MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Sông Mê Kông là một trong những con sông lớn nhất trên thế giới, bắt nguồn từ Trung Quốc, chảy qua Lào, Myanma, Thái Lan, Campuchia và đổ ra Biển Đông ở Việt Nam. Tính theo độ dài đứng thứ 12, còn tính theo lưu lượng nước thì đứng thứ 10 trên thế giới. Lưu vực của nó rộng khoảng 795.
Lưu vực sông Mê Kông được chia thành nhiều tiểu lưu vực như: Lưu vực sông Nam Ngừm, sông Nam ou, sông Nam Sêbănghiêng, sông Nam Khan (Lào); Lưu vực sông Kok, sông Ing, sông Mun, sông Songkhram (Thái Lan); Lưu vực sông Bassac, sông Tônlê Sap (Campuchia); Lưu vực sông Sê Kông, Sê San , Sêrêpôk (Việt Nam).Trong đó lưu vực sông Sê Kông, Sê San, Sêrêpôk hay còn gọi là lưu vực sông 3S. Lưu vực sông 3S có diện tích 78.650 km2, trong đó 33% thuộc lãnh thổ Campuchia, 29% thuộc lãnh thổ Lào và 38% thuộc lãnh thổ Việt Nam. 3S là lưu vực xuyên biên giới lớn nhất của con sông mẹ Mê Kông. Có khoảng 4 triệu người sinh sống trong lưu vực sông 3S, trong đó có 193.000 người ở Campuchia, 221.000 người ở Lào và phần lớn ở phần diện tích của Việt Nam với hơn 3 triệu người [2].
Cư dân ở Lưu vực sông 3S gồm nhiều dân tộc với bản sắc văn hóa khác nhau, sinh sống chủ yếu dựa trên việc sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên như trồng lúa, câu cá, khai thác lâm sản, buôn bán nhỏ và rất nhiều người trong số đó là dân tộc thiểu số và thuộc nhóm nghèo nhất trong xã hội. Lưu vực sông 3S đóng góp khoảng 20% tổng lượng dòng chảy và 15-40% lượng phù sa cho sông mẹ Mê Kông [2]. Theo đánh giá của các chuyên gia, Lưu vực sông 3S, đặc biệt là khu vực Tây Nguyên của Việt Nam, đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc duy trì vựa cá Tonle Sap của Campuchia và vựa lúa Đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam (Lượng phù xa từ sông Mê Kông đổ về làm hạn chế hiện tượng xói lở, đặc biệt với các chu kỳ lũ hàng năm từ sông Mê Kông giúp 2 đồng bằng Sông Cửu Long đẩy mặn, rửa phèn, cải tạo đất và qua đó cải thiện năng suất công nghiệp). Ba con sông Sê Kông, Sê San, Sêrêpôk bắt nguồn từ Tây Nguyên - Việt Nam đang đứng trước năm thách thức lớn do xu hướng phát triển kinh tế và đáp ứng năng lượng cho các quốc gia trong khu vực.
Thứ nhất, Rừng đầu nguồn đóng vai trò quan trọng trong việc chống xói mòn đất, giữ nước và điều hòa dòng chảy trong lưu vực sông Mê Kông nói chung và lưu vực sông 3S nói riêng. Tuy nhiên, độ che phủ rừng của lưu vực đã thay đổi, theo nghiên cứu điều tra của Ủy ban sông Mê Kông thì độ che phủ rừng giảm 0,53%/ năm [3]. Thứ hai, Thủy điện đang trở thành một xu hướng phát triển gây nhiều lo ngại cho các nhà môi trường và các cộng đồng địa phương. Những năm 1990, cả lưu vực chỉ có 04 dự án thủy điện với tổng công suất chỉ có 883 MW.
Thế nhưng, đến năm 2010 đã có 41 đập được lên kế hoạch xây dựng với tổng công suất gấp hơn 8 lần so với thời điểm những năm 1990 [2]. Ưu điểm của việc phát triển thủy điện là sẽ phân bổ lại lượng nước từ mùa mưa sang mùa khô vì vậy làm tăng dòng chảy mùa khô. Tuy nhiên, nhược điểm của thủy điện lại vô cùng to lớn: Bão lũ xảy ra bất thường và ảnh hưởng của bão lũ cũng trở nên nghiêm trọng hơn, nguồn lợi thủy sản bị cạn kiệt, làm giảm phù sa ở vùng châu thổ, tăng xói lở bờ và ảnh hưởng tới an ninh lương thực [4]. Thứ ba, nhiều dự án thăm dò và khai thác khoáng sản ở Lào, Campuchia cũng đã, đang và chuẩn bị thực hiện.
Nguồn nước thải trong khai thác khoáng sản có thể làm ô nhiễm môi trường nước sông Mê Kông. Thứ tư, diện tích đất nông nghiệp có xu hướng mở rộng và số vụ canh tác được tăng lên ở lưu vực sông 3S. Cụ thể: ở Lào năm 2009 có 97.224 ha và dự đoán đến năm 2029 sẽ có 329.815 ha và dự đoán đến năm 2029 sẽ có 378.917 ha, ở Việt Nam năm 2009 có 739.594 ha và dự đoán những năm tiếp theo sẽ không thay đổi [5]. Diện tích đất nông nghiệp và số vụ canh tác gia tăng đồng nghĩa với việc gia tăng nhu cầu sử dụng nước, phân bón, thuốc trừ sâu.
như vậy sẽ tăng áp lực lên tài nguyên nước cả về số lượng lẫn chất lượng. 3 Thứ năm, nếu chiến lược phát triển ở lưu vực sông 3S không bền vững cùng với ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, sẽ gián tiếp đặt đồng bằng Sông Cửu Long trước một thách thức lớn trong việc duy trì nguồn nước, phù sa, nguồn lợi thủy sản, năng suất sản xuất nông nghiệp và sinh kế của hơn 18 triệu người sinh sống trong vùng. Mặt khác, Biến đổi khí hậu đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu. Báo cáo lần thứ năm của Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC) đã đưa ra các bằng chứng cụ thể về sự biến đổi khí hậu đang được diễn ra.
Nhiệt độ trung bình của mặt đất và bề mặt nước biển đã tăng 1,9 oC trong khoảng thời gian từ năm 1901 – 2012, mực nước biển đã dâng cao 3,2 mm mỗi năm trong khoảng thời gian từ năm 1993- 2010, nhanh gấp đôi so với khoảng thời gian từ năm 1901-2010 (1,7 mm) [6]. Biến đổi khí hậu tác động đến nhiều lĩnh vực như sản xuất lương thực, đới bờ biển, công nghiệp, sức khỏe cộng đồng, tài nguyên nước.Tác động của biến đổi khí hậu lên tài nguyên nước biểu hiện chủ yếu dưới hai dạng: nước biển dâng và hiện tượng cực đoan của thiên tai như lũ lụt, bão, hạn hán. Từ năm thách thức lưu vực sông 3S đang phải đối mặt và những ảnh hưởng của biến đổi khí hậu trong những năm gần đây, tác giả đã chọn đề tài: "Đánh giá ảnh hưởng của biến đổi khí hậu lên chất lượng nước của lưu vực sông 3S". Trong đó, việc dự báo sự thay đổi dòng chảy, khối lượng đất bị xói mòn, sự di chuyển các chất dinh dưỡng .từ lưu vực sông 3S sẽ là một cơ sở giúp các cơ quan quản lý đưa ra các quyết định cho công tác quản lý tổng hợp lưu vực sông 3S.
Mục tiêu nghiên cứu Ứng dụng mô hình SWAT để đánh giá ảnh hưởng của biến đổi khí hậu lên chất lượng nước (TSS, T-N, T-P) của lưu vực sông 3S. Từ đó đề xuất giải pháp bảo vệ dòng sông 3S. Nội dung nghiên cứu Để đạt được mục tiêu trên thì cần nghiên cứu một số nội dung sau: − Nội dung 1: Đánh giá hiện trạng tài nguyên nước (số lượng và chất lượng). − Nội dung 2: Xác định kịch bản biến đổi khí hậu cho lưu vực sông 3S.
4 − Nội dung 3: Đánh giá ảnh hưởng của biến đổi khí hậu lên chất lượng nước (TSS, T-N, T-P). − Nội dung 4: Đề xuất các giải pháp bảo vệ dòng sông 3S. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận văn là: lưu vực sông 3S (Sê Kông, Sê San, Sêrêpôk). Phạm vi nghiên cứu của luận văn là: 78.
Khu vực nghiên cứu bắt đầu từ thượng nguồn của ba con sông Sê Kông, Sê San, Sêrêpôk cho đến vị trí sông Sêrêpôk nhập vào sông Mê Kông ở tỉnh Strung Treng (Campuchia). Sông Sê Kông bắt nguồn từ dãy núi Trường Sơn (đoạn ở huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên - Huế), sông Sê San bắt nguồn từ phía Nam dãy Ngọc Linh (tỉnh Kon Tum), sông Sêrêpôk bắt nguồn từ chỗ hợp lưu của hai dòng Krông Knô và Krông Ana (vùng lũng núi của Nam Trường Sơn). Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn 1. Ý nghĩa khoa học Quản lý tổng hợp lưu vực đang là một vấn đề mà cơ quan quản lý nhà nước và cộng đồng quan tâm.
Trong xu hướng biến đổi khí hậu hiện nay thì kết quả nghiên cứu sẽ là một cơ sở khoa học trong việc sử dụng mô hình hóa và Arcgis để quản lý tài nguyên nước. Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ tạo ra quy trình công nghệ thuận tiện trong công tác quản lý lưu vực sông 3S và có thể mở rộng ứng dụng để quản lý các lưu vực khác của Việt Nam. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp một số dữ liệu về chất lượng nước (TN, TP, TSS) tạo điều kiện thuận lợi cho việc sử dụng thông tin một cách linh động và tiết kiệm chi phí. Kết quả đánh giá chất lượng nước của lưu vực sông 3S trong bối cảnh biến đổi khí hậu, giúp dự đoán diễn biến chất lượng nước của lưu vực theo thời gian, không 5 gian và cho thấy khu vực nào có chất lượng nước không tốt để có biện pháp khắc phục.
Kết quả nghiên cứu còn là tài liệu tham khảo có cơ sở khoa học về vấn đề chất lượng nước của lưu vực sông 3S. Luận văn đề xuất các biện pháp bảo vệ dòng sông 3S, góp phần hỗ trợ công tác quản lý bền vững lưu vực sông 3S. 6 CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN KHU VỰC NGHIÊN CỨU VÀ CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN 2.Tổng quan về khu vực nghiên cứu 2. Vị trí khu vực nghiên cứu 2.
Sông 3S Sông Sê Kông, Sê San, Sêrêpôk được gọi tắt là sông 3S. Sông Sê Kông Sông Sê Kông là một dòng sông quốc tế, bắt nguồn từ miền Trung Việt Nam, chảy qua Nam Lào và Đông Bắc Campuchia. Nó là một chi lưu của sông Mê Kông và nhập vào sông Mê Kông ở gần thị xã Stung Treng. Sông Sê Kông bắt nguồn từ dãy núi Trường Sơn, đoạn ở huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên - Huế.
Ở trên lãnh thổ Lào, sông Sê Kông chảy qua các tỉnh Saravane, Sê Kông và Attapeu. Các thị trấn của Lào nằm bên sông Sê Kông là Banbak, Lamam và Attapeu. Tại Lào, Sê Kông tiếp nhận nước từ một chi lưu quan trọng là Sekaman. Ở trên lãnh thổ Campuchia, Sê Kông chảy hoàn toàn trong địa phận tỉnh Stung Treng, hội lưu với sông Sêrêpôk và sông Mê Kông tại ngã ba sông rộng lớn gần thị xã Stung Treng.
Ngoài Stung Treng, một thị xã khác của Campuchia cũng nằm bên sông Sê Kông là Siempang. Toàn bộ lưu vực của Sê Kông rộng 29.750 km² trong đó phần trên lãnh thổ Việt Nam là 750 km² (quanh sông A Sáp và một chi lưu nhỏ của Sê Kông bắt nguồn từ Kontum) [1].
