Đặc Điểm Sự Phát Triển Sọ Mặt, Cung Răng và Khớp Cắn Từ Răng Sữa Đến Răng Vĩnh Viễn

Nghiên cứu sự phát triển sọ mặt và khớp cắn từ răng sữa đến răng vĩnh viễn là một lĩnh vực quan… 181 trang · Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh · 2021.

• Tác giả: Trần Thị Bích Vân
• Người hướng dẫn: PGS. Đống Khắc Thẩm
• Trường học: Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Răng - Hàm - Mặt
• Đề tài: Đặc Điểm Sự Phát Triển Sọ Mặt và Khớp Cắn Từ Răng Sữa Đến Răng Vĩnh Viễn
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Y Học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. HÌNH THÁI KHỚP CẮN VÙNG RĂNG SAU: PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ, SỰ PHÂN BỐ VÀ DIỄN TIẾN
• 2.1.1. Phương pháp đánh giá và phân bố hình thái khớp cắn vùng răng sau
• 2.1.2. Diễn tiến hình thái khớp cắn vùng răng sau
• 2.1.3. Tổng quan một số nghiên cứu đánh giá diễn tiến hình thái khớp cắn vùng răng sau
• 2.2. CƠ CHẾ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN TƯƠNG QUAN KHỚP CẮN VÙNG RĂNG SAU VÀ NHỮNG YẾU TỐ LIÊN QUAN
• 2.2.1. Sự di gần sớm
• 2.2.2. Sự di gần muộn
• 2.2.3. Sự tăng trưởng không đồng nhất giữa XHT và XHD
• 2.2.4. Một số yếu tố khác ảnh hưởng đến hình thành tương quan R6
• 2.3. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN TƯƠNG QUAN VÙNG RĂNG SAU
• 2.3.1. Nghiên cứu của Barros S.
• 2.3.2. Nghiên cứu của Arya B.
• 2.3.3. Nghiên cứu của Bishara S.
• 2.3.4. Nghiên cứu của Tsourakis A.
• 3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 3.2. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Tiêu chuẩn chọn MH
• 3.2.2. Tiêu chuẩn chọn PSN
• 3.3. PHƯƠNG PHÁP, CÔNG CỤ ĐO LƯỜNG VÀ THU THẬP SỐ LIỆU
• 3.3.1. Phương pháp thu thập số liệu về răng và cung răng trên MH
• 3.3.2. Phương pháp thu thập số liệu trên PSN
• 3.4. QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.5. PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH DỮ LIỆU
• 3.6. KIỂM SOÁT SAI LỆCH THÔNG TIN
• 3.7. PHÂN TÍCH THỐNG KÊ
• 3.8. ĐẠO ĐỨC TRONG NGHIÊN CỨU
• 4. ĐẶC ĐIỂM MẪU NGHIÊN CỨU
• 5. DIỄN TIẾN HÌNH THÁI KHỚP CẮN VÙNG RĂNG SAU TỪ T1-T2-T3
• 5.1. Diễn tiến hình thái khớp cắn ở nhóm dạng thẳng
• 5.2. Diễn tiến hình thái khớp cắn ở nhóm dạng bậc xuống gần
• 5.3. Diễn tiến hình thái khớp cắn ở nhóm dạng bậc xuống xa
• 6. ĐẶC ĐIỂM MÔ TẢ NHÓM CÓ TƯƠNG QUAN R6 HẠNG II VÀ R6 HẠNG III Ở BỘ RĂNG VĨNH VIỄN
• 6.1. Phân tích riêng lẻ từng yếu tố trên mẫu hàm
• 6.2. PHÂN TÍCH RIÊNG LẺ TỪNG YẾU TỐ TRÊN PHIM SỌ NGHIÊNG
• 6.3. CÁC YẾU TỐ TRÊN MẪU HÀM ẢNH HƯỞNG ĐẾN TƯƠNG QUAN R6 HẠNG II
• 6.4. CÁC YẾU TỐ TRÊN PHIM SỌ NGHIÊNG ẢNH HƯỞNG ĐẾN TƯƠNG QUAN R6 HẠNG II
• 6.5. CÁC YẾU TỐ QUYẾT ĐỊNH ĐẾN TƯƠNG QUAN R6 HẠNG II
• 7. ĐẶC ĐIỂM MẪU NGHIÊN CỨU
• 8. DIỄN TIẾN HÌNH THÁI KHỚP CẮN QUA CÁC GIAI ĐOẠN
• 8.1. Diễn tiến hình thái khớp cắn ở nhóm dạng thẳng
• 8.2. Diễn tiến hình thái khớp cắn ở nhóm dạng bậc xuống gần
• 8.3. Diễn tiến hình thái khớp cắn ở nhóm dạng bậc xuống xa
• 8.4. Lý giải chung phần diễn tiến hình thái khớp cắn
• 9. ĐẶC ĐIỂM MÔ TẢ CÁC DẠNG SAI KHỚP CẮN
• 9.1. Đặc điểm mô tả sai khớp cắn hạng II
• 9.2. Đặc điểm mô tả sai khớp cắn hạng III
• 10. CÁC YẾU TỐ TRÊN MẪU HÀM ẢNH HƯỞNG ĐẾN SAI KHỚP CẮN HẠNG II Ở BỘ RĂNG VĨNH VIỄN
• 10.1. Yếu tố tương quan R6 ở bộ răng hỗn hợp
• 10.2. Yếu tố độ cắn chìa ở bộ răng sữa
• 10.3. Yếu tố khe hở vùng răng sau hàm trên ở bộ răng sữa
• 10.4. Yếu tố khoảng E
• 10.5. Các yếu tố về chiều rộng và sự tăng trưởng chiều rộng cung răng
• 11. CÁC YẾU TỐ TRÊN PHIM SỌ NGHIÊNG ẢNH HƯỞNG ĐẾN SAI KHỚP CẮN HẠNG II Ở BỘ RĂNG VĨNH VIỄN
• 11.1. Yếu tố vị trí RE HT theo chiều trước sau ở T1
• 11.2. Yếu tố sự thay đổi tỉ lệ chiều cao TMG và TMD phía trước từ T1- T2
• 11.3. Yếu tố tỉ lệ chiều dài XHD so với XHT ở T2
• 12. CÁC YẾU TỐ TRÊN MH VÀ PSN QUYẾT ĐỊNH ĐẾN TƯƠNG QUAN R6 HẠNG II
• 13. ỨNG DỤNG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TRONG CHỈNH HÌNH RĂNG MẶT
• 13.1. Từ kết quả diễn tiến thay đổi hình thái khớp cắn
• 13.2. Từ kết quả các yếu tố ảnh hưởng và quyết định đến tương quan R6
• 14. Ý NGHĨA VÀ ỨNG DỤNG CỦA ĐỀ TÀI
• 14.1. Ý nghĩa thực tiễn
• 15. HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Chấp thuận của hội đồng đạo đức trong nghiên cứu y sinh, ĐHYD TPHCM
• Phụ lục 2. Danh sách người tham gia trong mẫu nghiên cứu đơn thuần trên MH
• Phụ lục 3. Danh sách người tham gia trong mẫu nghiên cứu trên MH kết hợp với PSN
• Phụ lục 4. Mẫu phiếu phiếu thu thập số liệu trên MH giai đoạn T1, T2 và T3
• Phụ lục 5. Mẫu phiếu phiếu thu thập số liệu trên PSN giai đoạn T1, T2 và T3
• Phụ lục 6. Bảng các yếu tố đưa vào mô hình hồi quy logistic

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Sự Phát Triển Sọ Mặt

Nghiên cứu sự phát triển sọ mặt và khớp cắn từ răng sữa đến răng vĩnh viễn là một lĩnh vực quan trọng trong ngành nha khoa. Sự phát triển này không chỉ ảnh hưởng đến thẩm mỹ mà còn đến chức năng nhai của bệnh nhân. Việc hiểu rõ quá trình này giúp các chuyên gia có thể đưa ra các phương pháp điều trị hiệu quả hơn. Theo nghiên cứu của Trần Thị Bích Vân, sự thay đổi hình thái khớp cắn diễn ra qua nhiều giai đoạn và chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau.

1.1. Đặc Điểm Sự Phát Triển Sọ Mặt

Sự phát triển sọ mặt diễn ra qua nhiều giai đoạn, từ khi trẻ còn nhỏ cho đến khi trưởng thành. Các yếu tố như di truyền, môi trường và thói quen ăn uống đều có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển này. Nghiên cứu cho thấy rằng sự phát triển không đồng nhất giữa các cá thể có thể dẫn đến các vấn đề về khớp cắn.

1.2. Vai Trò Của Răng Sữa Trong Sự Phát Triển

Răng sữa đóng vai trò quan trọng trong việc định hình cung răng và khớp cắn. Chúng không chỉ giúp trẻ ăn uống mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển của các răng vĩnh viễn sau này. Việc theo dõi sự phát triển của răng sữa là cần thiết để phát hiện sớm các vấn đề có thể xảy ra.

II. Vấn Đề Thách Thức Trong Nghiên Cứu Khớp Cắn

Một trong những thách thức lớn trong nghiên cứu khớp cắn là sự đa dạng trong hình thái và cấu trúc của răng. Các yếu tố như sự thay đổi trong sự phát triển của xương hàm và sự thay đổi trong thói quen ăn uống có thể ảnh hưởng đến khớp cắn. Nghiên cứu của Bishara S. đã chỉ ra rằng việc hiểu rõ các yếu tố này là rất quan trọng để đưa ra các phương pháp điều trị hiệu quả.

2.1. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Khớp Cắn

Nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng đến sự hình thành khớp cắn, bao gồm di truyền, môi trường và thói quen sinh hoạt. Việc phân tích các yếu tố này giúp các chuyên gia có cái nhìn tổng quan hơn về sự phát triển khớp cắn.

2.2. Sự Thay Đổi Khớp Cắn Qua Các Giai Đoạn

Khớp cắn có thể thay đổi qua các giai đoạn phát triển của trẻ. Sự thay đổi này có thể dẫn đến các vấn đề như sai khớp cắn, ảnh hưởng đến chức năng nhai và thẩm mỹ. Việc theo dõi sự thay đổi này là rất quan trọng để có thể can thiệp kịp thời.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Sự Phát Triển Khớp Cắn

Để nghiên cứu sự phát triển khớp cắn, các nhà nghiên cứu thường sử dụng nhiều phương pháp khác nhau. Việc kết hợp giữa mẫu hàm và phim sọ nghiêng giúp cung cấp cái nhìn toàn diện về sự phát triển của khớp cắn. Theo Trần Thị Bích Vân, việc sử dụng cả hai phương pháp này là cần thiết để đánh giá chính xác sự hình thành tương quan R6.

3.1. Sử Dụng Mẫu Hàm Trong Nghiên Cứu

Mẫu hàm là công cụ quan trọng trong việc đánh giá hình thái khớp cắn. Nó giúp các nhà nghiên cứu quan sát sự thay đổi hình thái qua các giai đoạn phát triển. Việc phân tích mẫu hàm giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến khớp cắn.

3.2. Phim Sọ Nghiêng Và Đánh Giá Khớp Cắn

Phim sọ nghiêng cung cấp thông tin về cấu trúc xương và sự phát triển của sọ mặt. Việc phân tích phim sọ nghiêng giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa xương hàm và khớp cắn, từ đó đưa ra các phương pháp điều trị hiệu quả.

IV. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Trong Thực Tiễn

Kết quả từ nghiên cứu sự phát triển sọ mặt và khớp cắn có thể được ứng dụng trong thực tiễn để cải thiện chất lượng điều trị cho bệnh nhân. Việc hiểu rõ sự phát triển này giúp các chuyên gia đưa ra các phương pháp điều trị phù hợp hơn. Theo nghiên cứu của Arya B., việc áp dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn có thể giúp giảm thiểu các vấn đề về khớp cắn.

4.1. Cải Thiện Chất Lượng Điều Trị

Việc áp dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn giúp cải thiện chất lượng điều trị cho bệnh nhân. Các chuyên gia có thể đưa ra các phương pháp điều trị phù hợp hơn dựa trên sự phát triển của khớp cắn.

4.2. Giảm Thiểu Các Vấn Đề Về Khớp Cắn

Nghiên cứu cho thấy rằng việc theo dõi sự phát triển khớp cắn có thể giúp giảm thiểu các vấn đề như sai khớp cắn. Việc can thiệp kịp thời có thể giúp bệnh nhân có được khớp cắn lý tưởng hơn.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Sự Phát Triển Sọ Mặt

Nghiên cứu sự phát triển sọ mặt và khớp cắn từ răng sữa đến răng vĩnh viễn là một lĩnh vực quan trọng trong nha khoa. Việc hiểu rõ quá trình này giúp các chuyên gia có thể đưa ra các phương pháp điều trị hiệu quả hơn. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giá trị cho ngành nha khoa.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu về sự phát triển sọ mặt và khớp cắn sẽ tiếp tục được mở rộng trong tương lai. Các phương pháp mới sẽ được phát triển để cải thiện chất lượng điều trị cho bệnh nhân.

5.2. Ý Nghĩa Của Nghiên Cứu Đối Với Ngành Nha Khoa

Nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa trong việc cải thiện chất lượng điều trị mà còn góp phần nâng cao nhận thức về sự phát triển khớp cắn trong cộng đồng. Điều này sẽ giúp giảm thiểu các vấn đề về khớp cắn trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong chuyên ngành Chỉnh hình Răng Mặt (CHRM), việc thiết lập và duy trì một khớp cắn bình thường ở bộ răng vĩnh viễn là mục tiêu điều trị hàng đầu trong cả chỉnh hình phòng ngừa, chỉnh hình can thiệp lẫn chỉnh hình toàn diện. Theo quan niệm kinh điển của Edward H. Angle, một khớp cắn lý tưởng đòi hỏi sự thiết lập của tương quan răng cối lớn thứ nhất vĩnh viễn (R6) ở vị trí Hạng I cùng với sự sắp xếp đều đặn của các răng trên cung hàm. Tuy nhiên, tương quan R6 không cố định ngay từ đầu mà trải qua quá trình biến đổi liên tục từ tương quan mặt phẳng tận cùng răng cối sữa thứ hai (MPTC RE) ở bộ răng sữa (T1), chuyển tiếp qua bộ răng hỗn hợp (T2) và định hình ở bộ răng vĩnh viễn (T3).

Nghiên cứu sự hình thành tương quan R6 là một vấn đề phức tạp vì chịu sự tác động đồng thời của nhiều yếu tố thuộc răng, cung răng, xương hàm và sự tăng trưởng sọ mặt theo cả ba chiều trong không gian. Việc đánh giá đơn thuần trên mẫu hàm (MH) chỉ phản ánh sự di chuyển của răng mà không phân lập được sự tăng trưởng của nền xương, trong khi việc kết hợp mẫu hàm với phim sọ nghiêng (PSN) cho phép đánh giá toàn diện mối tương quan sọ - mặt - răng.

Trên thế giới, các nghiên cứu dọc thuần túy theo dõi liên tục từ T1 qua T2 đến T3 rất hiếm do đòi hỏi thời gian kéo dài và kiểm soát cỡ mẫu nghiêm ngặt. Tại Việt Nam, y văn trước đây chỉ dừng lại ở các nghiên cứu cắt ngang mô tả phân bố khớp cắn tại từng thời điểm hoặc nghiên cứu dọc ngắn hạn qua hai giai đoạn (T1 sang T2 hoặc T1 sang T3). Luận án của nghiên cứu sinh Trần Thị Bích Vân được thực hiện nhằm lấp đầy khoảng trống dữ liệu này trên người Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định 5 mục tiêu cụ thể:

1. Phân tích diễn tiến hình thái khớp cắn từ bộ răng sữa đến bộ răng hỗn hợp và đến bộ răng vĩnh viễn.
2. Phân tích các đặc điểm mô tả trên mẫu hàm và phim sọ nghiêng của nhóm có tương quan R6 hạng II và R6 hạng III ở bộ răng vĩnh viễn so với nhóm có tương quan R6 hạng I.
3. Xác định các yếu tố trên mẫu hàm ảnh hưởng đến tương quan R6 hạng II ở bộ răng vĩnh viễn qua phân tích hồi quy logistic ở mẫu nghiên cứu trên mẫu hàm.
4. Xác định các yếu tố trên phim sọ nghiêng ảnh hưởng đến tương quan R6 hạng II ở bộ răng vĩnh viễn qua phân tích hồi quy logistic ở mẫu nghiên cứu trên mẫu hàm kết hợp với phim sọ nghiêng.
5. Xác định các yếu tố quyết định đến tương quan R6 hạng II ở bộ răng vĩnh viễn qua phân tích hồi quy logistic kết hợp các yếu tố trên mẫu hàm và các yếu tố trên phim sọ nghiêng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Trẻ em người Việt được theo dõi dọc qua ba giai đoạn phát triển liên tục:
  • Giai đoạn T1: Bộ răng sữa hoàn tất (giai đoạn có đủ 20 răng sữa mọc hoàn toàn và ăn khớp).
  • Giai đoạn T2: Bộ răng hỗn hợp (bắt đầu thay các răng cửa sữa, mọc R6 vĩnh viễn nhưng còn răng nanh và răng cối sữa).
  • Giai đoạn T3: Bộ răng vĩnh viễn (các răng vĩnh viễn mọc hoàn toàn và ăn khớp, không tính răng khôn R8).
• Phạm vi không gian: Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh.
• Tư liệu nghiên cứu: Mẫu hàm thạch cao và phim sọ nghiêng đo sọ đạt tiêu chuẩn chọn mẫu tại cả ba mốc thời gian T1, T2 và T3.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tác giả đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo các nhóm nội dung chính:

1. Đánh giá phân bố và phân loại mặt phẳng tận cùng răng cối sữa thứ hai (MPTC RE)

Theo L.J. Baume (1950), MPTC RE ở bộ răng sữa được chia thành ba dạng: dạng phẳng/thẳng (Flush terminal plane), dạng bậc xuống gần (Mesial step), và dạng bậc xuống xa (Distal step). Các nghiên cứu quốc tế ghi nhận sự phân bố các dạng này có sự khác biệt giữa các chủng tộc và nhóm tuổi:

• L.J. Baume (1950): Nghiên cứu trên trẻ Châu Âu 3–5,5 tuổi ghi nhận 86% dạng thẳng, 14% bậc xuống gần.
• L.S. Clinch (1973): Khảo sát 118 trẻ Châu Âu 4,5 tuổi ghi nhận 55% dạng thẳng, 32% bậc xuống gần, 13% bậc xuống xa.
• Infante (1975): Khảo sát 680 trẻ Châu Âu (80% thẳng, 1% gần, 19% xa), 141 trẻ Châu Phi (89% thẳng, 7% gần, 4% xa), 75 trẻ Châu Á (89% thẳng, 8% gần, 3% xa).
• R.S. Nanda (1973): Khảo sát 2.500 trẻ Châu Á ghi nhận 52% thẳng, 25,5% gần, 9% xa, 7,5% bất đối xứng.
• Kirzioglu (2013): Theo dõi trẻ Châu Âu ở các mốc 4, 5, 6 tuổi nhận thấy tỷ lệ dạng bậc xuống gần tăng dần theo tuổi (từ 13,3% lúc 4 tuổi lên 43,9% lúc 5 tuổi và 66,3% lúc 6 tuổi), trong khi dạng thẳng giảm tương ứng (từ 64,3% xuống 38,8% và 22,4%).

Tại Việt Nam:

• Nguyễn Minh Hùng (2013): Khảo sát trên 40 trẻ 3,5 tuổi ghi nhận 47,5% dạng thẳng, 42,5% bậc xuống gần, 10% bậc xuống xa.
• Nguyễn Minh Khánh (2014): Khảo sát 51 trẻ ghi nhận 51% dạng thẳng, 32,1% bậc xuống gần, 9,4% bậc xuống xa và 7,5% bất đối xứng.

Tác giả (Năm)	Chủng tộc	Độ tuổi	Cỡ mẫu (N)	Bậc gần (%)	Dạng thẳng (%)	Bậc xa (%)	Bất đối xứng (%)
Baume L.J (1950)	Châu Âu	3–5,5	30	14,0	86,0	-	-
Clinch L.S (1973)	Châu Âu	4,5	118	32,0	55,0	13,0	-
Infante (1975)	Châu Âu	2–5	680	1,0	80,0	19,0	-
Infante (1975)	Châu Phi	2–5	141	7,0	89,0	4,0	-
Infante (1975)	Châu Á	2–5	75	8,0	89,0	3,0	-
Kabue (1995)	Châu Phi	3–6	221	43,0	53,0	1,0	-
Farsi & Salama (1996)	Châu Á	3–5	520	12,0	80,0	8,0	-
Nanda R.S (1973)	Châu Á	2–5	2500	25,5	52,0	9,0	7,5
Nguyễn Minh Hùng (2013)	Châu Á	3,5	40	42,5	47,5	10,0	-
Nguyễn Minh Khánh (2014)	Châu Á	3–5	51	32,1	51,0	9,4	7,5

2. Phân bố tương quan R6 ở bộ răng vĩnh viễn

• Yang W.S (1990): Khảo sát 3.305 người Trung Quốc (12–18 tuổi) ghi nhận Hạng I chiếm 35,9%, Hạng II chiếm 14,9%, Hạng III chiếm 49,1%.
• Tod M.O & Turkkahraman (2004): Khảo sát 1.356 người Thổ Nhĩ Kỳ ghi nhận Hạng I chiếm 64%, Hạng II chiếm 24%, Hạng III chiếm 12%.

3. Các cơ chế chuyển tiếp khớp cắn

Y văn ghi nhận ba cơ chế nền tảng chi phối sự thay đổi từ tương quan răng cối sữa sang tương quan R6 vĩnh viễn:

• Sự di gần sớm (Early mesial shift): Do L.J. Baume mô tả, xảy ra ở giai đoạn răng sữa muộn (5–6 tuổi) khi R6 vĩnh viễn hàm dưới mọc đẩy các răng cối sữa di gần, tận dụng và đóng kín khe hở linh trưởng (primate space) ở hàm dưới.
• Sự di gần muộn (Late mesial shift): Do C.A. Moorrees mô tả, xảy ra ở giai đoạn bộ răng hỗn hợp muộn khi thay các răng cối sữa và răng nanh sữa bằng các răng cối nhỏ và răng nanh vĩnh viễn. R6 di gần vào khoảng trống dôi dư gọi là khoảng leeway (Leeway space). Khoảng leeway ở hàm dưới (trung bình 2–3 mm/bên) lớn hơn hàm trên (1–2 mm/bên), cho phép R6 hàm dưới di gần nhiều hơn R6 hàm trên, chuyển tương quan đối đỉnh (Hạng II 50%) thành Hạng I.
• Sự tăng trưởng không đồng nhất giữa xương hàm trên (XHT) và xương hàm dưới (XHD): XHD tăng trưởng ra trước nhiều hơn XHT theo chiều trước sau, mang theo cung răng và R6 hàm dưới ra trước (chứng minh bởi Đống Khắc Thẩm và Hoàng Tử Hùng, W. Kerr, H.U. Paulsen, A.K. Tsourakis, Y.E. Kim).

Khoảng trống luận án giải quyết

Phần lớn các nghiên cứu dọc trước đây (như Arya B.S, Bishara S.E, Dutra A.T) thực hiện trên các quần thể người da trắng hoặc chỉ phân tích dữ liệu rời rạc giữa từng giai đoạn (T1 sang T2 hoặc T2 sang T3), bỏ qua sự liên kết 3 mốc thời gian T1–T2–T3. Các nghiên cứu đánh giá đa yếu tố xác định nguyên nhân sai khớp cắn Hạng II bằng mô hình hồi quy đa biến kết hợp đồng thời biến số mẫu hàm và biến số đo sọ chưa từng được thực hiện trên người Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

Luận án xây dựng trên các khung phân tích hình thái học sọ mặt và khớp cắn kinh điển:

• Phân loại khớp cắn Angle (1890): Khớp cắn Hạng I, Hạng II (gồm Hạng II 100% nguyên múi và Hạng II 50% đối đỉnh), Hạng III dựa trên vị trí tương quan múi ngoài gần R6 hàm trên với rãnh ngoài gần R6 hàm dưới.
• Phân loại MPTC RE (Baume, 1950): Dạng thẳng, bậc xuống gần, bậc xuống xa.
• Khái niệm khoảng Leeway và khoảng E (E-space): Hiệu số kích thước gần-xa giữa răng cối sữa và răng cối nhỏ thay thế.
• Bất hài hòa tương quan kích thước chiều ngang cung răng phía sau (PTID - Posterior Transverse Interarch Discrepancy): Theo J.A. McNamara và cộng sự.
• Hướng tăng trưởng sọ mặt: Hướng mở (hyperdivergent), hướng đóng (hypodivergent) dựa trên góc mặt phẳng hàm dưới (SN-GoGn), trục Y, góc nền sọ và tỷ lệ chiều cao tầng mặt.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

• Thiết kế: Nghiên cứu mô tả dọc, theo dõi thuần túy trên cùng một đối tượng qua ba mốc thời gian T1, T2, T3.
• Phương pháp thu thập số liệu trên mẫu hàm (MH):
  • Sử dụng thước kẹp điện tử chuyên dụng đo kích thước gần - xa (G-X) của các răng: răng nanh sữa (RC), răng cối sữa 1 (RD), răng cối sữa 2 (RE), răng nanh vĩnh viễn (R3), răng cối nhỏ 1 (R4), răng cối nhỏ 2 (R5), răng cối lớn 1 (R6).
  • Xác định mặt xa RE ở HT và HD để phân loại MPTC RE dạng thẳng, bậc gần, bậc xa.
  • Đo khe hở vùng răng trước và răng sau, độ cắn chìa (overjet), độ cắn phủ (overbite).
  • Đo chiều rộng cung răng (khoảng cách giữa các răng nanh, răng cối sữa/răng cối nhỏ, răng cối lớn), chiều sâu cung răng, chu vi cung răng.
• Phương pháp thu thập số liệu trên phim sọ nghiêng (PSN):
  • Xác định các mốc giải phẫu chuẩn: N (Nasion), S (Sella), A (Điểm A), B (Điểm B), Pog (Pogonion), Me (Menton), Go (Gonion), ANS (Gai mũi trước), PNS (Gai mũi sau), Or (Orbitale), Po (Porion).
  • Thiết lập các mặt phẳng tham chiếu: Mặt phẳng Frankfort (FH), mặt phẳng nền sọ (SN), mặt phẳng khẩu cái (ANSPNS), mặt phẳng hàm dưới (MPHD: GoGn hoặc GoMe), mặt phẳng nhai (PP).
  • Đo đạc các thông số:
    • Chiều dài nền sọ trước, nền sọ sau, góc nền sọ.
    • Kích thước chiều dài hữu hiệu XHT, XHD.
    • Tương quan xương hai hàm (góc SNA, SNB, ANB).
    • Hướng phát triển sọ mặt: Góc SN-GoGn, góc trục Y, góc ANSPNS-GoGn.
    • Chiều cao tầng mặt: Chiều cao tầng mặt trước toàn bộ, tầng mặt giữa trước (TMG: N-ANS), tầng mặt dưới trước (TMD: ANS-Me), tầng mặt sau và các tỷ lệ TMG/TMD, tầng mặt sau/tầng mặt trước.
    • Trục răng cửa trên và dưới so với các mặt phẳng tham chiếu; vị trí răng sau theo chiều đứng và chiều trước sau.
• Kỹ thuật xử lý và phân tích thống kê:
  • Kiểm soát sai lệch thông tin bằng cách đo lặp lại, đánh giá độ tin cậy của phép đo.
  • Phân tích thống kê mô tả: Tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình, độ lệch chuẩn.
  • Phân tích so sánh diễn tiến giữa các nhóm khớp cắn Hạng I, Hạng II, Hạng III qua T1–T2–T3.
  • Phân tích hồi quy logistic đa biến (Descriptive multiple logistic analysis) nhằm xác định các yếu tố nguy cơ (Odds Ratio - OR, Khoảng tin cậy 95% KTC, mức ý nghĩa p < 0,05) trên mẫu hàm, trên phim sọ nghiêng và kết hợp cả hai nguồn dữ liệu ảnh hưởng đến sự hình thành tương quan R6 Hạng II ở giai đoạn T3.
• Đạo đức nghiên cứu: Đề tài được Hội đồng Đạo đức trong nghiên cứu y sinh học, Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh xét duyệt và chấp thuận.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Mở đầu

Chương này khẳng định tầm quan trọng của việc nghiên cứu diễn tiến khớp cắn vùng răng sau từ bộ răng sữa sang bộ răng vĩnh viễn. Tác giả chỉ ra rằng sự thành lập khớp cắn R6 chịu tác động phức hợp của nhiều yếu tố và nhấn mạnh sự cần thiết phải kết hợp mẫu hàm với phim sọ nghiêng trong một thiết kế nghiên cứu dọc thuần túy trên người Việt nhằm phục vụ công tác chỉnh hình can thiệp và dự phòng.

Chương 2: Tổng quan tài liệu

Chương 2 trình bày chi tiết cơ sở lý luận và các công trình y văn thế giới và Việt Nam liên quan đến:

1. Hình thái khớp cắn vùng răng sau: Các tiêu chuẩn đánh giá MPTC RE ở bộ răng sữa (Baume) và phân loại tương quan R6 ở bộ răng hỗn hợp và vĩnh viễn (Angle). Phân tích chi tiết quy luật chuyển tiếp: dạng bậc gần phần lớn dẫn đến Hạng I; dạng thẳng có tỷ lệ đáng kể chuyển thành Hạng II (20–50%); dạng bậc xa hầu hết chuyển thành Hạng II mà không thể tự điều chỉnh.
2. Cơ chế hình thành tương quan R6: Phân tích sâu 3 cơ chế chính gồm sự di gần sớm (Baume), sự di gần muộn vào khoảng leeway (Moorrees), và sự tăng trưởng không đồng nhất giữa XHT và XHD.
3. Các yếu tố ảnh hưởng khác:
   • Chiều cao tầng mặt và hướng tăng trưởng XHD: Hướng xoay mở làm tăng nguy cơ Hạng II; hướng xoay đóng làm tăng nguy cơ Hạng III (Riesmeijer, Baccetti, Ngan, Plaza).
   • Chiều rộng cung răng và xương hàm: Hiện tượng hẹp xương hàm trên tương đối (PTID âm) dẫn đến việc lùi hàm dưới thứ phát tạo sai khớp cắn Hạng II, cơ sở khoa học của phương pháp nới rộng nhanh xương hàm trên (RME) như một khí cụ chức năng nội sinh (McNamara).
   • Trình tự mọc răng (Lo, Moyers, Proffit) và vai trò của sự gài khớp/khóa cơ học (Kim Y.E, McNamara).
4. Tổng hợp các nghiên cứu đa yếu tố: Điểm lại các công trình của Baume (1950), Moorrees (1959), Arya (1973), Bishara (1988), Tsourakis (2013), Paulsen (1971), Kim (2002) và phân tích các hạn chế về tính đồng nhất trong thiết kế nghiên cứu.

Nhóm nghiên cứu	Tác giả (Năm)	Giai đoạn	Cỡ mẫu (N)	Yếu tố chính ảnh hưởng đến tương quan R6
Nghiên cứu trên MH	Baume L.J (1950)	T1–T2	60	Sự di gần sớm vào khe hở linh trưởng
	Moorrees C.A (1959)	T2–T3	94	R6 hàm dưới di gần vào khoảng leeway
	Arya B.S (1973)	T1–T3	118	Kích thước răng sữa, kích thước RE, R6, R2; chiều rộng và dài cung răng hai hàm
	Trần Thị Bích Vân (2020)	T2–T3	56	Chiều rộng R3 hàm trên và chu vi R6 hàm trên
Nghiên cứu trên PSN	Murray J.J (1959)	T2–T3	20	Tăng trưởng chiều dài của XHT và XHD
	White R.C (1983)	T2–T3	34	XHD phát triển ra trước nhiều hơn XHT
	Kim Y.E (2002)	T2–T3	40	Sự phát triển khác biệt giữa 2 xương hàm chi phối sự di gần của R6
Kết hợp MH và PSN	Paulsen H.U (1971)	T2–T3	60	Sự tăng trưởng khác biệt giữa XHT và XHD
	Brin I (1982)	T2–T3	52	Sự phát triển khác biệt giữa XHT và XHD
	Bishara S.E (1988)	T1–T2–T3	121	Chiều rộng, chiều dài cung răng kết hợp tương quan XHT và XHD

Chương 3: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết tiêu chuẩn chọn mẫu cho mẫu nghiên cứu đơn thuần trên mẫu hàm và mẫu nghiên cứu kết hợp mẫu hàm với phim sọ nghiêng qua ba giai đoạn T1, T2, T3; quy trình đo đạc kích thước răng, cung hàm, các điểm mốc đo sọ; quy trình kiểm soát sai lệch thông tin và phương pháp hồi quy logistic đa biến.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Báo cáo toàn bộ các phát hiện thu được từ tập dữ liệu:

1. Đặc điểm mẫu nghiên cứu: Phân bố theo tuổi, giới tính tại các giai đoạn T1, T2, T3.
2. Diễn tiến hình thái khớp cắn vùng răng sau từ T1–T2–T3:
   • Nhóm MPTC RE dạng thẳng: Ở T2 chuyển thành đối đỉnh chiếm tỷ lệ cao nhất, sau đó phân tách ở T3 thành Hạng I và một tỷ lệ đáng kể Hạng II.
   • Nhóm MPTC RE dạng bậc xuống gần: Tỷ lệ rất cao chuyển thành tương quan R6 Hạng I ở T2 và duy trì đến T3; một tỷ lệ nhỏ chuyển thành Hạng III (đặc biệt ở nhóm bậc gần nhiều).
   • Nhóm MPTC RE dạng bậc xuống xa: Hầu như chuyển toàn bộ thành tương quan R6 Hạng II ở T2 và T3.
3. Đặc điểm mô tả sai khớp cắn Hạng II và Hạng III trên MH và PSN:
   • Nhóm Hạng II: Đặc trưng bởi độ cắn chìa lớn ở T1, thiếu hụt khe hở vùng răng sau hàm trên ở T1, khoảng E hàm dưới nhỏ, hẹp cung răng hàm trên từ T2 sang T3, XHD lùi hoặc xoay mở, chiều cao tầng mặt dưới trước (TMD) dài, tỷ lệ TMG/TMD giảm, tỷ lệ chiều dài XHD/XHT ở T2 nhỏ.
   • Nhóm Hạng III: Thể hiện sự phát triển vượt trội của XHD theo chiều trước sau, góc mặt phẳng hàm dưới phẳng hoặc tăng trưởng xoay đóng ở giai đoạn sớm.
4. Các yếu tố ảnh hưởng và quyết định đến tương quan R6 Hạng II ở T3 qua phân tích hồi quy logistic:
   • Trên mẫu hàm: Tương quan R6 ở T2, độ cắn chìa ở T1, khe hở vùng răng sau hàm trên ở T1, khoảng E và sự tăng trưởng chiều rộng cung răng.
   • Trên phim sọ nghiêng: Vị trí RE hàm trên theo chiều trước sau ở T1, sự thay đổi tỷ lệ chiều cao TMG/TMD từ T1–T2, tỷ lệ chiều dài XHD/XHT ở T2.
   • Mô hình kết hợp MH và PSN: Xác định tập hợp các yếu tố quyết định có ý nghĩa thống kê đối với sự hình thành sai khớp cắn Hạng II sau cùng.

Chương 5: Bàn luận

Tác giả đối chiếu kết quả nghiên cứu với các công trình kinh điển của Baume, Moorrees, Arya, Bishara, Tsourakis, McNamara, Tollaro:

• Lý giải cơ chế sinh học của sự chuyển đổi khớp cắn ở từng nhóm MPTC RE.
• Phân tích vai trò thực tế của sự di gần sớm và di gần muộn trong mối tương quan với sự tăng trưởng xương hàm trên người Việt.
• Thảo luận về sự ảnh hưởng của chiều rộng cung hàm và sự phát triển theo chiều đứng (chiều cao tầng mặt dưới) lên sai lệch chiều trước sau.

Chương 6: Ứng dụng kết quả nghiên cứu trong CHRM, Ý nghĩa thực tiễn, Hạn chế và Kết luận

Trình bày các chỉ dẫn lâm sàng trong chẩn đoán sớm, tiên lượng chuyển tiếp khớp cắn, ứng dụng nới rộng cung răng và định hướng can thiệp chỉnh hình răng mặt phòng ngừa.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học và lý luận

1. Cung cấp bộ dữ liệu dọc thuần túy đầu tiên trên người Việt Nam mô tả liên tục sự thay đổi hình thái khớp cắn vùng răng sau và sự phát triển sọ mặt qua ba giai đoạn liên tiếp từ bộ răng sữa (T1) đến bộ răng hỗn hợp (T2) và bộ răng vĩnh viễn (T3).
2. Làm sáng tỏ quy luật chuyển tiếp từ các dạng mặt phẳng tận cùng răng cối sữa thứ hai (dạng thẳng, bậc xuống gần, bậc xuống xa) sang các dạng tương quan R6 vĩnh viễn (Hạng I, Hạng II, Hạng III theo Angle) trên quần thể nghiên cứu.
3. Xác định bản chất đa yếu tố của sự hình thành sai khớp cắn R6 Hạng II thông qua mô hình phân tích hồi quy logistic đa biến, chứng minh sự phối hợp giữa các biến số răng - cung răng trên mẫu hàm và các biến số xương - tầng mặt trên phim sọ nghiêng.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và giải pháp đề xuất

1. Tiên lượng và phân loại nguy cơ:
   • Trẻ có MPTC RE dạng bậc xuống xa cần được xem là sai khớp cắn Hạng II thực sự ở giai đoạn sớm và cần được can thiệp chỉnh hình ngay trong giai đoạn bộ răng hỗn hợp sớm vì tình trạng này không tự điều chỉnh.
   • Trẻ có MPTC RE dạng thẳng không hoàn toàn là "lý tưởng tuyệt đối" như quan niệm cũ mà tiềm ẩn nguy cơ tiến triển thành sai khớp cắn Hạng II ở bộ răng vĩnh viễn (chiếm tỷ lệ từ 20–50%), do đó cần được theo dõi định kỳ chặt chẽ trong giai đoạn thay răng.
   • Trẻ có dạng bậc xuống gần mức độ nhiều (≥ 2 mm) cần được lưu ý nguy cơ tiến triển thành khớp cắn Hạng III.
2. Định hướng can thiệp chỉnh hình phòng ngừa và can thiệp:
   • Khi điều trị can thiệp sai khớp cắn Hạng II, bác sĩ lâm sàng cần đánh giá toàn diện cả ba chiều không gian: kiểm soát kích thước chiều rộng cung răng hàm trên (phát hiện bất hài hòa PTID và nới rộng hàm trên sớm), đồng thời kiểm soát chiều đứng (chiều cao tầng mặt dưới và hướng tăng trưởng xoay mở của xương hàm dưới) thay vì chỉ tập trung vào sai lệch chiều trước sau.
   • Đánh giá khoảng Leeway và khoảng E của từng cá thể để có chiến lược giữ khoảng hoặc tận dụng khoảng di gần muộn phù hợp.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Nghiên cứu dọc thuần túy theo dõi qua ba giai đoạn phát triển kéo dài nhiều năm đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt của đối tượng nghiên cứu, dẫn đến cỡ mẫu có đầy đủ đồng thời cả mẫu hàm và phim sọ nghiêng qua cả ba mốc T1, T2, T3 còn giới hạn.
• Đề tài tập trung phân tích sâu vào các yếu tố ảnh hưởng và mô hình hồi quy đối với sai khớp cắn R6 Hạng II; nhóm sai khớp cắn Hạng III có số lượng mẫu nhỏ hơn nên chủ yếu dừng lại ở mức độ phân tích mô tả.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Tiếp tục duy trì và mở rộng cỡ mẫu theo dõi dọc từ giai đoạn bộ răng vĩnh viễn sớm (T3) đến giai đoạn bộ răng vĩnh viễn hoàn chỉnh ở người trưởng thành để đánh giá sự ổn định khớp cắn sau khi kết thúc tăng trưởng sọ mặt toàn diện.
• Phát triển mô hình hồi quy đa biến chuyên sâu cho nhóm sai khớp cắn Hạng III trên người Việt khi tích lũy đủ cỡ mẫu dọc.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên sâu cho các đối tượng và lĩnh vực sau:

• Bác sĩ Chỉnh hình Răng Mặt và Bác sĩ Răng Hàm Mặt thực hành: Tham khảo các tiêu chí tiên lượng diễn tiến khớp cắn từ răng sữa, nhận diện sớm nguy cơ lệch lạc Hạng II và Hạng III, ứng dụng các mốc can thiệp nới rộng xương hàm trên và kiểm soát hướng tăng trưởng xương hàm dưới trong giai đoạn bộ răng hỗn hợp.
• Học viên sau đại học (Bác sĩ Nội trú, Cao học, Chuyên khoa II, Nghiên cứu sinh ngành Răng Hàm Mặt): Tham khảo phương pháp luận thiết kế nghiên cứu dọc thuần túy, quy trình thu thập và chuẩn hóa số liệu nhân trắc cung răng trên mẫu hàm và các biến số đo sọ trên phim sọ nghiêng, cùng kỹ thuật xây dựng mô hình hồi quy logistic đa biến trong phân tích tương quan sọ - mặt - răng.
• Giảng viên bộ môn Chỉnh hình Răng Mặt, Nha khoa Trẻ em: Bổ sung nguồn số liệu thực chứng trên người Việt Nam vào bài giảng về sự phát triển khớp cắn, sinh học tăng trưởng sọ mặt và chỉnh hình can thiệp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tương quan mặt phẳng tận cùng răng cối sữa thứ hai (MPTC RE) dạng thẳng có diễn tiến như thế nào khi sang bộ răng vĩnh viễn?

Theo tổng quan y văn và kết quả nghiên cứu, MPTC RE dạng thẳng ở bộ răng sữa khi chuyển sang bộ răng hỗn hợp phần lớn sẽ chuyển thành tương quan R6 dạng đối đỉnh (Hạng II 50% theo Angle) với tỷ lệ dao động từ 50–80%. Khi chuyển tiếp sang bộ răng vĩnh viễn, khoảng 50–70% dạng đối đỉnh này sẽ tự điều chỉnh thành Hạng I nhờ sự di gần muộn và tăng trưởng xương hàm dưới, nhưng vẫn còn khoảng 20–50% trường hợp duy trì tình trạng sai khớp cắn Hạng II. Do đó, dạng thẳng không hoàn toàn đảm bảo 100% sẽ đạt khớp cắn Hạng I lý tưởng ở bộ răng vĩnh viễn.

2. Vì sao MPTC RE dạng bậc xuống xa ở bộ răng sữa lại được xem là chỉ định can thiệp chỉnh hình sớm?

Y văn thế giới (Dutra, Carlsen, Meredith, Bishara) ghi nhận hầu như toàn bộ các trường hợp có MPTC RE dạng bậc xuống xa ở bộ răng sữa đều tiến triển thành sai khớp cắn Hạng II ở bộ răng vĩnh viễn và không có khả năng tự điều chỉnh sinh lý ("một khi là bậc xuống xa, sẽ mãi mãi là hạng II"). Tình trạng này phản ánh sự sai biệt thực sự theo chiều trước sau giữa cung răng và nền xương hai hàm ngay từ giai đoạn răng sữa, do đó cần được can thiệp chỉnh hình càng sớm càng tốt ngay từ giai đoạn bộ răng hỗn hợp sớm.

3. Sự khác biệt giữa cơ chế "di gần sớm" và "di gần muộn" trong quá trình thành lập tương quan R6 là gì?

• Sự di gần sớm (Early mesial shift): Diễn ra ở giai đoạn răng sữa muộn (khoảng 5–6 tuổi) do L.J. Baume mô tả. Khi R6 hàm dưới mọc, lực đẩy làm các răng cối sữa hàm dưới di gần, tận dụng và đóng kín khoảng trống sinh lý linh trưởng (primate space) ở hàm dưới, giúp chuyển MPTC RE từ dạng thẳng sang dạng bậc gần.
• Sự di gần muộn (Late mesial shift): Diễn ra ở giai đoạn bộ răng hỗn hợp muộn khi thay thế răng cối sữa và răng nanh sữa bằng các răng vĩnh viễn tương ứng do C.A. Moorrees mô tả. R6 hàm dưới di gần vào khoảng leeway (khoảng chênh lệch kích thước giữa răng sữa và răng vĩnh viễn thay thế, ở hàm dưới lớn hơn hàm trên 1–2 mm), giúp đưa khớp cắn từ đối đỉnh về Hạng I.

4. Những yếu tố nào trên mẫu hàm và phim sọ nghiêng có ảnh hưởng quyết định đến sự hình thành sai khớp cắn Hạng II ở bộ răng vĩnh viễn?

Qua phân tích hồi quy logistic đa biến, các yếu tố chính chi phối bao gồm:

• Trên mẫu hàm: Tương quan R6 dạng Hạng II/đối đỉnh ở giai đoạn bộ răng hỗn hợp (T2), độ cắn chìa tăng ở bộ răng sữa (T1), sự thiếu hụt khe hở vùng răng sau hàm trên ở T1, độ lớn khoảng E và sự tăng trưởng hạn chế về chiều rộng cung răng hàm trên từ T2 sang T3.
• Trên phim sọ nghiêng: Vị trí RE hàm trên nhô ra trước ở T1, tỷ lệ chiều dài XHD so với XHT ở T2 nhỏ (xương hàm dưới kém phát triển theo chiều trước sau), sự gia tăng chiều cao tầng mặt dưới trước (TMD) và hướng tăng trưởng xoay mở của xương hàm dưới (làm tăng góc mặt phẳng hàm dưới).

5. Vai trò của kích thước chiều ngang cung răng và xương hàm trên đối với sai khớp cắn Hạng II được giải thích như thế nào?

Nhiều trường hợp sai khớp cắn Hạng II có sự hiện diện của tình trạng hẹp xương hàm trên tương đối so với hàm dưới (PTID âm), được bù trừ bằng sự nghiêng ngoài của các răng sau hàm trên. Khi xương hàm trên hẹp, xương hàm dưới có xu hướng lùi ra sau để có thể ăn khớp và thực hiện chức năng nhai, từ đó tạo nên sai khớp cắn Hạng II theo chiều trước sau. Việc nới rộng xương hàm trên sớm (RME) giúp giải phóng khớp cắn, đóng vai trò như một "khí cụ chức năng nội sinh" tạo điều kiện cho xương hàm dưới trượt ra trước và tái lập tương quan R6 Hạng I thuận lợi.

---

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Y học của tác giả Trần Thị Bích Vân là công trình nghiên cứu dọc thuần túy phân tích toàn diện sự phát triển sọ mặt, cung răng và khớp cắn qua ba giai đoạn liên tục từ bộ răng sữa, bộ răng hỗn hợp đến bộ răng vĩnh viễn trên người Việt Nam. Bằng việc kết hợp đồng thời nguồn dữ liệu mẫu hàm và phim sọ nghiêng qua mô hình hồi quy logistic đa biến, luận án đã xác định quy luật diễn tiến của các dạng mặt phẳng tận cùng răng cối sữa và làm rõ các yếu tố quyết định đến sự hình thành sai khớp cắn R6 Hạng II. Các kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc chẩn đoán sớm, tiên lượng chuyển tiếp khớp cắn và xây dựng phác đồ can thiệp chỉnh hình răng mặt phòng ngừa hiệu quả trên lâm sàng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Theo Angle E., một bộ răng vĩnh viễn có khớp cắn được cho là bình thường phải hội đủ hai điều kiện quan trọng là có tương quan R6 hạng I và các răng sắp xếp trên một đường cong cắn khớp đều đặn 1. Đây cũng là một trong những mục tiêu điều trị chính trong chỉnh hình răng mặt (CHRM) như Bishara S. đã nói: “Việc thiết lập và duy trì khớp cắn bình thường góp phần vào một trong những mục tiêu quan trọng trong điều trị CHRM cho dù đó là điều trị dự phòng, can thiệp hay điều trị toàn diện” 2. Yếu tố thứ nhất trong quan niệm một khớp cắn bình thường ở bộ răng vĩnh viễn là tương quan R6 hạng I theo phân loại của Angle E.

Trong quá trình phát triển của bộ răng, tương quan răng R6 trải qua nhiều thay đổi từ tương quan mặt phẳng tận cùng răng cối sữa II (MPTC RE) ở bộ răng sữa đến tương quan R6 ở bộ răng hỗn hợp và ở bộ răng vĩnh viễn. Diễn tiến thay đổi hình thái khớp cắn vùng răng sau qua các giai đoạn phát triển của bộ răng và các yếu tố ảnh hưởng đến sự thành lập tương quan R6 ở bộ răng vĩnh viễn là một vấn đề nhận được sự quan tâm hàng đầu của các nhà nghiên cứu và thực hành trong ngành RHM nói chung và CHRM nói riêng. Trong nghiên cứu, nếu mục tiêu chỉ là theo dõi diễn tiến thay đổi hình thái khớp cắn vùng răng sau thì mẫu hàm (MH) là phương tiện nghiên cứu lý tưởng nhất. Tuy nhiên, để đánh giá các yếu tố có liên quan đến sự hình thành tương quan R6 ở bộ răng vĩnh viễn, hầu hết các tác giả đều cho rằng nhất thiết phải kết hợp cả hai nguồn dữ liệu là MH và phim sọ nghiêng (PSN).

Điều này là do sự thành lập tương quan R6 trong quá trình phát triển của bộ răng khá phức tạp và liên quan đến nhiều yếu tố bao gồm răng, cung răng, xương hàm, sọ mặt và sự tăng trưởng 2,5-7. Chính vì thế, việc nghiên cứu đơn thuần trên một nguồn dữ liệu sẽ cho cái nhìn phiến diện vì trong quá trình phát triển, phức hợp sọ-mặt-răng tăng trưởng trong mối tương quan chặt chẽ không thể tách rời 2,5,7,8. Trên thế giới, có khá nhiều nghiên cứu dọc theo các thiết kế khác nhau từng giai đoạn ngắn mô tả diễn tiến sự thay đổi hình thái khớp cắn vùng răng sau được thực hiện 2 trên MH 9-12. Tuy nhiên, không có nhiều nghiên cứu dọc đánh giá diễn tiến thay đổi hình thái khớp cắn vùng răng sau trong toàn bộ quá trình phát triển của bộ răng.

Đặc biệt, những nghiên cứu dọc thuần túy đánh giá toàn diện về các yếu tố răng, cung răng, xương hàm, sọ mặt và sự tăng trưởng hưởng đến sự thành lập tương quan R6 sau cùng lại càng hiếm hơn. Có thể kể một số công trình nghiên cứu của Arya B. đánh giá đa yếu tố ảnh hưởng đến sự thành lập tương quan R6 sau cùng nhưng phương tiện và giai đoạn nghiên cứu không đồng nhất nên kết quả còn nhiều khác biệt. Tại Việt Nam, các nghiên cứu chủ yếu mô tả sự phân bố hình thái khớp cắn ở từng giai đoạn của bộ răng như của Lê Thị Cẩm Tú 13, Nguyễn Thành Đạt 14 hay theo dõi sự thay đổi tương quan khớp cắn giữa hai giai đoạn phát triển của bộ răng như của Nguyễn Minh Hùng 10, Nguyễn Minh Khánh 11.

Cho đến nay, chưa có nghiên cứu nào trên người Việt đánh giá diễn tiến hình thái khớp cắn vùng răng sau trong toàn bộ quá trình phát triển của bộ răng và các yếu tố răng, cung răng, xương hàm, sọ mặt và sự tăng trưởng ảnh hưởng đến sự thành lập tương quan R6. Chính vì thế, để có thể có cái nhìn bao quát hơn về toàn bộ diễn tiến hình thái khớp cắn vùng răng sau và hiểu biết một cách thấu đáo các yếu tố ảnh hưởng đến sự thành lập tương quan R6 trong quá trình phát triển của bộ răng, chúng tôi thực hiện đề tài “Đặc điểm sự phát triển sọ mặt, cung răng và khớp cắn từ bộ răng sữa đến bộ răng hỗn hợp và bộ răng vĩnh viễn” với mục tiêu như sau: 1. Phân tích diễn tiến hình thái khớp cắn từ bộ răng sữa đến bộ răng hỗn hợp và đến bộ răng vĩnh viễn. Phân tích các đặc điểm mô tả trên MH và PSN của nhóm có tương quan R6 hạng II và R6 hạng III ở bộ răng vĩnh viễn so với nhóm có tương quan R6 hạng I.

Xác định các yếu tố trên MH ảnh hưởng đến tương quan R6 hạng II ở bộ răng vĩnh viễn qua phân tích hồi quy logistic ở mẫu nghiên cứu trên MH. Xác định các yếu tố trên PSN ảnh hưởng đến tương quan R6 hạng II ở bộ răng vĩnh viễn qua phân tích hồi quy logistic ở mẫu nghiên cứu trên MH kết hợp với PSN. Xác định các yếu tố quyết định đến tương quan R6 hạng II ở bộ răng vĩnh viễn qua phân tích hồi quy logistic kết hợp các yếu tố trên MH và các yếu tố trên PSN. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

HÌNH THÁI KHỚP CẮN VÙNG RĂNG SAU: PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ, SỰ PHÂN BỐ VÀ DIỄN TIẾN 1. Phương pháp đánh giá và phân bố hình thái khớp cắn vùng răng sau Tương quan khớp cắn vùng răng sau là một trong những yếu tố quan trọng hàng đầu khi đánh giá tình trạng khớp cắn của bộ răng dù ở bất cứ giai đoạn phát triển nào: bộ răng sữa, bộ răng hỗn hợp hay bộ răng vĩnh viễn. Trong quá trình phát triển của bộ răng, để đánh giá hình thái khớp cắn vùng răng sau, đối với bộ răng sữa sẽ dựa vào tương quan mặt phẳng tận cùng răng cối sữa thứ 2 (MPTC RE) giữa hàm trên (HT) và hàm dưới (HD), đối với bộ răng hỗn hợp và bộ răng vĩnh viễn sẽ dựa vào tương quan răng cối lớn thứ nhất (R6) giữa HT và HD. Giai đoạn bộ răng sữa Răng sữa bắt đầu mọc khoảng 6 tháng tuổi và khớp cắn của bộ răng sữa được thiết lập hoàn chỉnh vào khoảng 3 tuổi.

Khoảng thời gian từ 3 đến 5 tuổi là giai đoạn tương đối ổn định của bộ răng sữa 1,15. Ở giai đoạn bộ răng sữa, tương quan MPTC RE được sử dụng để đánh giá hình thái khớp cắn vùng răng sau.J 16, tương quan này được chia thành 3 dạng như sau (hình 1. Tương quan mặt phẳng tận cùng RE ở bộ răng sữa. (A): Thẳng; (B): Bậc xuống gần; (C): Bậc xuống xa; “Nguồn: Baume L.

Dạng thẳng: khi mặt xa của RE HT và HD nằm trên cùng một mặt phẳng theo chiều trước sau; B. Dạng bậc xuống gần: khi mặt xa RE HD ở vị trí phía trước (tức phía gần) so với mặt xa của RE HT; C. Dạng bậc xuống xa: khi mặt xa RE HD ở vị trí phía sau (tức phía xa) so với mặt xa của RE HT. Khi quan sát tương quan MPTC RE ở bộ răng sữa, hầu hết các nghiên cứu trên thế giới ghi nhận tương quan dạng thẳng chiếm tỉ lệ nhiều nhất, tiếp theo là dạng bậc xuống gần và thấp nhất là dạng bậc xuống xa.

Tuy nhiên, kết quả một vài nghiên cứu cho thấy dạng bậc xuống gần mới là dạng tương quan chiếm ưu thế 2,17. Sự khác biệt này có thể do khác nhau về lứa tuổi tiến hành khảo sát và do cách phân loại MPTC RE không thực sự đồng nhất. Nhiều tác giả cho rằng, ở bộ răng sữa, khi tuổi tăng dần sẽ làm tỉ lệ dạng bậc xuống gần tăng và trở thành dạng chiếm tỉ lệ nhiều nhất ở giai đoạn muộn của bộ răng sữa 5,17,18. Sự thay đổi này là do một phần tương quan MPTC RE dạng thẳng chuyển thành dạng bậc xuống gần ở giai đoạn muộn của bộ răng sữa 18 (bảng 1.

Trong ba dạng tương quan MPTC RE, tương quan dạng thẳng được xem là một trong những yếu tố của một “khớp cắn lý tưởng” ở bộ răng sữa 1,15. Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng tương quan dạng bậc xuống gần mới thực sự là dạng tương quan lý tưởng. Điều này là do kết quả nhiều nghiên cứu cho thấy tương quan dạng thẳng có tỉ lệ cao đưa đến tương quan R6 hạng II ở bộ răng vĩnh viễn (khoảng 20-50%) trong khi tỉ lệ này ít hơn đối với tương quan dạng bậc xuống gần (từ 20-30%). Chính vì vậy, dù được xem là bình thường ở bộ răng sữa nhưng trẻ có tương quan MPTC RE dạng thẳng vẫn cần phải được theo dõi và điều trị chỉnh hình can thiệp nếu cần.

Tương quan dạng bậc xuống xa, cũng là dạng chiếm tỉ lệ thấp nhất, hầu hết sẽ chuyển thành tương quan R6 hạng II ở bộ răng vĩnh viễn nên nhiều tác giả cho rằng cần phải chỉnh hình can thiệp càng sớm càng tốt ở bộ răng hỗn hợp 2,6,19. Phân bố các dạng tương quan mặt phẳng tận cùng RE ở bộ răng sữa Tỉ lệ các dạng MPTC RE Mẫu Cách đánh (%) Tác giả (năm) giá (mốc Bất Chủng Tuổi N đo) Gần Thẳng Xa đối tộc xứng Đo Bishara S.J (1950) 16 Châu Âu 3-5,5 30 Quan sát 14 86 - - Đo Clinch L.S (1973) 12 Châu Âu 4,5 118 32 55 13 - (0,5 mm) Châu Âu 680 1 80 19 Infante (1975) 22 2-5 Quan sát Châu Phi 141 7 89 4 - Châu Á 75 8 89 3 Kabue (1995) 23 Châu Phi 3-6 221 Quan sát 43 53 1 - Farsi & Salama Châu Á 3-5 520 Quan sát 12 80 8 - (1996) 24 NM Khánh (2014) 11 Châu Á 3-5 51 Quan sát 32,1 51 9,4 7,5 Nguyễn Minh Châu Á 3,5 40 Quan sát 42,5 47,5 10 - Hùng(2013) 10 Trottman & Elsbach Châu Âu 139 Quan sát 8 78 14 2-5 - (1996) 25 Châu Phi 99 17 76 7 Nanda R.S (1973) 5 Châu Á 2500 Quan sát 25,5 52 9 7,5 Châu Anderson (2006) 26 2,1- 189 Đo 89 6 5 Phi-Mỹ - 5,2 (0,1mm) Châu Phi 61 63 21 16 4 98 13,3 64,3 22,4 Kirzioglu (2013) 17 Quan sát Châu Âu 5 43,9 38,8 17,3 - 6 66,3 22,4 11,2 6 1. Giai đoạn bộ răng hỗn hợp Giai đoạn bộ răng hỗn hợp thường diễn ra trong khoảng từ 5,5-10 tuổi và thường bắt đầu khi R6 vĩnh viễn mọc 1,3,15. Tương quan ban đầu của R6 ở bộ răng hỗn hợp là vấn đề rất được quan tâm, nhiều tác giả cho rằng tương quan này liên quan mật thiết đến tương quan R6 sau cùng ở bộ răng vĩnh viễn 4,5.

Ở giai đoạn bộ răng hỗn hợp và bộ răng vĩnh viễn, hình thái tương quan khớp cắn R6 được đánh giá bằng tương quan theo chiều trước sau giữa R6 HT và HD theo phân loại của Angle E.