Luận án tiến sĩ: Đặc điểm sinh thái linh trưởng tại khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa, Quảng Trị

Luận án tiến sĩ phân tích đặc điểm sinh thái linh trưởng tại khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa, Quảng Trị, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học.

• Tác giả: Thái Văn Thành
• Người hướng dẫn: PGS. Đồng Thanh Hải
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm sinh
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Thái Của Khu Hệ Linh Trưởng Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Bắc Hướng Hóa, Tỉnh Quảng Trị
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẦN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Đặc điểm chung bộ Linh trưởng
• 1.2. Phân loại Linh trưởng ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Đặc điểm sinh thái linh trưởng

Nghiên cứu về sinh thái linh trưởng tại khu bảo tồn Bắc Hướng Hóa, Quảng Trị đã chỉ ra rằng khu vực này có sự đa dạng sinh học cao với nhiều loài linh trưởng đặc hữu. Khu bảo tồn này không chỉ là nơi cư trú của các loài linh trưởng mà còn là một phần quan trọng trong hệ sinh thái rừng. Theo các nghiên cứu, có 9 loài linh trưởng được ghi nhận tại đây, trong đó có nhiều loài đang bị đe dọa. Đặc điểm sinh thái của các loài này bao gồm thói quen ăn uống, nơi sinh sống và các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến sự phát triển của chúng. Việc hiểu rõ về hệ sinh thái và các yếu tố tác động đến linh trưởng là rất cần thiết để bảo tồn và phát triển bền vững khu vực này.

1.1. Thành phần loài linh trưởng

Khu bảo tồn Bắc Hướng Hóa là nơi sinh sống của nhiều loài linh trưởng, trong đó có các loài như Vượn siki (Nomascus siki) và Voọc hà tĩnh (Trachipithecus hatinhensis). Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng sự đa dạng này không chỉ phản ánh sự phong phú của động vật hoang dã mà còn cho thấy tầm quan trọng của khu vực trong việc bảo tồn các loài đang bị đe dọa. Việc xác định thành phần loài và phân bố của chúng là một trong những mục tiêu chính của nghiên cứu, nhằm cung cấp thông tin cần thiết cho các hoạt động bảo tồn trong tương lai.

1.2. Đặc điểm sinh thái và môi trường sống

Môi trường sống của các loài linh trưởng tại khu bảo tồn Bắc Hướng Hóa rất đa dạng, bao gồm các dạng thảm thực vật khác nhau. Các yếu tố như độ cao, vi khí hậu và thổ nhưỡng đều ảnh hưởng đến sự phân bố của các loài. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng các loài linh trưởng có sự phân bố khác nhau theo độ cao và điều kiện môi trường. Điều này cho thấy sự thích nghi của chúng với các điều kiện sống khác nhau, đồng thời cũng phản ánh sự phong phú của biodiversity trong khu vực. Việc nghiên cứu các yếu tố này sẽ giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa sinh thái học và sự tồn tại của các loài linh trưởng.

II. Các mối đe dọa đến khu hệ linh trưởng

Khu bảo tồn Bắc Hướng Hóa đang phải đối mặt với nhiều mối đe dọa từ các hoạt động của con người như khai thác rừng, săn bắn trái phép và ô nhiễm môi trường. Những tác động này không chỉ ảnh hưởng đến động vật hoang dã mà còn làm suy giảm chất lượng môi trường sống của các loài linh trưởng. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng các loài linh trưởng tại đây đang chịu áp lực lớn từ các hoạt động này, dẫn đến sự giảm sút về số lượng và sự đa dạng. Việc đánh giá các mối đe dọa này là rất quan trọng để đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

2.1. Tác động của con người

Các hoạt động khai thác rừng và săn bắn trái phép đã gây ra những tác động nghiêm trọng đến khu hệ linh trưởng. Nghiên cứu cho thấy rằng sự suy giảm diện tích rừng và sự phân mảnh của môi trường sống đã làm giảm khả năng sinh sản và sự tồn tại của các loài linh trưởng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến số lượng mà còn đến sự đa dạng của các loài. Việc nhận thức rõ về các tác động này sẽ giúp các nhà quản lý đưa ra các biện pháp bảo vệ hiệu quả hơn cho khu bảo tồn.

2.2. Giải pháp bảo tồn

Để bảo tồn các loài linh trưởng tại khu bảo tồn Bắc Hướng Hóa, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các biện pháp như nâng cao nhận thức cộng đồng, cải thiện sinh kế cho người dân địa phương và phục hồi rừng là rất cần thiết. Ngoài ra, việc xây dựng các chương trình giám sát và nghiên cứu khoa học cũng sẽ góp phần quan trọng trong việc bảo tồn động vật hoang dã và duy trì sự đa dạng sinh học tại khu vực này.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu sinh thái học quần xã linh trưởng tại các dải rừng nhiệt đới thuộc sườn Tây Trường Sơn giữ vai trò bản lề trong việc bảo tồn các loài thú chỉ thị đặc hữu của khu vực sinh thái Bắc Trung Bộ và Đông Dương. Công trình luận án tiến sĩ lâm nghiệp với đề tài "Nghiên cứu đặc điểm sinh thái của khu hệ Linh trưởng tại khu BTTN Bắc Hướng Hóa, Tỉnh Quảng Trị" của nghiên cứu sinh Thái Văn Thành (chuyên ngành Lâm sinh, mã số 96 20 205, Trường Đại học Lâm nghiệp Hà Nội, 2019; dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Đồng Thanh Hải và PGS.TS Nguyễn Lân Hùng Sơn) là công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên giải mã toàn diện mối quan hệ giữa cấu trúc lâm phần, điều kiện lập địa và động thái quần thể của bộ Linh trưởng (Primates) tại khu vực này.

Khu Bảo tồn Thiên nhiên (BTTN) Bắc Hướng Hóa (thành lập năm 2007) sở hữu vị trí địa lý sinh học đặc biệt quan trọng khi nằm hoàn toàn trên sườn Tây dãy Trường Sơn, tiếp giáp tỉnh Quảng Bình và kết nối trực tiếp với các dải hành lang sinh cảnh nguyên vẹn của Trung Lào. Với sự hiện diện của hai đỉnh núi cao điển hình là Sa Mù (1.550 m) và Voi Mẹp (1.707 m), khu vực này thiết lập nên một phức hợp sinh cảnh rừng kín thường xanh á nhiệt đới và nhiệt đới núi thấp có tính phân hóa mạnh mẽ.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng các công bố trước đó tồn tại nhiều sai số và mâu thuẫn sâu sắc về danh mục phân loại học thực địa:

1. Số lượng loài dao động bất nhất giữa các nghiên cứu: Lê Mạnh Hùng và Đặng Ngọc Cần (2004) chỉ ghi nhận 6 loài; Ngô Kim Thái và cộng sự (2012) ghi nhận 8 loài; trong khi Viet Nature (2011–2018) lại loại trừ Khỉ mốc và Cu li lớn.
2. Tồn tại tranh luận phân loại học chưa ngã ngũ về việc loài vượn bản địa tại đây là Vượn đen má trắng (Nomascus leucogenys) hay Vượn siki (Nomascus siki).
3. Thiếu vắng hoàn toàn các dẫn liệu định lượng về mật độ cá thể, mật độ đàn, cấu trúc tổ tầng thực vật làm thức ăn và phân tích ma trận mối đe dọa sinh học phục vụ bảo tồn.

Luận án đã giải quyết tường minh hệ thống 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 4 giả thuyết tương ứng:

• RQ1: Thành phần phân loại học thực tế của khu hệ linh trưởng tại Bắc Hướng Hóa bao gồm bao nhiêu loài và phân bố không gian theo tọa độ địa lý ra sao? (Giả thuyết H1: Bắc Hướng Hóa duy trì tính đa dạng thành phần loài cao hơn các ghi nhận trước đó, bao gồm cả các loài phân bố hiếm như Khỉ mốc).
• RQ2: Mật độ quần thể của hai loài chỉ thị ưu tiên bảo tồn là Voọc hà tĩnh (Trachypithecus hatinhensis) và Vượn siki (Nomascus siki) đạt giá trị định lượng bao nhiêu trong từng sinh cảnh? (Giả thuyết H2: Mật độ quần thể có sự tương quan chặt chẽ với cấu trúc thảm thực vật và độ che phủ rừng giàu).
• RQ3: Các nhân tố sinh thái học (đai cao, kiểu rừng, tổ thành loài cây gỗ, cấu trúc đường kính/chiều cao) chi phối như thế nào tới ổ sinh thái dinh dưỡng và không gian cư trú của từng loài? (Giả thuyết H3: Có sự phân hóa ổ sinh thái rõ rệt giữa các giống loài để giảm thiểu cạnh tranh cùng loài và khác loài).
• RQ4: Mức độ suy thoái sinh cảnh và áp lực nhân tác (săn bắn, khai thác lâm sản) được lượng hóa như thế nào theo thang đo tiêu chuẩn? (Giả thuyết H4: Áp lực bẫy bắt và phân mảnh sinh cảnh ven tuyến đường giao thông tạo nên rủi ro cao nhất đối với các loài linh trưởng).

Khung lý thuyết của công trình được định vị trên nền tảng Lý thuyết Phân đoạn Ổ sinh thái (Niche Partitioning Theory - Hutchinson, 1957), Mô hình Thích ứng Sinh thái và Phân tầng Tán rừng Linh trưởng (Fleagle, 1999), Phân loại Thảm thực vật Rừng Nhiệt đới (Thái Văn Trừng, 1978) và Khung Đánh giá Giảm thiểu Mối đe dọa (Threat Reduction Assessment - Margoluis & Salafsky, 2001). Quy mô nghiên cứu được tiến hành trên tổng diện tích 18.499,4 ha rừng tự nhiên thuộc khu bảo tồn, trải dài qua 5 xã vùng đệm (Hướng Linh, Hướng Sơn, Hướng Phùng, Hướng Việt, Hướng Lập) trong giai đoạn liên tục từ năm 2014 đến 2018 với 247 ngày điều tra thực địa và 688 công lao động chuyên gia.

---

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu linh trưởng học (Primatology) tại Đông Dương chứng kiến nhiều cuộc tái cấu trúc danh pháp và phân loại sinh học phân tử qua các thập kỷ. Groves (2001) khởi xướng danh lục 24 loài và phân loài linh trưởng tại Việt Nam. Đến năm 2002, Phạm Nhật bổ sung thêm loài Vượn Hylobates pileatus, tuy nhiên các khảo sát thực địa sau đó giai đoạn 2002–2004 đã bác bỏ sự hiện diện của loài này ở bờ Đông sông Mekong, tái xác lập con số 24 loài (Roos, 2004; Groves, 2004). Bước ngoặt phân loại học diễn ra khi Văn Ngọc Thịnh và cộng sự (2010) kết hợp giải trình tự DNA ty thể, phân tích âm học tiếng hót (vocal acoustics) và hình thái học để công bố loài Vượn má hung trung bộ (Nomascus annamensis), nâng tổng số loài lên 25 loài và phân loài thuộc 3 họ (Roos et al., 2014).

Trong bức tranh tổng quan đó, các tranh biện khoa học lớn vẫn tồn tại xoay quanh giới hạn địa lý sinh học và vùng giao thoa phân loài:

• Tranh luận về giới tuyến phân bố loài Vượn: Trường phái thứ nhất (Phạm Nhật, 2002; Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh, 2009) nhận định loài Vượn siki (Nomascus siki) phân bố trải dài từ phía Nam sông Cả (Nghệ An) đến phía Bắc đèo Hải Vân (Thừa Thiên Huế). Ngược lại, trường phái thứ hai (Rawson et al., 2011) giới hạn phân bố tự nhiên nghiêm ngặt của Nomascus siki chỉ trong phạm vi hẹp thuộc 3 tỉnh Hà Tĩnh, Quảng Bình và Quảng Trị; còn dải rừng từ Nam sông Thạch Hãn (16°40'B) trở vào là địa bàn của Nomascus annamensis.
• Vấn đề biến dạng phân bố do nhân tác: Dẫn liệu ghi nhận loài Khỉ đuôi dài (Macaca fascicularis) tại Khu BTTN Đakrông và Trằm Trà Lộc (Quảng Trị) từng gây nhiễu loạn giả thuyết địa lý sinh vật học, cho đến khi được chứng minh là hệ quả từ các đợt tái thả tang vật cứu hộ động vật hoang dã của Chi cục Kiểm lâm giai đoạn 2003–2005 chứ không phản ánh ổ sinh thái tự nhiên.

Nghiên cứu so sánh	Địa bàn / Khu vực	Đối tượng loài	Mật độ ghi nhận	Phương pháp luận
Thái Văn Thành (2019) (Luận án này)	KBT Bắc Hướng Hóa (Việt Nam)	T. hatinhensis & N. siki	Định lượng đa sinh cảnh	Line transect, OTC cấu trúc, 22 điểm acoustic, 9 bẫy ảnh
Haus et al. (2009)	VQG Phong Nha - Kẻ Bàng (Việt Nam)	Trachypithecus hatinhensis	0,025 cá thể/ha	Tuyến thẳng góc trên núi đá vôi
Thào A Tung (2018)	Đồng Hóa & Thạch Hóa (Quảng Bình)	Trachypithecus hatinhensis	0,522 cá thể/ha	Khảo sát quần thể núi đá vôi biệt lập
Leca et al. (2013)	VQG Tây Bali (Indonesia)	Trachypithecus auratus	0,071 cá thể/ha	Khoảng cách biến thiên (Distance sampling)
Vũ Tiến Thịnh & Đồng Thanh Hải (2011)	KBT Kon Chư Răng (Gia Lai)	Nomascus annamensis	0,22 đàn/km²	Điểm nghe tiếng hót góc phương vị
Nguyễn Đình Hải & Đặng Huy Huỳnh (2015)	KBT Xuân Liên (Thanh Hóa)	Nomascus leucogenys	0,78 đàn/km²	Điểm nghe tiếng hót 3 buổi lặp

So với các công trình quốc tế và khu vực, luận án đã xác lập một vị thế nghiên cứu độc lập khi lần đầu tiên ứng dụng chuỗi dữ liệu thực nghiệm đồng bộ để giải thích cơ chế phân hóa không gian sống giữa các loài khỉ dạng người (họ Hylobatidae) và khỉ ăn lá (giống Trachypithecus, Pygathrix) trong bối cảnh sinh cảnh đồi núi chuyển tiếp chịu áp lực gió mùa Tây Nam khô nóng đặc thù.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm Lý thuyết Phân đoạn Ổ sinh thái (Niche Partitioning Theory - Hutchinson, 1957; MacArthur, 1958) khi chứng minh rằng trong một sinh cảnh nhiệt đới có độ đa dạng loài cao, các loài linh trưởng đồng thổ (sympatric species) không chỉ phân chia nguồn tài nguyên thức ăn mà còn phân tầng không gian vi khí hậu theo trục thẳng đứng (vertical canopy stratification) và trục đai cao địa hình (elevational gradients).

Nghiên cứu khẳng định khung phân loại sinh học phân tử của Roos et al. (2014) là hoàn toàn tương thích với thực địa Bắc Trung Bộ, đồng thời bổ sung bằng chứng thực nghiệm phản biện các quan điểm gộp nhóm phân loại hình thái đơn thuần trước đây.

Hệ thống luận điểm và mệnh đề lý thuyết cốt lõi được xây dựng gồm:

• Mệnh đề P1: Độ phong phú và mật độ của các loài linh trưởng ăn lá chuyên hóa (Folivores - ví dụ Trachypithecus hatinhensis, Pygathrix nemaeus) tỷ lệ thuận với chỉ số diện tích tầng tán và tính đa dạng thực vật thuộc các họ Đậu (Fabaceae), Dâu tằm (Moraceae) và Dẻ (Fagaceae).
• Mệnh đề P2: Các loài linh trưởng ăn tạp dạng khỉ (giống Macaca) thể hiện tính dẻo dai sinh thái (ecological plasticity) cao hơn, có khả năng dịch chuyển ổ sinh thái xuống tầng mặt đất và các sinh cảnh thứ sinh phục hồi sau nương rẫy khi sinh cảnh nguyên sinh bị xáo trộn.
• Mệnh đề P3: Khoảng cách cách ly âm học và địa hình chia cắt bởi các yên ngựa/đỉnh dốc đứng là yếu tố ranh giới tự nhiên (boundary conditions) điều hòa lãnh thổ giữa các gia đình vượn (Nomascus siki).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 3 mô hình lý thuyết:

1. Mô hình Thích ứng Sinh thái Học Linh trưởng (Fleagle, 1999): Giải mã mối quan hệ giữa cấu trúc giải phẫu xương chi, tập tính di chuyển (locomotion) với cấu trúc tầng vượt tán, tầng ưu thế sinh thái và tầng dưới tán.
2. Khung Phân loại Sinh thái Rừng Cổ điển (Thái Văn Trừng, 1978): Chuẩn hóa 4 trạng thái sinh cảnh thực địa (SC1 đến SC4) thông qua đo đếm giải tích đường kính ($D_{1.3}$), chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$), chiều cao dưới cành ($H_{dc}$) và độ tàn che ($RC$).
3. Khung Đo lường Ma trận Đe dọa TRA (Margoluis & Salafsky, 2001): Lượng hóa các tác động nhân vi qua 3 tiêu chí: Phạm vi không gian (Area), Mức độ nghiêm trọng (Intensity), và Tính khẩn cấp/Mức độ phục hồi (Urgency).

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành theo hệ hình thực chứng luận (Positivism) kết hợp chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism), sử dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods) kết hợp định lượng sinh trắc học với điều tra xã hội học sinh thái có cấu trúc:

• Quy mô diện tích nghiên cứu: 18.499,4 ha, phân bổ qua 4 trạng thái sinh cảnh trọng yếu:
  • Sinh cảnh 1 (SC1): Rừng gỗ tự nhiên lá rộng thường xanh núi đất nghèo (Diện tích: 5.085,4 ha, thiết lập 03 OTC).
  • Sinh cảnh 2 (SC2): Rừng gỗ tự nhiên lá rộng thường xanh núi đất trung bình (Diện tích: 10.101,4 ha, thiết lập 13 OTC).
  • Sinh cảnh 3 (SC3): Rừng gỗ tự nhiên lá rộng thường xanh núi đất giàu (Diện tích: 2.480,4 ha, thiết lập 05 OTC).
  • Sinh cảnh 4 (SC4): Rừng núi đá vôi có cây gỗ (Diện tích: 832,2 ha, thiết lập 04 OTC).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Hệ phương pháp thu thập dữ liệu thực địa đa tầng bậc (Multi-level protocols):

1. Phương pháp điều tra tuyến thẳng góc (Line Transect Sampling): Thiết lập 22 tuyến điều tra với tổng chiều dài 68,75 km (tuyến ngắn nhất: 1,19 km, tuyến dài nhất: 5,26 km). Tốc độ di chuyển chuẩn hóa 1,0–1,5 km/h cho các đợt khảo sát ban ngày (5h00–17h00) và 0,5–0,8 km/h cho khảo sát đêm phát hiện mắt phản quang của Cu li (18h30–24h00). Ghi nhận chính xác cự ly quan sát trực tiếp ($r$), góc lệch tuyến ($\alpha$) và khoảng cách vuông góc ($X = r \times \sin\alpha$).
2. Phương pháp điểm nghe tiếng hót (Acoustic Listening Points): Lập 22 điểm nghe bố trí tại các giông núi yên tĩnh, độ cao tối ưu. Mỗi điểm thiết lập 03 nhóm nghe độc lập tại 3 đỉnh cao phụ cận, ghi nhận trong khung giờ 5h00–9h30 (mùa hè) và 5h30–10h00 (mùa đông), lặp lại liên tục 03 ngày/điểm nhằm đo đạc chính xác góc phương vị, khoảng cách ước tính và tần số tiếng bè con trưởng thành.
3. Phương pháp bẫy ảnh tự động (Camera Trapping): Sử dụng 09 máy bẫy ảnh Bushnell Trophy Cam cảm biến hồng ngoại, đặt cách mặt đất 30–40 cm dọc theo các lối thú di chuyển tự nhiên và nguồn nước. Tổng thời gian hoạt động đạt 55.427 giờ bẫy ảnh, ghi nhận hơn 7.000 ảnh tư liệu và 851 lượt ghi nhận độc lập cho 26 loài động vật rừng.
4. Phương pháp điều tra thảm thực vật ô tiêu chuẩn (OTC): Lập 25 OTC kích thước chuẩn 25 m x 40 m ($1.000\text{ m}^2$/OTC). Đo đếm toàn diện cây gỗ có $D_{1.3} \ge 6\text{ cm}$, phân tích kết cấu tầng tán, thu mẫu thực vật phục vụ định danh thành phần cây làm thức ăn.
5. Điều tra xã hội học và tham vấn chuyên gia: Tiến hành phỏng vấn sâu 85 phiếu (gồm 5 cán bộ kỹ thuật BQL, 10 kiểm lâm địa bàn, 20 thành viên tổ bảo vệ rừng và 50 cư dân bản địa tại 5 xã vùng đệm).

Data và phân tích

• Dữ liệu không gian được xử lý trên hệ thống thông tin địa lý (phần mềm ArcGIS và ArcView) nhằm số hóa bản đồ phân bố các loài, bản đồ độ cao, bản đồ thủy văn, thổ nhưỡng và sinh cảnh.
• Cấu trúc lâm phần được mô hình hóa qua phân bố số cây theo cấp đường kính ($N/D$) và cấp chiều cao ($N/H$).
• Độ tin cậy và giá trị nội dung (construct validity) được bảo đảm qua phương pháp tam giác đạc (Triangulation: kết hợp đồng thời quan sát trực tiếp, bẫy ảnh, tọa độ GPS, tiếng hót và mẫu tiêu bản thực vật).

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại các kết quả đột phá có giá trị thực tiễn và học thuật cao:

"Kết quả nghiên cứu của luận án đã khẳng định chắc chắn bằng hình ảnh về sự có mặt của loài Khỉ mốc (Macaca assamensis) tại Khu BTTN Bắc Hướng Hóa."
— (Luận án, tr. 3–4)

"Tổng cộng đã có 9 máy bẫy ảnh loại Bushnell Trophy Cam... với 55.427 giờ bẫy ảnh tại rừng và thu được hơn 7.000 bức ảnh và 851 ghi nhận độc lập cho 26 loài động vật."
— (Luận án, tr. 40–41)

"Sách Đỏ Việt Nam có 22 loài chiếm 88% tổng số loài Linh trưởng Việt Nam... Nghị định 06/2019/NĐ-CP gồm 24 loài, trong đó 19 loài trong phụ lục IB và 5 loài trong phụ lục IIB."
— (Luận án, tr. 18–19)

1. Tái khẳng định và chuẩn hóa danh lục 9 loài linh trưởng: Xóa bỏ các mâu thuẫn học thuật kéo dài hơn một thập kỷ. Danh lục chính thức gồm:
   • Cu li lớn (Nycticebus bengalensis)
   • Cu li nhỏ (Nycticebus pygmaeus)
   • Khỉ mặt đỏ (Macaca arctoides)
   • Khỉ mốc (Macaca assamensis)
   • Khỉ vàng (Macaca mulatta)
   • Khỉ đuôi lợn (Macaca leonina)
   • Chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus)
   • Voọc hà tĩnh (Trachypithecus hatinhensis)
   • Vượn siki (Nomascus siki)
2. Xác thực thực nghiệm sự tồn tại của Khỉ mốc (Macaca assamensis): Cung cấp bằng chứng hình ảnh bẫy ảnh rõ nét, giải quyết dứt điểm các nghi vấn trong báo cáo của CRES và Viet Nature.
3. Phát hiện quy luật thích ứng sinh thái theo đai cao và thổ nhưỡng:
   • Voọc hà tĩnh (Trachypithecus hatinhensis) gắn chặt tuyệt đối với sinh cảnh núi đá vôi (SC4 - 832,2 ha) tại các xã Hướng Việt, Hướng Lập ở đai cao dưới 800 m.
   • Vượn siki (Nomascus siki) và Chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus) chiếm ưu thế tuyệt đối tại sinh cảnh rừng lá rộng thường xanh núi đất giàu và trung bình (SC2, SC3), phân bố tập trung từ đai cao 600 m lên đến trên 1.200 m thuộc khối núi Sa Mù và Voi Mẹp.
4. Định lượng chuỗi thức ăn và cấu trúc lâm phần: Xác định các loài linh trưởng sử dụng phổ thức ăn đa dạng từ lá non, chồi, hoa, quả của các họ thực vật ưu thế trong tầng tán rừng nguyên sinh (đặc biệt là họ Fabaceae, Moraceae, Euphorbiaceae, Lauraceae).

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lý thuyết: Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu thực chứng chuẩn mực bổ sung vào bản đồ phân bố địa lý sinh học linh trưởng Đông Dương, củng cố mô hình tương tác giữa cấu trúc thảm thực vật nhiệt đới gió mùa sườn Tây Trường Sơn với tập tính loài.
• Phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình điều tra tích hợp (Tuyến thẳng góc + Điểm nghe 3 nhóm lặp + Hệ thống bẫy ảnh hồng ngoại + 25 OTC thực vật), có khả năng chuyển giao áp dụng cho toàn bộ hệ thống rừng đặc dụng tại Việt Nam.
• Ứng dụng thực tiễn & chính sách: Thiết lập cơ sở pháp lý và khoa học để Ban quản lý Khu bảo tồn điều chỉnh phân vùng bảo vệ nghiêm ngặt, hoạch định hành lang kết nối sinh cảnh qua đường Hồ Chí Minh nhánh Tây, và đề xuất định mức chi trả dịch vụ môi trường rừng gắn với giám sát đa dạng sinh học.

---

Limitations và Future Research

Nhằm duy trì tính khách quan khoa học và sự khiêm tốn học thuật, luận án chỉ rõ các giới hạn nội tại:

1. Giới hạn về phân tích di truyền học phân tử (DNA Analysis): Do điều kiện trang thiết bị và kinh phí thực địa, luận án chưa thể thực hiện lấy mẫu sinh phẩm phân tích trình tự gen tại chỗ để giải quyết triệt để ranh giới lai tạp (hybrid zone) giữa Nomascus siki và Nomascus annamensis, mà phải dựa vào tổng hợp phân loại âm học và hình thái học của Roos et al. (2014).
2. Giới hạn thời gian khảo sát nhóm thú ăn đêm (Họ Lorisidae): Tập tính hoạt động đơn lẻ, bí mật vào ban đêm của Cu li lớn (N. bengalensis) và Cu li nhỏ (N. pygmaeus) khiến việc phát hiện bằng đèn soi qua tuyến đêm có xác suất bắt gặp biến động, chưa cho phép xây dựng mô hình hàm mật độ cá thể tiệm cận tuyệt đối.
3. Giới hạn mùa vụ đối với phân tích thức ăn: Việc quan sát phổ thức ăn chủ yếu dựa vào dấu vết cắn phá, phân rơi và quan sát ống nhòm trực tiếp trong các đợt thực địa, chưa định lượng được toàn bộ biến động phenology (chu kỳ ra hoa, kết quả) 12 tháng liên tục của từng loài thực vật rừng.

Chương trình nghiên cứu đề xuất trong tương lai (Future Research Agenda):

• Ứng dụng công nghệ giải trình tự gen môi trường (eDNA) từ nguồn nước và phân thu thập tự nhiên để giám sát biến động di truyền quần thể.
• Mở rộng nghiên cứu sinh thái học hành vi (Behavioral Ecology) theo mùa của Chà vá chân nâu và Voọc hà tĩnh qua các mùa khô và mùa mưa lũ.
• Thiết lập hệ thống camera giám sát thông minh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI Camera Traps) có khả năng tự động nhận diện loài và truyền dữ liệu thời gian thực.
• Nghiên cứu mô hình kết nối sinh cảnh xuyên biên giới giữa Bắc Hướng Hóa với các khu bảo tồn thiên nhiên lân cận của nước CHDCND Lào.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình trở thành tài liệu quy chuẩn tham khảo cho các viện nghiên cứu, trường đại học trong nước và quốc tế khi nghiên cứu về sinh thái học linh trưởng Đông Nam Á; cung cấp dữ liệu nền tảng cho các đợt cập nhật Danh lục Đỏ IUCN và Sách Đỏ Việt Nam.
• Tác động quản lý và bảo tồn: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp giúp Sở Nông nghiệp & PTNT tỉnh Quảng Trị, Chi cục Kiểm lâm và BQL Khu BTTN Bắc Hướng Hóa phân định các vùng ưu tiên tuần tra bảo vệ, tháo gỡ bẫy dây thép, quản lý 832,2 ha rừng núi đá vôi nơi loài Voọc hà tĩnh đang cư ngụ.
• Tác động kinh tế - xã hội vùng đệm: Định hình chiến lược chuyển đổi sinh kế cho 5 xã vùng đệm (Hướng Linh, Hướng Sơn, Hướng Phùng, Hướng Việt, Hướng Lập), giảm thiểu tình trạng xâm lấn nương rẫy, khai thác phong lan và gỗ quý; thúc đẩy các sáng kiến phát triển du lịch sinh thái trải nghiệm quan sát linh trưởng (primate-watching ecotourism) tạo thu nhập bền vững cho cộng đồng dân tộc Vân Kiều, Pa Cô.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Lâm sinh/Sinh thái học: Tiếp cận hệ phương pháp nghiên cứu thực địa tiêu chuẩn, bộ dẫn liệu cấu trúc lâm phần 25 OTC và phương pháp điều tra điểm nghe tiếng hót chuẩn hóa.
• Ban Quản lý các Khu Bảo tồn Thiên nhiên và Vườn Quốc gia: Ứng dụng quy trình đánh giá mối đe dọa TRA và phương thức bố trí bẫy ảnh tự động để xây dựng kế hoạch quản lý đa dạng sinh học dài hạn.
• Các Tổ chức Bảo tồn Quốc tế (WWF, BirdLife, IUCN, FFI): Khai thác số liệu tin cậy để tài trợ và triển khai các dự án khẩn cấp bảo tồn loài Chà vá chân nâu, Vượn siki và Voọc hà tĩnh tại hành lang Trung Trường Sơn.
• Cơ quan Hoạch định Chính sách (Cục Kiểm lâm, Bộ Nông nghiệp & PTNT): Sử dụng làm căn cứ hoàn thiện các nghị định, chính sách về quản lý loài nguy cấp, quý, hiếm thuộc Phụ lục IB và Phụ lục I CITES.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án mở rộng Lý thuyết Phân đoạn Ổ sinh thái (Hutchinson, 1957) trong môi trường rừng mưa nhiệt đới sườn Tây Trường Sơn, chứng minh cơ chế cộng sinh và chia sẻ tài nguyên không gian giữa các loài linh trưởng ăn lá (Pygathrix nemaeus, Trachypithecus hatinhensis) và linh trưởng ăn tạp thông qua sự phân tách vi khí hậu, đai cao và tầng tán thực vật.

2. Tính đổi mới trong phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây?

Khác với các nghiên cứu tiền nhiệm chỉ sử dụng phỏng vấn định tính đơn thuần (Nguyễn Mạnh Hà, 2004; Khổng Trung, 2014) hoặc điều tra thực vật định tính theo tuyến (Trần Quốc Toản, 2009), luận án thiết lập hệ thống tích hợp đa tầng: 22 tuyến thẳng góc (68,75 km), 22 điểm nghe tiếng hót 3 nhóm độc lập, 9 máy bẫy ảnh (55.427 giờ ghi hình) và 25 OTC định lượng giải tích cấu trúc thảm thực vật chi tiết ($D_{1.3}$, $H_{vn}$, $N/D$, $N/H$).

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ và có ý nghĩa phân loại học lớn nhất?

Ghi nhận và thu thập chứng cứ ảnh chụp thực tế về sự tồn tại của Khỉ mốc (Macaca assamensis), đồng thời bác bỏ các nghi vấn danh lục trước đó, chứng minh Bắc Hướng Hóa là nơi hội tụ đầy đủ cả 5 loài thuộc giống Macaca và cả 3 giống linh trưởng quý hiếm của Việt Nam (Pygathrix, Trachypithecus, Nomascus).

4. Quy trình nghiên cứu có cung cấp đầy đủ giao thức để tái lặp (Replication Protocol)?

Hoàn toàn đầy đủ. Luận án cung cấp chi tiết tọa độ VN2000 điểm đầu/điểm cuối của 22 tuyến điều tra (Bảng 2.2), tọa độ và độ cao 9 máy bẫy ảnh (Bảng 2.3), kích thước và phương pháp đo đếm 25 OTC, mẫu phiếu phỏng vấn 85 đối tượng, và khung giờ khảo sát tiếng hót chuẩn hóa.

5. Luận án phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?

Xây dựng lộ trình 3 giai đoạn: (1) Ứng dụng công nghệ giám sát sinh thái eDNA và AI Camera Trap (2020–2023); (2) Thiết lập hành lang sinh thái xanh kết nối Bắc Hướng Hóa với VQG Phong Nha - Kẻ Bàng và các khu bảo tồn Trung Lào (2023–2026); (3) Đánh giá sức tải sinh thái và triển khai mô hình du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng gắn với bảo tồn linh trưởng (2026–2030).

---

Kết luận

1. Xác lập chuẩn hóa khu hệ 09 loài linh trưởng: Khẳng định tính đa dạng loài vượt trội của Khu BTTN Bắc Hướng Hóa với 9 loài thuộc 3 họ, trong đó 100% nằm trong danh mục CITES và 88% thuộc Sách Đỏ Việt Nam (2007).
2. Khẳng định bằng chứng thực địa loài Khỉ mốc (Macaca assamensis): Đóng góp tư liệu hình ảnh bẫy ảnh gốc có giá trị khoa học cao, chấm dứt tranh luận kéo dài giữa các đoàn khảo sát trước đây.
3. Lượng hóa chi tiết cấu trúc 4 dạng sinh cảnh sống: Xác định 18.499,4 ha diện tích sinh cảnh rừng với các chỉ số giải tích lâm phần cụ thể từ 25 OTC, liên kết chặt chẽ giữa tổ thành loài cây ưu thế với nguồn thức ăn của linh trưởng.
4. Định lượng không gian phân bố và mật độ loài chỉ thị: Làm sáng tỏ tính chuyên hóa sinh cảnh của Voọc hà tĩnh trên 832,2 ha núi đá vôi và cấu trúc đàn của Vượn siki trên các đai cao rừng giàu Sa Mù - Voi Mẹp.
5. Thiết lập bản đồ ma trận rủi ro và giải pháp bảo tồn thực tiễn: Lượng hóa 4 nhóm mối đe dọa sinh học theo khung TRA và đề xuất 5 chương trình hành động ưu tiên từ tuần tra bảo vệ rừng, cải thiện sinh kế 5 xã vùng đệm đến kết nối sinh cảnh xuyên biên giới.
6. Đặt nền móng học thuật vững chắc cho lâm học và bảo tồn học Việt Nam: Tạo tiền đề mở ra các hướng nghiên cứu sinh học phân tử, âm học cảnh quan và kinh tế sinh thái rừng đặc dụng trong những thập kỷ tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẦN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Đặc điểm chung bộ Linh trưởng Bộ Linh trưởng (Primates) gồm những loài thú có kiểu đi bằng cả bàn chân, sống chủ yếu trên cây, ăn tạp hay ăn thực vật. Ngoài những đặc điểm chung về cấu tạo của động vật có xương sống, của nhóm thú thì sự thích nghi với đời sống trên cây của Linh trưởng được đặc trưng bởi hình dạng và cấu trúc các chi. Xương cẳng tay, xương cánh tay khớp động với xương bả vai và có thể quay quanh trục của nó.

Chi có 5 ngón, ngón 1 (ngón cái) nằm đối diện với 4 ngón còn lại. Hệ xương đai ngực luôn có xương đòn, tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho cử động ngang của chi trước một thể loại vận động rất cần thiết cho đời sống leo trèo. Nhờ cấu tạo đặc biệt này nên chi trước giảm đáng kể vai trò nâng đỡ cơ thể trong vận chuyển và khả năng cầm nắm tốt hơn gọi là tay. Thân chuyển dần tư thế nằm ngang của nhóm thú thành chiều thẳng đứng, đồng thời sự thay đổi đó cũng đã làm thay đổi vị trí của nhiều nội quan và não.

Hộp sọ tăng theo chiều cao và giảm nhiều chiều dài. Đáy hộp sọ nằm vuông góc với cột sống. Hai hố mắt gần nhau, mắt hướng về trước tạo nên kiểu nhìn lưỡng hình. Thể tích hộp sọ tương đối lớn so với cơ thể và phát triển đồng thời với sự tăng thể tích não bộ.

Tăng thể tích não bộ là đặc điểm rất tiến hoá của Linh trưởng (Fleagle, 1999; Groves, 2001; Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh, 2008; Phạm Nhật, 2002). Tất cả các loài Linh trưởng đều có răng cả ở hàm trên và hàm dưới. Mỗi hàm răng của Linh trưởng bao gồm 4 loại răng: Răng cửa, răng nanh, răng trước hàm và răng hàm (Fleagle, 1999). Cấu tạo bộ răng thích nghi với chế độ ăn tạp nhưng thiên về thực vật (quả, lá).

Số lượng răng của các loài Linh trưởng có thể biến đổi từ 32 đến 36 chiếc. Các loài Linh trưởng ở con đực, có một đôi tinh hoàn và luôn nằm trong bìu da ở ngoài bụng. Con cái có một đôi vú ngực phát triển, có tử cung đơn hoặc hai sừng. Nhau của Linh trưởng thuộc loại nhau tán, không rụng ở nhóm Leiur và rụng ở các loài khác.

Thời gian mang thai dài, thường đẻ một con. Con non đẻ ra yếu, thời gian bú sữa dài (Phạm Nhật, 2002). Phân loại Linh trưởng ở Việt Nam Khu hệ Linh trưởng ở Việt Nam đã được nhiều nhà khoa học trong nước cũng như quốc tế nghiên cứu và đưa ra quan điểm phân loại. Tuy nhiên các quan điểm về phân loại lại khác nhau và thay đổi theo thời gian và giữa các tác giả (bảng 1.

Phân loại Linh trưởng ở Việt Nam theo thời gian Số loài và Năm Họ Nguồn phân loài 2001 3 24 Groves (2001) 2002 3 25 Phạm Nhật (2002) 2004 3 24 Roos (2004) 2004 3 24 Groves (2004) 2007 3 25 Roos et al. (2007) 2011 3 26 Blair et al. (2011) 2012 3 25 Tilo Nadler (2010) 2013 3 25 Roos et al. (2013) 2014 3 25 Roos et al.

Groves (2001), cho rằng Linh trưởng Việt Nam bao gồm 24 loài và phân loài thuộc 3 họ. Một năm sau đó nhà khoa học Phạm Nhật lại đưa ra danh lục 25 loài Linh trưởng ở Việt Nam, ngoài 24 loài trùng với Groves (2001), Phạm Nhật đã bổ sung thêm một loài Linh trưởng là Pileated Gibbon Hylobates pileatus (Gray, 1861). Tuy nhiên, sau nhiều cuộc điều tra được thực hiện trong các năm từ 2002 - 2004 các nhà khoa học đã khẳng định loài này không có phân bố ở Việt Nam, mà chỉ phân bố ở phía Tây của sông Mekong. Đồng tình với quan điểm này, Roos (2004), Groves (2004) cũng khẳng định Việt Nam chỉ có 24 loài Linh trưởng.

luan an 7 Trong hệ thống phân loại học phân tử các loài Linh trưởng Đông Dương của Roos và cs (2007), thì khu hệ Linh trưởng ở Việt Nam có 25 loài và phân loài thuộc 3 họ và danh lục được khẳng định chắc chắn hơn khi Văn Ngọc Thịnh và cs (2010) đã sử dụng phương pháp phân tích DNA, âm học và hình thái đã mô tả loài vượn mới ở dãy Trường Sơn với tên gọi Vượn má hung trung bộ (Nomascus annamensis). Như vậy, danh mục Linh trưởng Việt Nam đã được bổ sung thêm 1 loài. Một năm sau công bố của Văn Ngọc Thịnh và cs, trong hệ thống phân loại Linh trưởng của Blair et al. Hai loài được bổ sung gồm Khỉ đuôi dài côn đảo (Macaca fascicularis condorensis) và Vượn má hung trung bộ (Nomascus annamensis).

Nadler (2012), lại cho rằng hệ thống phân loại Linh trưởng ở Việt Nam có 25 loài và phân loài thuộc 3 họ. Kết quả này giống với các quan điểm trước đó như Roos (2004), Roos và cs (2007) và đã bao gồm cả loài Vượn má hung trung bộ và mới đây nhất là theo phân loại Linh trưởng Châu Á của Roos et al. (2014), thì khu hệ Linh trưởng Việt Nam có 25 loài và phân loài thuộc 3 họ. Hệ thống phân loại này dựa trên cơ sở phân loại của chính tác giả năm 2004, đây là hệ thống phân loại đã được các nhà khoa học chấp nhận và sử dụng trong thời gian dài và bổ sung thêm một loài mới là Vượn má hung trung bộ (Nomascus annamensis).

Thảo luận: Tổng hợp kết quả nghiên cứu của nhiều tác giả qua thời gian, đồng thời so sánh với các tiến bộ khoa học trong việc ứng dụng phương pháp sinh học phân tử để đưa ra hệ thống phân loại, tác giả có đồng quan điểm với Nadler (2012), Roos et al. Loài Khỉ đuôi dài côn đảo (Macaca fascicularis condorensis) trong hệ thống phân loại của Blair et al. (2011) bị loại bỏ, do các nhà khoa học cho rằng, Khỉ đuôi dài côn đảo chỉ là một phân loài của khỉ luan an 8 đuôi dài. Vì vậy, trong khuôn khổ luận án này, NCS sử dụng hệ thống phân loại của Roos et al (2014) để nghiên cứu.

Kết quả được trình bày ở bảng 1. Phân loại Linh trưởng ở Việt Nam theo Roos et al., 2014; Blair et al., 2011 Nycticebus pygmaeus Phạm Nhật, 2002; Blair et al., 2 Cu li nhỏ (Bonhote, 1907) 2011; Roos et al., 2014 II Họ khỉ Cercopithecidae Macaca arctoides Phạm Nhật, 2002; Blair et 3 Khỉ mặt đỏ (I., 2011; Roos et al., 2014 Macaca assamensis Phạm Nhật, 2002; Blair et 4 Khỉ mốc (M'Clelland, 1840) al. 2011; Roos et al., 2014 Macaca fascicularis Phạm Nhật, 2002; Blair et 5 Khỉ đuôi dài (Raffles, 1821) al., 2011; Roos et al., 2014 Macaca mulatta Phạm Nhật, 2002; Blair et 6 Khỉ vàng (Zimmermann, 1780) al., 2011; Roos et al., 2014 Macaca leonina (Blyth, Phạm Nhật, 2002; Blair et 7 Khỉ đuôi lợn 1863) al., 2011; Roos et al. Giống Pygathrix Pygathrix cinerea Phạm Nhật, 2002; Blair et 8 Chà vá chân xám (Nadler, 1997) al., 2011; Roos et al.

Pygathrix nemaeus Phạm Nhật, 2002; Blair et 9 Chà vá chân nâu (Linnaeus, 1771) al., 2011; Roos et al., 2014 Pygathrix nigripes Phạm Nhật, 2002; Blair et 10 Chà vá chân đen (Milne-Edwards, 1871) al., 2011; Roos et al., 2014; Giống Trachypithecus Trachypithecus Phạm Nhật, 2002; Blair et 11 Voọc xám crepusculus al., 2011; Roos et al., 2011; Roos et al., 2014; luan an 9 Tên loài TT Nguồn Tên Việt Nam Tên khoa học Trachypithecus francoisi Phạm Nhật, 2002; Blair et 13 Voọc đen má trắng (De Pousargues, 1898) al., 2011; Roos et al., 2014; Trachypithecus Phạm Nhật, 2002; Blair et 14 Voọc hà tĩnh hatinhensis (Dao, 1970) al., 2011; Roos et al., 2014; Trachypithecus Phạm Nhật, 2002; Blair et 15 Voọc đầu trắng poliocephalus al., 2011; Roos et al., 2011; Roos et al., 2014; Trachypithecus germaini Phạm Nhật, 2002; Blair et 17 Voọc bạc nam bộ (Milne-Edwards, 1876) al., 2011; Roos et al., 2014; Trachypithecus margarita Phạm Nhật, 2002; Blair et 18 Voọc bạc trung bộ (Elliot, 1909) al., 2011; Roos et al., 2014; Giống Rhinopithecus Rhinopithecus avunculus Phạm Nhật, 2002; Blair et 19 Voọc mũi hếch (Dollman, 1912) al., 2011; Roos et al., 2014; III Họ Vượn Hylobatidae Nomascus concolor Phạm Nhật, 2002; Blair et 20 Vượn đen tuyền tây bắc (Harlan, 1826) al., 2011; Roos et al., 2014; Nomascus nasutus Phạm Nhật, 2002; Blair et 21 Vượn đen cao vít (Thomas, 1892) al., 2011; Roos et al., 2014; Nomascus leucogenys Phạm Nhật, 2002; Blair et 22 Vượn đen má trắng (Ogilby, 1840) al., 2011; Roos et al., 2014; Vượn đen má vàng (hay Nomascus gabriellae Phạm Nhật, 2002; Blair et 23 má hung) (Thomas, 1909) al., 2011; Roos et al., 2014; Phạm Nhật, 2002; Blair et Nomascus siki 24 Vượn siki al., 2011; Roos et al., 2014; (Delacour, 1951) Nomascus annamensis Van Ngoc Thinh et al., 2010; (Van Ngoc Thinh, Blair et al, 2011; Roos et al, 25 Vượn má hung trung bộ Mootnick, Vu Ngoc 2014. Thanh, Nadler, roos, 2010) luan an 10 1. Phân bố Linh trưởng ở Việt Nam Linh trưởng trước đây phân bố hầu khắp các tỉnh có rừng ở Việt Nam, có những loài phân bố rộng khắp cả nước (Cu li lớn, Khỉ mặt đỏ), trong khi có những loài chỉ được ghi nhận trong phạm vi hẹp (Voọc mũi hếch, Voọc cát bà). Tuy nhiên, hiện nay phân bố của các loài Linh trưởng ở Việt Nam đang bị thu hẹp do mất sinh cảnh và săn bắn.

Chẳng hạn như: Voọc mũi hếch trước kia từng phân bố ở Ba Bể - Bắc Kạn nhưng đến năm 2007 không còn sự hiện diện của chúng ở khu vực này (Bộ Khoa học và Công nghệ, 2007; Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh, 2009). Đối với Voọc đen má trắng trước kia phân bố ở hầu hết các tỉnh vùng Đông Bắc Việt Nam, cho đến nay quần thể loài này chỉ giới hạn ở một số tỉnh như Hà Giang, Tuyên Quang, Bắc Kạn, Thái Nguyên với số lượng quần thể nhỏ và bị chia cắt (Naderet et al. Kết quả phân bố khu hệ Linh trưởng ở Việt Nam được trình bày tại bảng 1. Phân bố thú Linh trưởng ở Việt Nam Phân bố Nguồn TT Tên loài Trong nước Quốc tế Phân bố của loài được ghi nhận từ Assam, Ấn Phạm Nhật, Thừa Thiên Huế trở ra Bắc.

Cụ Độ, Miến 2002; thể ở Lạng Sơn (Hữu Lũng), Bắc Điện, Thái BKHCN, Cạn (Chợ Đồn, Ba Bể), Hòa Bình Lan, Cam 2007; Roos et 1 Cu li lớn (Đà Bắc), Quảng Bình (Bố Pu Chia, al, 2014 Trạch), Quảng Trị (Lao Bảo) Lào, Thừa Thiên Huế (Huế), Quảng Malaysia, Ninh (Hoàng Bồ),… Indonesia và Philipin Phân bố từ biên giới phía Bắc đến Nam Trung Phạm Nhật, tỉnh Bình Phước. Quốc, Lào 2002; Được ghi nhận nhiều nơi: Hà và Cam Pu BKHCN, 2 Cu li nhỏ Giang, Tuyên Quang, Lai Châu, Chia 2007; Roos et Sơn La, Hòa Bình, Hà Tây, Ninh al.