huy Phòng chống lụt bão huyện Can Lộc, 46 thành viên cấp xã và 13 đại diện nhóm kinh doanh liên xã.
• Xử lý số liệu khí tượng: Thu thập chuỗi số liệu nhiệt độ và lượng mưa giai đoạn 1977 - 2007 từ Trạm khí tượng thành phố Vinh (cách khu vực nghiên cứu khoảng 15 km về phía Bắc) và mô hình hóa xu thế bằng phương trình hồi quy tuyến tính.
• Phương pháp phân tích: Số liệu định lượng được làm sạch và xử lý bằng phần mềm SPSS phiên bản 16.5 để tính toán tần suất, tỷ lệ phần trăm và phân tích tương quan; dữ liệu định tính được mã hóa và phân loại theo từng nhóm chủ đề sinh kế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra những bằng chứng thực nghiệm rõ nét về diễn biến khí hậu cực đoan và mức độ tổn thương của sinh kế nông nghiệp tại Can Lộc:

• Xu thế biến đổi khí hậu gia tăng: Nhiệt độ trung bình năm tại khu vực có xu hướng tăng liên tục, trong đó nhiệt độ trung bình thập kỷ 2000 - 2009 tăng từ 0,5 - 0,8°C so với các thập kỷ trước, nhiệt độ cực trị mùa hè đạt 40 - 41°C kèm hiện tượng gió Tây Nam khô nóng kéo dài từ 5 đến 6 tháng. Ngược lại, tổng lượng mưa năm giai đoạn 1977 - 2007 có xu thế giảm trung bình 18,5 mm sau mỗi 10 năm. Tần suất các đợt rét hại mùa đông xuân tăng mạnh với hệ số xác định R² = 0,643 và các đợt nắng nóng gay gắt gia tăng với R² = 0,384.
• Thiệt hại nghiêm trọng đối với sản xuất lúa và an ninh lương thực: Trận lũ kép lịch sử tháng 9 - 10 năm 2010 đã khiến toàn bộ 3 xã ngập sâu 1,5 - 2m liên tục trong 12 ngày. Trên địa bàn toàn huyện, lũ lụt đã làm 21 người chết, 2 người mất tích, làm ngập úng 8.387 ha lúa, cuốn trôi 74.589 con gia cầm và 1.629 con gia súc, làm hư hỏng 33.357 tấn lương thực và thóc giống, ước tính tổng thiệt hại kinh tế vượt mức 3.540 tỷ đồng.
• Hạn chế cố hữu trong năng lực nội tại của hộ dân: Mức độ phụ thuộc vào độc canh cây lúa rất cao dù năng suất chỉ đạt trung bình 4 - 5 tấn/ha/vụ và lợi nhuận kinh tế rất thấp sau khi trừ chi phí đầu vào. Tỷ lệ hộ nghèo tại 3 xã còn cao (Vĩnh Lộc chiếm 26,2%, Vượng Lộc 20,5%, Khánh Lộc 20%). Cơ cấu giống lúa lai mới chỉ chiếm từ 30 - 40%, kỹ thuật thâm canh của người dân còn phụ thuộc vào phân bón hóa học và thiếu các giải pháp bảo quản nông sản sau thu hoạch.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi khiến Can Lộc trở thành điểm nóng chịu rủi ro thiên tai bắt nguồn từ sự tương tác giữa cấu trúc địa hình tự nhiên và hạn chế hạ tầng. Nằm giữa hai dãy núi Trà Sơn và Hồng Lĩnh, địa phận huyện trũng thấp dọc theo dòng sông Nghèn, tạo thành túi tích nước khổng lồ nhưng lại thoát lũ rất chậm ra biển. Khi mưa lớn cực đoan xảy ra, nước từ các triền núi đổ dồn nhanh chóng gây ngập lụt diện rộng, cắt đứt hoàn toàn vụ lúa hè thu và phá vỡ lịch mùa vụ truyền thống.

Khi so sánh với các nghiên cứu mô phỏng như mô hình Cropwat của FAO hay mô hình DSSAT 4.2 của các tác giả Đoàn Văn Điếm, Trương Đức Trí khi đánh giá sản xuất lúa tại đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ (dự báo năng suất vụ xuân có thể giảm từ 41,8% đến 71% trong kịch bản phát thải cao A2), thực tế tại Can Lộc cho thấy mức độ sụt giảm sản lượng không chỉ diễn ra từ từ theo kịch bản ấm lên toàn cầu mà còn bị đứt gãy đột ngột bởi các cú sốc thiên tai.

Trong các báo cáo phân tích sinh kế, dữ liệu được trực quan hóa thông qua biểu đồ đường hồi quy xu thế nhiệt độ - lượng mưa (cho thấy đường dốc tăng nhiệt độ tháng 6 và giảm lượng mưa năm) kết hợp cùng biểu đồ cột thể hiện tỷ trọng thu nhập hộ gia đình năm 2012 (nông nghiệp chiếm tới 45 - 60% tổng thu nhập tại các xã) và bảng ma trận đánh giá rủi ro thiên tai. Các minh họa số liệu này khẳng định tính cấp thiết phải chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ bị động đối phó sang chủ động thích ứng dựa trên củng cố cả 5 nguồn vốn cộng đồng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực địa, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất nhằm nâng cao năng lực thích ứng sinh kế cho cộng đồng huyện Can Lộc:

• Chuyển đổi cơ cấu giống và điều chỉnh linh hoạt lịch thời vụ: Ủy ban nhân dân huyện Can Lộc phối hợp với Phòng Nông nghiệp & PTNT triển khai cơ cấu lại lịch gieo cấy lúa vụ đông xuân và hè thu, thay thế các giống dài ngày bằng các giống lúa thuần ngắn ngày, lúa chịu hạn và chịu ngập úng tốt. Mục tiêu nâng tỷ lệ phủ sóng giống lúa chất lượng cao và ngắn ngày lên mức 60 - 70% diện tích canh tác trước năm 2018 nhằm né tránh đỉnh lũ tháng 9.
• Nâng cấp hạ tầng thủy lợi và công trình phòng tránh thiên tai: Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tĩnh và huyện Can Lộc cần ưu tiên nguồn vốn ngân sách kiên cố hóa hệ thống đê bao sông Nghèn, nạo vét kênh mương nội đồng tại các xã vùng trũng Khánh Lộc, Vĩnh Lộc, Vượng Lộc. Target metric là bảo vệ an toàn cho tối thiểu 80% diện tích lúa hè thu trước nguy cơ ngập úng sớm, hoàn thành các hạng mục tiêu thoát nước trọng điểm trong giai đoạn 2016 - 2020.
• Phát triển vốn con người và vốn xã hội thông qua mô hình CBDRM: Hội Nông dân và Hội Liên hiệp Phụ nữ huyện chủ trì tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật canh tác thích ứng, kỹ năng dự trữ thức ăn cho gia súc trong mùa lũ bão và quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng. Phấn đấu đạt chỉ tiêu 100% thôn xóm thành lập tổ tự quản PCLB và trên 85% hộ nông dân tiếp cận kịp thời thông tin dự báo thời tiết qua hệ thống truyền thanh cơ sở giai đoạn 2015 - 2017.
• Đa dạng hóa sinh kế phi nông nghiệp và liên kết chuỗi giá trị: Khuyến khích mở rộng nghề truyền thống mây tre đan tại Khánh Lộc, phát triển dịch vụ thương mại tại Vượng Lộc và mô hình nuôi cá nước ngọt tại vùng trũng chuyển đổi Vĩnh Lộc. Đẩy mạnh liên kết giữa nông dân với hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến để bao tiêu sản phẩm nông nghiệp, hướng tới mục tiêu nâng tỷ trọng thu nhập từ phi nông nghiệp và dịch vụ lên trên 45% tổng thu nhập hộ gia đình vào năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Sở Nông nghiệp & PTNT Hà Tĩnh, UBND huyện Can Lộc và ban chỉ huy phòng chống thiên tai các cấp sử dụng luận văn làm căn cứ khoa học để xây dựng Kế hoạch hành động ứng phó với biến đổi khí hậu cấp huyện và quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp tầm nhìn 2020 - 2030.
• Cán bộ dự án và các tổ chức phi chính phủ (NGOs): Các tổ chức phát triển như Trung tâm Phát triển Nông thôn Bền vững (SRD), Oxfam, UNDP có thể tham khảo mô hình chuỗi giá trị và phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương để thiết kế các dự án viện trợ sinh kế nông thôn tại miền Trung.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Các nhà nghiên cứu thuộc chuyên ngành Biến đổi khí hậu, Khoa học Môi trường, Quản lý Tài nguyên và Phát triển Nông thôn sử dụng luận văn như một case study điển hình về ứng dụng Khung sinh kế bền vững (SLF) kết hợp xử lý dữ liệu SPSS và PRA.
• Chính quyền cấp xã và cán bộ khuyến nông cơ sở: Cán bộ phụ trách nông nghiệp tại các xã vùng trũng có thể vận dụng trực tiếp các bài học kinh nghiệm về chuyển đổi mùa vụ và xây dựng tổ hợp tác sinh kế thích ứng thiên tai tại địa phương mình.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao huyện Can Lộc được lựa chọn làm địa bàn nghiên cứu điển hình về biến đổi khí hậu?
Huyện Can Lộc sở hữu địa hình bán sơn địa dạng lòng máng đặc trưng của Bắc Trung Bộ, kẹp giữa hai dãy núi và có sông Nghèn chạy dọc. Đây là vùng trũng thường xuyên gánh chịu lũ quét, ngập úng kéo dài và hạn hán gay gắt, đại diện sâu sắc cho tính dễ bị tổn thương của tỉnh Hà Tĩnh.

Khung sinh kế bền vững (SLF) của DFID hỗ trợ giải quyết vấn đề gì trong luận văn?
Khung SLF giúp phân tích toàn diện 5 nguồn vốn (tự nhiên, vật chất, con người, tài chính, xã hội) của nông dân Can Lộc. Qua đó, nghiên cứu làm rõ các điểm nghẽn khiến người dân dễ tổn thương và xác định các chiến lược sinh kế tối ưu nhằm giảm nghèo bền vững trước các cú sốc khí hậu.

Những bằng chứng khí tượng nào chứng minh biến đổi khí hậu đang diễn ra tại Can Lộc?
Dữ liệu 30 năm (1977 - 2007) từ trạm khí tượng cho thấy nhiệt độ trung bình năm tăng liên tục, các đợt nắng nóng trên 40°C kéo dài 5 - 6 tháng, lượng mưa năm giảm trung bình 18,5 mm/10 năm, đồng thời tần suất các đợt rét đậm rét hại mùa đông xuất hiện ngày càng dị thường.

Ngành trồng lúa nước tại 3 xã nghiên cứu chịu thiệt hại nặng nề nhất do yếu tố nào?
Yếu tố gây thiệt hại nặng nề nhất là lũ lụt và ngập úng đến sớm trong vụ hè thu. Điển hình như trận lũ kép năm 2010 đã làm ngập trắng 8.387 ha lúa trên toàn huyện suốt 12 ngày liên tiếp, làm mất trắng nguồn lương thực và giống má của hàng nghìn hộ gia đình.

Điểm đột phá trong giải pháp thích ứng sinh kế được đề xuất là gì?
Điểm đột phá là chuyển từ tư duy đối phó thụ động sang chủ động thích ứng bằng cách tái cơ cấu mùa vụ lúa né lũ, đưa giống ngắn ngày vào sản xuất đại trà kết hợp phát triển mô hình chuỗi giá trị và đa dạng hóa ngành nghề phi nông nghiệp để phân tán rủi ro.

Kết luận

• Biến đổi khí hậu tại Can Lộc diễn biến ngày càng phức tạp với xu thế tăng nhiệt độ, giảm tổng lượng mưa năm và gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão lũ, rét hại và nắng nóng gay gắt.
• Sinh kế của người dân 3 xã Khánh Lộc, Vĩnh Lộc, Vượng Lộc phụ thuộc quá lớn vào độc canh lúa nước trong khi năng lực nội tại về vốn tài chính và khoa học kỹ thuật còn nhiều hạn chế.
• Cấu trúc địa hình lòng máng cùng hệ thống tiêu thoát nước chưa hoàn thiện là nguyên nhân cốt lõi khuếch đại mức độ thiệt hại kinh tế sau mỗi trận ngập lụt lịch sử.
• Việc áp dụng Khung sinh kế bền vững (SLF) đã chứng minh vai trò quyết định của việc kết hợp củng cố hạ tầng vật chất với nâng cao năng lực con người và tổ chức mạng lưới xã hội tại địa phương.
• Tái cơ cấu sản xuất nông nghiệp, chuyển đổi giống ngắn ngày và đa dạng hóa nguồn thu nhập phi nông nghiệp là con đường duy nhất để bảo đảm an ninh lương thực và giảm nghèo bền vững.

Đóng góp khoa học lớn nhất của luận văn là đã cung cấp bộ dữ liệu thực chứng toàn diện về tác động của biến đổi khí hậu tới sinh kế nông thôn tại dải đất hẹp miền Trung, đồng thời lượng hóa chi tiết hiện trạng 5 nguồn vốn sinh kế ở cấp độ hộ gia đình. Các cấp chính quyền địa phương cần khẩn trương đưa các khuyến nghị vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2016 - 2020. Hãy chủ động tham khảo toàn văn công trình nghiên cứu để áp dụng hiệu quả các mô hình thích ứng sinh kế bền vững vào thực tiễn địa phương ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Theo cảnh báo của Ủy ban liên chính phủ về BĐKH (IPCC, 2007) Việt Nam là một trong những nƣớc trên thế giới chịu ảnh hƣởng nặng nề nhất do những tác động của Biến đổi khí hậu (BĐKH). Thực tế trong thập niên 2000 vừa qua, Việt Nam phải hứng chịu sự tác động theo chiều hƣớng gia tăng về cƣờng độ lẫn số lƣợng các hiện tƣợng thiên tai có nguyên nhân do biến đổi khí hậu. Đƣợc cho là có mức độ tổn thƣơng cao nhất ở Việt Nam, nên nông nghiệp luôn phải chịu những thiệt hại hết sức nặng nề. Theo thống kê của Ban Phòng chống lụt bão Trung ƣơng và Tổng cục Thống kê (GSO) ƣớc tính mỗi năm nƣớc ta tổn thất khoảng 14.500 tỉ đồng tƣơng đƣơng với 1.2% GDP cả nƣớc, trong đó riêng lĩnh vực nông nghiệp chiếm gần 800 tỉ đồng.

Theo tính toán, sản lƣợng lúa xuân có nguy cơ giảm 1,2 triệu tấn; lúa mùa giảm 743,8 ngàn tấn; ngô giảm 500,4 ngàn tấn vào năm 2030, và Việt Nam sẽ là nƣớc mất an ninh lƣơng thực nếu không có giải pháp thích ứng kịp thời. Là một nƣớc nông nghiệp, có đông dân số tham gia vào lĩnh vực này và chủ yếu sống ở vùng nông thôn, đối tƣợng sản xuất nông nghiệp lại nhạy cảm với các vấn đề môi trƣờng, do đó ngành nông nghiệp sẽ là ngành chịu tác động nặng nề nhất do BĐKH. Nhận thức đƣợc vấn đề trên, Việt Nam đã có Chƣơng trình mục tiêu quốc gia ứng phó với BĐKH và Bộ Nông nghiệp và PTNT đã ban hành Khung chƣơng trình hành động ứng phó với BĐKH. Theo đó đối với nông nghiệp, mục tiêu là nâng cao khả năng chống chịu và thích ứng với BĐKH nhằm giảm thiểu mức độ thiệt hại, đảm bảo phát triển bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp và nông thôn trong bối cảnh bị tác động bởi BĐKH.

Theo báo cáo của Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng năm 2009, Hà Tĩnh – một tỉnh ven biển thuộc vùng Bắc trung bộ, với địa hình hẹp và dốc, nằm trong vùng khí hậu chuyển tiếp của miền Bắc và miền Nam – sẽ là một trong những 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tỉnh dễ bị tổn thƣơng bởi nƣớc biển dâng và các hiện tƣợng thời tiết cực đoan gia tăng. Theo đánh giá của Trung tâm Khí tƣợng Thuỷ văn tỉnh Hà Tĩnh và các cơ quan chuyên môn, Hà Tĩnh là một trong những địa phƣơng chịu nhiều tác động của biến đổi khí hậu, đƣợc mệnh danh là "túi mƣa chảo lửa". Một tỉnh đƣợc coi là sẽ chịu nhiều tác động của Biến đổi khí hậu. Bên cạnh những ảnh hƣởng của biến đổi khí hậu, hiện nay, nông thôn Hà Tĩnh còn bộc lộ nhiều hạn chế: phát triển thiếu quy hoạch, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội còn yếu kém; chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động và đổi mới cách thức sản xuất nông nghiệp còn chậm, phổ biến vẫn là sản xuất nhỏ, phân tán; năng suất, chất lƣợng, giá trị gia tăng nhiều mặt hàng thấp; công nghiệp, dịch vụ, ngành nghề phát triển chậm chƣa thúc đẩy mạnh mẽ chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cơ cấu lao động ở nông thôn.

Môi trƣờng ngày càng ô nhiễm, năng lực thích ứng, đối phó với thiên tai còn nhiều hạn chế; đời sống vật chất, tinh thần của ngƣời dân nông thôn còn thấp; tỷ lệ hộ nghèo còn cao, chênh lệch giàu nghèo giữa nông thôn và thành thị, giữa các vùng còn lớn. Tỷ lệ hộ nghèo của Hà Tĩnh hàng năm giảm trung bình từ 3-3,5% nhƣng vẫn ở trong nhóm 10 tỉnh có tỷ lệ nghèo cao nhất so với cả nƣớc. Theo số liệu thống kê của Chi cục thống kê tỉnh Hà tĩnh năm 2010, tỷ lệ hộ nghèo ở mức 35%, nếu tính cả hộ cận nghèo thì con số lên tới gần 50%. Đối với địa bàn huyện Can Lộc tỉnh Hà Tĩnh, thiên tai thƣờng xuyên xảy ra và cũng gây ảnh hƣởng lớn tới sinh kế, đặc biệt là trồng lúa của ngƣời nông dân.

Tuy nhiên, ngƣời dân và chính quyền địa phƣơng chƣa có những biện pháp phù hợp để thích ứng với các hiện tƣợng thời tiết thiên tai này. Chính vì vậy em mong muốn thực hiện đề tài với tiêu đề “Nghiên cứu tác động của Biến đổi khí hậu đến sinh kế và khả năng thích ứng của cộng đồng tại huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh”. Việc lựa chọn huyện Can Lộc là do huyện này có những đặc điểm 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] kinh tế, xã hội đại diện cho cả tỉnh nhƣ có rừng, có đồng bằng, gần biển và là địa bàn thƣờng xuyên bị lũ lụt. Trong khuôn khổ nghiên cứu của luận văn này, em đƣa ra một số mục tiêu sau: a.

Đánh giá đƣợc tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu tới sinh kế trong nông nghiệp. Chủ yếu là hoạt động trồng lúa nƣớc của ngƣời dân trên địa bàn 3 xã tại huyện Can Lộc tỉnh Hà Tĩnh. Đánh giá đƣợc khả năng thích ứng của ngƣời dân và chính quyền địa phƣơng về thích ứng với BĐKH trong sinh kế nông nghiệp. Đƣa ra một số khuyến nghị phù hợp nhằm nâng cao sinh kế cho ngƣời dân, tại địa bàn nghiên cứu.

Để đạt đƣợc các mục tiêu trên, câu hỏi nghiên cứu đặt ra là những tác động của BĐKH ảnh hƣởng đến sinh kế - trong nông nghiệp nhƣ thế nào?; Cộng đồng có thể làm gì trong hoạt động sinh kế để thích ứng với BĐKH. Trong luận văn này, đối tƣợng nghiên cứu là những tác động của BĐKH và khả năng thích ứng của cộng đồng đối với BĐKH. Nghiên cứu đƣợc tiến hành tại 3 xã Khánh Lộc, Vƣợng Lộc và Vĩnh Lộc của huyện Can Lộc tỉnh Hà Tĩnh. Ba xã này đƣợc lựa chọn vì đây là những xã thƣờng xuyên bị ảnh hƣởng nặng nề nhất bởi thiên tai, xã có đặc trƣng có cả đồng bằng, núi mang đặc trƣng của huyện Can Lộc.

Phạm vị nghiên cứu chủ yếu đề cập đến sinh kế trong nông nghiệp bởi vì sinh kế trong nông nghiệp chiếm tỷ lệ lớn nhất (68%) trong 4 nguồn sinh kế chính của các xã này gồm: sinh kế từ nông nghiệp; sinh kế từ kinh doanh dịch vụ; sinh kế từ xuất khẩu lao động/lao động tự do tại các thành phố; sinh kế từ lƣơng/công nhân. Trong sinh kế nông nghiệp, thì sinh kế từ trồng lúa nƣớc chiếm tỷ lệ lớn nhất, khoảng 90% lao động và là nguồn sinh kế đảm bảo an ninh lƣơng thực của địa phƣơng. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Thời gian nghiên cứu từ tháng 9 năm 2013 đến tháng 12 năm 2014. Đây là thời gian tác giả tiến hành nghiên cứu.

Tuy nhiên, các số liệu thống kê, đặc biệt là thống kê về thời tiết, thiên tai đƣợc thu thập và nghiên cứu trong vòng khoảng 30 năm trở lại đây. Với mục tiêu nhƣ trên, em mong muốn có thể:  Cung cấp một số bằng chứng khoa học về những tác động của BĐKH đến trồng lúa tại huyện Can Lộc.  Nhận biết đƣợc tác động của BĐKH, khả năng và các nguồn lực (5 nguồn vốn: vốn tự nhiên, vốn xã hội, vốn tài chính, vốn con ngƣời, vốn vật chất) của cộng đồng trong việc thích ứng với biến đổi khí hậu và khả năng thực hiện các hoạt động sinh kế của ngƣời dân tại địa bàn nghiên cứu.  Đƣa ra đƣợc các đề xuất khả thi để có thể ứng phó với biến đổi khí hậu một cách bền vững trong phát triển kinh tế.

Luận văn này đƣợc chia làm ba chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu Chƣơng 2. Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3. Kết quả và thảo luận: Nội dung chƣơng này là phân tích, thảo luận kết quả sự tác động của biến đổi khí hậu đến sinh kế và khả năng thích ứng của cộng đồng.

4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHUƠNG I: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về biến đổi khí hậu 1. Một số khái niệm về biến đổi khí hậu BĐKH là sự thay đổi của hệ thống khí hậu gồm khí quyển, thủy quyển, sinh quyển, thạch quyển hiện tại và trong tƣơng lai bởi các nguyên nhân tự nhiên và nhân tạo” [21] Thời tiết là trạng thái khí quyển tại một thời điểm và một địa điểm nhất định đƣợc xác định bằng tổ hợp các yếu tố: nhiệt độ, áp suất, độ ẩm, tốc độ gió, mƣa, mây…[21] Khí hậu là sự tổng hợp của thời tiết, đƣợc đặc trƣng bởi các giá trị trung bình thống kê và các cực trị đo đƣợc hoặc qua trắc đƣợc của các yếu tố hoặc hiện tƣợng thời tiết trong một khoảng thời gian đủ dài thƣờng là hàng chục năm [21]. Tính dễ bị tổn thƣơng dƣới tác động của BĐKH là mức độ của một hệ thống (tự nhiên, xã hội, kinh tế) có thể bị tổn thƣơng do BĐKH hoặc không có khả năng thích ứng với những tác động bất lợi của BĐKH [21].

Ứng phó với BĐKH là những hoạt động của con ngƣời nhằm thích ứng và giảm nhẹ với BĐKH [21]. Thích ứng với BĐKH là sự điều chỉnh hệ thống tự nhiên hoặc con ngƣời đối với hoàn cảnh hoặc là môi trƣờng thay đổi, nhằm mục đích giảm khả năng bị tổn thƣơng do dao động và biến đổi khí hậu hiện hữu hoặc tiềm tàng và tận dụng các cơ hội do nó mang lại [21]. Giảm nhẹ BĐKH là các hoạt động nhằm giảm mức độ hoặc cƣờng độ phát thải khí nhà kính [21]. Cộng đồng: Cộng đồng đƣợc hiểu là một nhóm ngƣời sống trong một môi trƣờng có những điểm tƣơng đối giống nhau, có những mối quan hệ nhất định với nhau 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Nguyên nhân của BĐKH Biến đổi khí hậu liên quan đến hiện tƣợng trái đất ấm lên. Có hai quan điểm về sự ấm lên của trái đất là các quá trình tự nhiên và dƣới sự tác động của con ngƣời. Hiện nay, các nhà khoa học đã có sự nhất trí cao cho rằng trong những thập niên gần đây những hoạt động với mục đích phát triển kinh tế - xã hội ngày càng cao trong các lĩnh vực công nghiệp, giao thông, sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt. Những lĩnh vực này đã tiêu tốn nguồn năng lƣợng khổng lồ và gia tăng phát thải khí nhà kính (CO2) vào bầu khí quyển, gây ra biến đổi hệ thống khí hậu và ảnh hƣởng tới môi trƣờng toàn cầu (Al Gore, 2006) Tóm lại, nguyên nhân chính gây ra biến đổi khí hậu Trái đất là do sự gia tăng các hoạt động phát thải khí nhà kính, các hoạt động khai thác quá mức tài nguyên thiên nhiên đó là các bể hấp thụ khí nhà kính tạo sinh khối nhƣ, rừng, các hệ sinh thái biển, ven bờ và đất liền khác.