CHƯƠNG 1. GIỚI THIỆU Cuộc khủng hoảng tài chính Châu Á (1997) bắt nguồn từ Thái Lan có nguồn gốc từ sự sai lầm trong chính sách điều hành tỷ giá của Chính Phủ nước này, và nó đã tạo ra một sự thay đổi lớn trong tư duy điều hành của các nhà hoạch định chính sách ở các quốc gia. Các quốc gia Châu Á trong đó có Việt Nam và Thái Lan bắt đầu quản lý chặt chẽ sự biến động của đồng nội tệ so với các đồng tiền khác và thường được xem là chiến lược hỗ trợ xuất khẩu, nhưng sự chênh lệch cán cân thương mại ở các quốc gia đã gây ra sự mất cân bằng vĩ mô toàn cầu. Trong bối cảnh tham vấn đa phương và các cuộc họp G20 đã dậy lên các câu hỏi về việc liệu các nước thặng dư lớn trong tài khoản vãng lai có nên đánh giá cao đồng tiền của mình hay không? Phần lớn hướng sự tập trung vào sự thặng dư lớn trong cán cân thương mại của Trung Quốc1.
Bài viết này, phân tích sự biến động của cán cân thương mại của Việt Nam và Thái Lan để hiểu được các yếu tố ảnh hưởng đến sự biến động trong thương mại giữa hai quốc gia, điều này rất quan trọng trong việc hỗ trợ cho các nhà hoạch định chính sách để đưa ra các chính sách kinh tế trong nước và quốc tế. Những phân tích gần đây được tiến hành dựa trên nền tảng của các mô hình kinh tế vĩ mô mới, với những cách tiếp cận có sự chặt chẽ về lý thuyết thường dẫn đến những kết quả mâu thuẫn (Chinn và Lee, 2006)2. Bài nghiên cứu của chúng tôi dựa vào kết quả nghiên cứu của các tác giả về việc xác định các nhân tố ảnh hưởng đến tỷ giá hối đoái hoặc tài khoản vãng lai. Ví dụ, Clarida và Gali (1994) đã áp dụng một chiến lược xác định dài hạn để khám phá vai trò của những cú sốc tiền tệ đến sự biến động của tỷ giá hối đoái, trong một hệ thống ba biến gồm tỷ giá hối đoái thực song phương, chênh lệnh lạm phát, và sản lượng tương đối.
Chadha & Prasad (1997), Prasad (1999), Astley & Garratt (2000), và Lee & Chinn (2006) đã phân tích vai trò của những cú sốc tạm thời và cố định đối với số dư tài khoản vãng lai của 1 xem Rafid (2013) 2 xem Rafid (2013) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 các nền kinh tế G73. Rafiq (2013) đã phân tích cán cân tài khoản vãng lai của 5 quốc gia có cán cân thương mại thặng dư lớn là: Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Malaysia và Đài Loan, bằng việc sử dụng mô hình tham số thay đổi theo thời gian với những biến động ngẫu nhiên TVP-VAR, khi ông thấy rằng sự hiện diện tiềm tàng của những bất ổn cấu trúc có thể dẫn đến việc phân tích cán cân thương mại và tỷ giá hối đoái thực trong các mô hình hệ số cố định mẫu phụ thuộc là không phù hợp. Cũng như những chỉ trích của Grier và Ye (2009) cho thấy rằng trong một mô hình hệ số cố định không chú trọng đến những thay đổi cấu trúc (đặc biệt là ở giá trị trung bình) giữa tỷ giá hối đoái thực và cán cân thương mại sẽ dẫn đến những kết luận sai lầm. Hơn nữa, họ cũng cho thấy rằng việc không chú trọng đến sự thay đổi phương sai có điều kiện của sự biến động trong cán cân thương mại sẽ dẫn đến ước lượng OLS của các hệ số VAR trở nên không hiệu quả, dẫn tới sự phân tách phương sai và phương trình phản ứng đẩy trở nên không tối ưu4.1a – Việt Nam 3 xem Rafid (2013) 4 xem Rafid (2013) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1b – Thái Lan Hình 1.1: Đồ thị mô tả sự biến động của M2, GEX, GDP, TB, REER qua các năm ở Việt Nam và Thái Lan Để phân tích mối quan hệ giữa tỷ giá hối đoái thực và cán cân thương mại, bài viết này sử dụng một tập hợp những giả định xác định trong dài hạn để mở rộng một mô hình vector tự hồi quy (VAR) - bằng cách xem xét các hệ số thay đổi theo thời gian và những biến động ngẫu nhiên khi ước lượng (TVP-VAR).
Các hệ số thay đổi có thể giải thích cơ chế lan truyền của tỷ giá hối đoái và các cú sốc trong cán cân thương mại mà không phải chịu một điểm gẫy cụ thể, trong khi các mô hình thành phần biến động ngẫu nhiên thay đổi trong những cú sốc cấu trúc và tác động trực tiếp của nó5. Bài nghiên cứu tại Việt Nam và Thái Lan đạt được những kết quả sau: Cán cân thương mại và tỷ giá hối đoái thực có sự thay đổi theo thời gian. Cả ba cú sốc cung, cú sốc cầu và cú sốc danh nghĩa đều không có tác động trong dài hạn đến sự biến động theo thời gian của tỷ giá hối đoái và cán cân thương mại mà chỉ có tác động trong ngắn hạn hoặc trung hạn. 5 xem Rafid (2013) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Trong ngắn hạn cán cân thương mại của Việt Nam chủ yếu chịu tác động của cú sốc cầu trong khi cú sốc danh nghĩa và cú sốc cung tác động không đáng kể.
Còn tỷ giá hối đoái thực chịu sự tác động mạnh nhất của cú sốc danh nghĩa trong khi cú sốc cầu và cú sốc cung tác động rất nhỏ. Ở Thái Lan cán cân thương mại đều chịu sự tác động khá mạnh của ba cú sốc trong đó ở giai đoạn đầu cú sốc cung có tác động mạnh nhất và có mối tương quan thuận với cán cân thương mại, cú sốc danh nghĩa và cú sốc cầu có mối tương quan nghịch với cán cân thương mại. Tỷ giá hối đoái thực của Thái Lan chịu tác động mạnh nhất từ cú sốc cung và có mối tương quan cùng chiều, còn cú sốc danh nghĩa thì tạo ra mối tương quan cùng chiều và có tác động nhỏ đến sự biến động của tỷ giá hối đoái, trong khi cú sốc cầu thì tác động rất nhỏ. Dưới tác động tổng hợp của các cú sốc thì cán cân thương mại hầu như không ảnh hưởng đến sự biến động theo thời gian của tỷ giá hối đoái thực.
Trong khi, tỷ giá hối đoái thực lại có tác động mạnh đến sự thay đổi của cán cân thượng mại theo thời gian và tạo ra mối tương quan thuận (nghịch) ở hai quốc gia. Điều cuối cùng chúng tôi tìm thấy là không chỉ cán cân thương mại và tỷ giá hối đoái thực thay đổi theo thời gian, mà sự tác động của các cú sốc kinh tế lên hai biến này cũng thay đổi theo thời gian về chiều hướng và cường độ tác động và có sự khác nhau giữa các quốc gia. Tóm lại, bài viết này tập trung phân tích sự biến động của cán cân thương mại và tỷ giá hối đoái thực theo thời gian cũng như xem xét mối quan hệ giữa chúng dưới tác động của ba cú sốc kinh tế (cú sốc cung, cú sốc cầu và cú sốc danh nghĩa) tại Việt Nam và Thái Lan để trả lời các câu hỏi sau: 1. Mối quan hệ giữa cán cân thương mại và tỷ giá hối đoái thực theo thời gian dưới tác động tổng hợp của các cú sốc kinh tế? LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Các cú sốc kinh tế tác động đến sự biến động của cán cân thương mại và tỷ giá hối đoái thực theo thời gian như thế nào? 3. Sự tác động của các cú sốc kinh tế có thay đổi theo thời gian hay không? Để giải quyết các câu hỏi trên chúng tôi sử dụng ý tưởng trong bài viết của Rafiq (2013), bằng cách ứng dụng mô hình TVP-VAR để nắm bắt sự biến động theo thời gian của cán cân thương mại và tỷ giá hối đoái. Dữ liệu nghiên cứu được thu thập tại Việt Nam và Thái Lan từ quý I năm 1998 đến quý II năm 2014. Nội dung nghiên cứu tiếp theo được trình bày như sau: Chương 2: Tổng quan các kết quả nghiên cứu trước đây làm cơ sở lý thuyết cho bài nghiên cứu.
Chương 3: Trình bày phương pháp nghiên cứu và mô hình nghiên cứu thực nghiệm cho Việt Nam và Thái Lan. Chương 4: Kết quả nghiên cứu Chương 5: Kết luận bài nghiên cứu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 CHƯƠNG 2. TỔNG QUAN VỀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY VỀ TỶ GIÁ HỐI ĐOÁI VÀ CÁN CÂN THƯƠNG MẠI 2.1 Các nghiên cứu lý thuyết về mối quan hệ giữa tỷ giá hối đoái và cán cân thương mại 2.1 Lý thuyết ngẫu nhiên trong mô hình của Mundell – Fleming (1960) Mô hình Mundell-Fleming là mô hình kinh tế vĩ mô do hai nhà khoa học Robert Mundell và Marcus đề xuất vào đầu thập niên 1960 và đã đạt giải Nobel kinh tế vào năm 1999 bởi những đóng góp quan trọng trong lĩnh vực tài chính, tiền tệ. Trong mô hình Mundell Fleming mối quan hệ giữa tỷ giá hối đoái và cán cân thanh toán được giải thích trong sự tác động của chính phủ bằng chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ: Chính sách tài khóa trong cơ chế tỷ giá thả nổi, vốn tự do luân chuyển Để tăng sản lượng (trong trường hợp nền kinh tế cân bằng dưới mức toàn dụng), chính phủ có thể sử dụng chính sách tài khóa mở rộng (tăng chi tiêu chính phủ hoặc giảm thuế), điều này sẽ làm tăng tổng cầu trong nước.
Trong ngắn hạn, đường IS dịch chuyển sang phải trong khi đường LM đứng yên, dẫn đến đồng nội tệ lên giá so với ngoại tệ (do nhu cầu về đồng nội tệ lớn), điều này làm giảm xuất khẩu và tăng nhập khẩu. Trong dài hạn, sự gia tăng của tỷ giá hối đoái làm giảm xuất khẩu ròng đường IS dịch chuyển ngược lại về bên trái, do đó làm mất ảnh hưởng của chính sách tiền tài khóa mở rộng, đưa lãi suất trong nước về mức lãi suất thế giới, nhưng làm cho cán cân thương mại bị xấu đi. Chính sách tiền tệ trong cơ chế tỷ giá thả nổi, vốn tự do luân chuyển Khi áp dụng chính sách tiền tệ mở rộng bằng cách tăng lượng cung tiền, đường LM dịch chuyển sang phải, sản lượng tăng và lãi suất trong nước tạm thời giảm xuống LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 so với lãi suất nước ngoài, tạo ra một dòng vốn lớn chảy ra ngoài làm cho cán cân thanh toán bị thâm hụt và tỷ giá hối đoái có xu hướng tăng lên (nội tệ giảm giá). Trong dài hạn, tỷ giá hối đoái giảm làm tăng xuất khẩu và làm giảm nhập khẩu đường IS dịch chuyển sang phải làm cho sản lượng tiếp tục tăng.