CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN SỰ THAM GIA CỦA CƯ DÂN NÔNG THÔN TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu tập trung vào vai trò chủ thể của nông dân trong phát triển nông thôn, phân tích chính sách nông thôn mới ở Trung Quốc hay một số chiến lược xây dựng nông thôn ở Đài Loan, Nhật Bản hay phong trào xây dựng làng mới ở Hàn Quốc, tầm quan trọng của nông dân trong xây dựng nông thôn mới,. Có thể khái quát một số kết quả của các công trình liên quan đến đề tài ở các vấn đề sau: 1. Kết quả nghiên cứu về sự tham gia của người dân Thứ nhất, kết quả các công trình khái quát về khái niệm và ý nghĩa của sự tham gia Từ công trình nổi tiếng của Arnstein (1969) về nấc thang sự tham gia của người dân, các nghiên cứu sau này đã chứng minh sự tham gia luôn cần thiết cho sự phát triển ở các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội. Các nghiên cứu này trên cơ sở mối quan hệ của lý thuyết tham gia và lý thuyết các bên liên quan để rút ra các khái niệm về sự tham gia của người dân trong từng lĩnh vực cụ thể (Ủy ban Kinh tế Châu Mỹ La tinh, 1973; UNDP, 1993; Nkunika, 1987; Lisk, 1980).
Sau này các công trình về thực hành tham gia lại nhấn mạnh đến ý nghĩa của sự tham gia trong sử dụng các nguồn lực của địa phương (Oakley, 1991), ý nghĩa trong tổ chức phát triển nông thôn (Oakley, 1995), ý nghĩa trong việc tạo niềm tin và khuyến khích người dân hoạt động tích cực hơn (Richards, 2004). Đánh giá sự tham gia của người nghèo trong sinh kế bền vững, một số tác giả đã nêu lên ý nghĩa của sự tham gia như là chìa khóa để “giảm nghèo thực sự và bền vững” thông qua việc trao quyền nhiều hơn cho những ai là cư dân “địa phương và người nghèo” (Chambers, 1995; Nelson & Wright, 1995). Trên cơ sở thực hành có sự tham gia ở các lĩnh vực trong đời sống xã hội như: phát triển giáo dục (ở Philippin), cơ sở hạ tầng (Hà Tĩnh Việt Nam, Sub-Sahar Africa) và quản lý rừng (Indian) cho thấy tầm quan trọng của tham gia là giúp người nghèo nâng cao thu nhập và tích lũy tài sản của họ. Từ đó, Ngân hàng thế giới phân tích khá rõ nét về sự phức tạp của tham gia và đưa ra khuyến nghị là cần phải khích lệ bằng những hành động cụ thể làm tăng tiếng 7 nói của các nhóm người nghèo trong việc đối mặt với sự phân tầng xã hội hoặc kỳ thị.
Điều này hàm ý rằng phương thức tham gia cần được định hình trong một bối cảnh thể chế rộng hơn (World bank, 2000). Các nghiên cứu khác, minh chứng sự tham gia như là yếu tố quyết định của giảm nghèo đồng bộ và những nỗ lực phát triển nông thôn (Chinsinga, 2003). Sự tham gia của cộng đồng hợp lý là chìa khóa hướng tới sự phát triển bền vững cho rằng sự phát triển được đề xuất sẽ được cấu trúc dựa trên nhu cầu và đòi hỏi của các bên liên quan, trong đó bao gồm những lợi ích cho các thế hệ tương lai. Việc thực hiện quá trình tham gia của công chúng là quan trọng đối với dân chủ hóa các giá trị xã hội và lập kế hoạch tốt hơn và đáp ứng các nhu cầu của công chúng.
Tham gia cũng hữu ích cho việc giáo dục tính trách nhiệm của người dân trong các chương trình phát triển của Chính phủ. Đây chính là điều có thể ảnh hưởng đến những thay đổi xã hội hoặc cá nhân giữa các thành viên trong cộng đồng, mà có thể được sử dụng để kết hợp các lợi ích công cộng khác nhau và do đó cho phép mọi người có quyền tham gia vào các quyết định mà sẽ ảnh hưởng đến cuộc sống của họ (Marzuki, 2015). Sự tham gia thành công thúc đẩy người dân tích cực hơn trong các công việc ở cộng đồng dân cư và phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời giúp tăng niềm tin của người dân vào các quyết định chính trị (Richards, 2004). Một số công trình nghiên cứu về các nguồn lực ở các nước đang phát triển, cho thấy hầu hết các nước này vẫn đang lúng túng trong việc tìm cách sử dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên của họ, để khắc phục những hạn chế này cần phân chia quyền lực hợp lý cho địa phương, qua đó tăng tính trách nhiệm và sự chủ động cho chính quyền địa phương.
Việc phân chia quyền lực cần chú trọng từ hoạt động đổi mới công tác quản lý các nguồn lực đến sự tham gia của cộng đồng để phát triển bền vững (Manor, 1995; Verhagen, 1980; Mills & cộng sự, 1990; Ahmad, 2011). Sự tham gia của người dân có thể đảm bảo sử dụng hiệu quả các nguồn lực sẵn có. Nếu nguồn lực địa phương (kể cả nguồn lực con người, tài nguyên, vật liệu và tài chính) đều được sử dụng trên cơ sở các quyết định thực hiện bởi chính người dân địa phương, có nghĩa là sự tham gia phải được diễn ra từ giai đoạn lập kế hoạch, ra quyết định, thực hiện và chia sẻ lợi ích cho người dân địa phương ở cấp độ của họ. Với sự tham gia tích cực của người dân địa phương, có thể phá vỡ tâm lý phụ thuộc và cũng để nâng cao nhận thức, sự tự tin và tập trung của họ về quá trình phát triển (Nepal, 2009).
Thứ hai, kết quả nghiên cứu bàn về nội dung tham gia Nội dung tham gia của cư dân nông thôn được nghiên cứu ở các khía cạnh khác nhau của đời sống xã hội: 8 Kết quả các nghiên cứu về phát triển cộng đồng đã nhấn mạnh vào nội dung khuyến khích sự tham gia của người dân địa phương để tăng hiệu quả của các chương trình dự án (Cleaver, 1999; Korten, 1980; Samah 2009; Marzuki, 2015; Malinga, 2017). Các nghiên cứu về lý thuyết dân chủ, nội dung người dân có thể tham gia được nhấn mạnh vào vấn đề tham gia chính trị và tham gia quản lý xã hội (Verba, 1995; Nguyễn Trung Kiên, 2012). Quyền tham gia quản lý xã hội của người dân được quy định trong Hiến pháp năm 2013, Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015, Pháp lệnh thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn năm 2007, các quyền đó bao gồm: quyền tham gia bàn bạc, giám sát và đánh giá các hoạt động, các công việc chung của xã hội (điều 28, điều 6, điều 36, điều 57, điều 10, điều 11). Trong phát triển nông thôn, nội dung tham gia của người dân tập trung vào quá trình phát triển kinh tế nông thôn thông qua việc chuyển giao công nghệ mới cho các hộ nông dân (Chambers, 1995; Nelson & Wright, 1995; Cramb và Purcell, 2001; Cramb và cộng sự, 2004; Nwaobiala, 2014).
Thứ ba, kết quả nghiên cứu về phương thức tham gia Trong lý thuyết về phát triển, các nghiên cứu về phát triển cộng đồng và sự tham gia của người dân xuất hiện từ những năm 1940 tại các thuộc địa đầu tiên của Anh từ sáng kiến rất đơn giản là giúp dân tự cải thiện đời sống. Quá trình thực hiện trên thực tế đã mang lại hiệu quả đáng kể khi có sự đóng góp tích cực của người dân địa phương để cải thiện đời sống của chính họ. Sau này các nghiên cứu về sự tham gia của cộng đồng càng ngày càng phổ biến và được nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Trong lĩnh vực quy hoạch vùng và quy hoạch đô thị, phương thức tham gia vào quá trình ra quyết định, người dân được dân chủ tiếp nhận thông tin, được đóng góp ý kiến trong quá trình lập quy hoạch và ra quyết định (Chadwick, 1971).
Nghiên cứu về phương pháp tiếp cận có sự tham gia, các tác giả minh chứng sự tham gia của cộng đồng như một phương tiện để truyền đạt những lợi ích và quan tâm cá nhân của xã hội liên quan đến các kế hoạch phát triển, những hoạt động lập kế hoạch này sẽ ảnh hưởng theo sau đến cộng đồng nói chung và một số nhóm cụ thể (Slocum & cộng sự, 1995; Marzuki, 2015). Phương thức tham gia của người dân vào các vấn đề cộng đồng được tính từ lập kế hoạch đến ra quyết định và sau đó là đánh giá (Rifkin và cộng sự, 2002). Những nghiên cứu tiếp theo, phương thức tham gia của người dân cũng được các tác giả giải thích là các quá trình mà các mối quan tâm, nhu cầu và giá trị công 9 cộng được kết hợp vào quá trình ra quyết định. Sự tham gia của người dân diễn ra ở nhiều lĩnh vực khác nhau như trong xã hội dân sự, bầu cử, lập pháp, hành chính và có thể có nhiều hình thức, phương pháp để tham gia từ quá trình trao đổi thông tin đến việc ra quyết định.
Giá trị cốt lõi cho thực hành sự tham gia của người dân được Hiệp hội Quốc tế về sự tham gia công cộng cho rằng: (1) người dân cần chủ động ý kiến vào các quyết định có ảnh hưởng đến cuộc sống của họ; (2) Sự tham gia gồm cả việc đóng góp nguồn lực cho việc tổ chức thực hiện quyết định; (3) Sự tham gia của người dân làm cho các quyết định khả thi và bền vững bởi các nhu cầu và lợi ích của tất cả các bên tham gia đều được đảm bảo trong quyết định; (4) Sự tham gia giúp tìm kiếm và tạo điều kiện cho sự tham gia của những người có khả năng bị ảnh hưởng bởi quyết định; (5) Sự tham gia nhằm tìm kiếm đầu vào từ những người tham gia trong việc thiết kế phương thức họ tham gia; (6) quá trình tham gia giúp cung cấp thông tin cho các bên liên quan để họ tham gia một cách có ý nghĩa; (7) Sự tham gia của người dân giúp họ hiểu việc tham gia của họ có ảnh hưởng đến quyết định như thế nào (IAP2, 2006). Thứ tư, kết quả nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến sự tham gia Tuy nhiên, sự tham gia không phải lúc nào cũng giống nhau ở tất cả mọi nơi. Trong Báo cáo phát triển con người (UNDP, 1993) có đề cập tới các yếu tố có thể ảnh hưởng đến sự tham gia của cư dân nông thôn là: sức khỏe, kiến thức, kỹ năng và chuẩn mực xã hội, các nhân tố này đã làm cho sự tham gia của họ bị hạn chế đi. Nghiên cứu về loại trừ xã hội, nhiều tác giả đã minh chứng tình trạng thiếu thốn hoặc thiếu khả năng tham gia trong các lĩnh vực quan trọng của xã hội, các khía cạnh đa chiều của nghèo đói có ảnh hưởng đến sự tham gia (Hills và cộng sự, 2002; Dorsner, 2004).