Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI THÁI VÙNG MÊ KÔNG 1.1 Khái quát địa bàn lưu vực sông Mê Kông 1.1 Vị trí địa lý Sông Mê Kông là một trong những con sông lớn trên thế giới, có tên gọi gốc là Mé Khoóng, bắt nguồn từ tên gọi của cư dân Lào - Thái: Mè = mẹ, Khoóng là biến âm của Khlong = một từ Nam Á có nghĩa là sông - tức là sông Mẹ - người Pháp phiên âm thành Mékong, người Việt phiên âm Hán Việt là Cửu Long. [3; tr 27] Sông Mê Kông bắt nguồn từ cao nguyên Tây Tạng, dài 4.800 km, là một trong ba con sông lớn nhất ở Châu Á (cạnh sông Hằng, sông Dương Tử), chảy qua sáu nước: Trung Quốc 1.800 km, Myanma chung với Lào, Thái Lan dài 1.865 km, Campuchia 448 km, Nam Việt Nam 220 km rồi đổ ra biển Đông. Trải dài qua lãnh thổ 6 nước, lưu vực sông Mê Kông rộng gần bằng nước Pháp và Đức cộng lại, trong đó gồm 6 vùng địa lý với các đặc điểm cao độ, địa hình và độ thảm phủ khác nhau. [38] Bắt nguồn từ vùng núi tuyết Tang-ku- la-shan ở độ cao 5.000m trên cao nguyên Tây Tạng, sông Mê Kông bắt đầu với cái tên Trung Quốc là Lạn Thượng Giang chảy từ Vân Nam qua Cảnh Hồng - Calanpa đến biên giới Trung - Myanma.
Từ Hoiatêxa (Myanma) thì chung biên giới với Lào. Từ ngã ba Nặm Mộc, mường Tôn Phưng (Lào) thì chung biên giới với Thái Lan, qua Huội Sài đi vào nội địa Lào dọc tỉnh Saynhabuli đến Salakham - Viêng Chăn lại chung biên giới với Thái Lan, đến Băng Lan (Thái Lan) đi vào nội địa Lào qua Paksé, vượt thác Li Phỉ (thác Khôn) vào đất Campuchia ở Bung Thơ Beng tỉnh Strungtreng. Đến Phnombenh, sông Mê Kông nối với sông 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tonglesap và thành hai nhánh vào Việt Nam (Châu Đốc) là sông Tiền và sông Hậu. Sông Tiền đổ ra biển bằng sáu cửa: cửa Tiểu, cửa Đại, cửa Balai, cửa Hàm Luông, cửa Cổ Chiêm và cửa Cung Hầu; sông Hậu đổ ra biển bằng ba cửa: Ba Thác, Định An, Tranh Đề.
[3; tr 29] Với chiều dài 4.800 km, xếp thứ 10 trên thế giới, sông Mê Kông có tổng diện tích lưu vực là 795. Sông Mê Kông có nhiều nhánh, trong đó lớn nhất là sông Nặm U, Nặm ngừm, Nặm Thôn, Sêbăng phay, Sêbăng hiên, Sêbăng xan trên lãnh thổ Lào. Các sông Sêkông, Xtengsen trên lãnh thổ Campuchia. Vùng thượng nguồn các con sông Xê xan, Xrêpôc thuộc Tây Nguyên Việt Nam, có Biển hồ, hồ Lắc, Yaly,…Người ta chia thành ba đoạn: - Thượng lưu: từ thượng nguồn đến Luống Nặm Thà - Trung lưu: từ Luông pha băng đến Phnôm Pênh.
- Hạ lưu từ Phnôm Pênh ra biển Thượng lưu và trung lưu bị chia cắt thành nhiều thung lũng lớn bé khác nhau. Châu thổ sông Mê Kông là vùng đồng bằng tính từ Karatié (Campuchia) có diện tích lưu vực là 49.520 km2 (mùa lũ diễn ra từ tháng 7 đến tháng 12 với tình trạng ngập úng trên phạm vi rộng, kéo dài và không thể kiểm soát được. Hàng năm có khoảng trên 25 % diện tích vùng châu thổ bị ngập nước với độ sâu từ 0,5m đến trên 4m); Việt Nam chiếm 39.000 km2, bằng 79 % tổng diện tích châu thổ. Có 65 triệu người sống ở hạ lưu với nền kinh tế nông nghiệp chiếm 30, 53 % GDP khu vực.
Vùng cao nguyên có diện tích thuộc lưu vực sông Mê Kông là 2.965 000 ha với 1,94 triệu dân, có 30% trong số 40 dân tộc ít người. [3; tr 30] Riêng ở đồng bằng sông Cửu Long có 3,9 triệu ha với dân số 16,5 triệu, chiếm 50% tổng sản lượng lúa và hoa trái của cả nước Việt Nam. Toàn bộ đồng bằng sông Cửu Long là sản phẩm bồi lắng của sông Mẹ, hạ lưu xuất hiện nhiều đảo sông. Ven sông là các đê tự nhiên, đất đai màu mỡ, tiếp đó là vùng “bưng” sau đê, vùng cư trú của các loài thủy sản, sau cùng là đồng lúa 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bằng phẳng, thấp.
Đồng bằng sông Cửu Long có 2.500 km kênh rạch tự nhiên [3; tr 31] 1. Điều kiện tự nhiên và xã hội Nguồn tài nguyên quan trọng và dồi dào nhất của lưu vực Mê Kông là nước và đa dạng sinh học. Sự đa dạng sinh học của các loài động thực vật của lưu vực Mê Kông chỉ xếp sau lưu vực Amazon ở Nam Mỹ. Dòng chảy của sông Mê Kông rất dồi dào, nuôi dưỡng vùng đất ngập nước và rừng rộng lớn, vận chuyển và cung cấp vật liệu xây dựng, thuốc và lương thực và là môi trường sinh sống cho hàng ngàn loài động thực vật.
Nguồn thuỷ sản của lưu vực Mê Kông rất dồi dào với tổng sản lượng cá đánh bắt hàng năm lên tới 1,45 tỷ đô la Mỹ. Trong lưu vực Mê Kông có nhiều khoáng sản như thiếc, đồng, quặng sắt, khí ga tự nhiên, Kali Cacbonat và đá quí. Điều kiện tự nhiên của lưu vực sông Mê Kông rất thuận lợi cho việc làm nông nghiệp và ngư nghiệp. Người dân trong lưu vực Mê Kông đã bắt đầu canh tác ruộng nước từ lâu đời, vào thế kỷ I.
Nông dân trong lưu vực sản xuất một lượng lúa đủ nuôi sống 300 triệu người trong 1 năm. Khoảng 85% dân số trong lưu vực làm nông nghiệp và ngư nghiệp. Lưu vực sông Mê Kông là một trong những vùng có sản lượng cá nước ngọt lớn nhất trên thế giới. Trong lưu vực có trên 1300 loài cá sinh sống và chế độ dòng chảy dao động theo mùa đã cung cấp môi trường và thức ăn cho các loài động vật thuỷ sinh của lưu vực.
Ước tính người dân trong lưu vực tiêu thụ khoảng nửa triệu tấn cá một năm. Ngành thuỷ sản không chỉ mang lại việc làm và thu nhập cho ngư dân mà còn là còn mang lại việc làm cho hàng ngàn người khác làm các nghề liên quan đến thuỷ sản như sản xuất thức ăn cho cá, làm lưới và công cụ đánh bắt, sửa chữa tàu thuyền… Ngoài ra, với lưu lượng dòng chảy và nước lớn như vậy, sông Mê Kông là một nguồn tài nguyên khổng lồ cho việc khai thác và phát triển năng lượng. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các công trình thuỷ điện trong lưu vực Mê Kông sản xuất ra 1600 MW điện cung cấp cho dân sinh kinh tế không chỉ trong mà còn cả ngoài lưu vực. Theo ước tính, trữ lượng thuỷ điện vùng hạ lưu vực sông Mê Kông là 30.000 MW đủ cung cấp nhu cầu tiêu thụ điện của vùng trong thập kỷ tới.
Tuy nhiên các hồ chứa, công trình thuỷ điện cũng là một đề tài có nhiều tranh cãi trong thập kỷ qua. Do đó, Chính phủ các nước trong lưu vực sông Mê Kông đang vật lộn với bài toán cung cấp năng lượng cho phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường. Với vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên như vậy, dòng sông Mê Kông giống như một huyết mạch nối liền các nước trong khu vực lại với nhau. Không thể phủ nhận rằng, dòng sông có một vị trí chiến lược quan trọng về giao thông trong khu vực Đông Nam Á.
Khi các quốc gia trong lưu vực Mê Kông tiến vào kỷ nguyên hợp tác hoà bình, tổng kim ngạch trao đổi thương mại thông qua giao thông thuỷ trên hạ lưu sông Mê Kông ngày càng tăng cao. Hiện có 25 cảng lớn trên dòng chính Mê Kông và trừ khoảng 14 km sông gần thác Khone ở biên giới Lào – Campuchia thì gần như toàn bộ dòng chính Mê Kông đều có thể đi lại bằng tàu thuyền; có 6 cây cầu bắc qua sông Mê Kông và các dòng nhánh, chưa kể sẽ có 6 cây cầu khác đang được lên kế hoạch hoặc đang xây dựng. [38] Cùng với sự gia tăng các hoạt động thương mại và hệ thống giao thông được cải thiện, ngành du lịch trong lưu vực bắt đầu phát triển. Các cảnh đẹp thiên nhiên, sự thần bí và đa dạng về văn hoá của lưu vực sông Mê Kông đang thu hút hàng ngàn du khách đến lưu vực.
Ngân hàng Phát triển Châu Á, ESCAP, UNESCO và Tổ chức Thương mại Quốc tế cũng đang rất quan tâm đến chương trình phát triển du lịch lưu vực sông Mê Kông. Dòng sông không chỉ mang đến cho khu vực nó đi qua những điều kiện và cảnh quan tự nhiên kỳ vĩ mà còn là một cầu nối văn hóa giữa các nước trong lưu vực, đưa con người xích lại gần nhau hơn. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 Vài nét về văn hóa vùng Mê Kông Giáo sư Phạm Đức Dương trong cuốn Có một vùng văn hóa MeKong (Does a Mekong cultural area exist?) có nhận xét rằng, dòng sông Mê Kông xét về mặt sinh thái tự nhiên là một chỉnh thể thống nhất từ đầu nguồn đến cửa sông ra biển. Tuy trải dài trên nhiều vĩ tuyến và có nhiều cảnh quan nhưng là dòng chảy thông suốt không thể chia cắt được.
Nhưng xét về mặt sinh thái nhân văn thì lại rất đa dạng với nhiều sắc tộc, nhiều nền văn hóa khác nhau, tiếp xúc và biến đổi qua cả một chiều dài lịch sử với những lớp lang đan xen phức tạp. Vì vậy đứng trên bề mặt sẽ rất khó xác định đó là một nền văn hóa thống nhất dành riêng cho lưu vực sông Mê Kông. Song ta có thể tiếp cận văn hóa Mê Kông như một cơ tầng được bảo lưu trong nền văn hóa hiện đại và trong cơ tầng ấy, chúng ta thấy cây lúa như là nhân vật trung tâm, nhân chứng cho nền văn hóa Mê Kông. Có lẽ đặc trưng cho văn hóa vùng Mê Kông chính là những đặc trưng của văn hóa thung lũng kết hợp văn hóa lúa nước.2 Các nhóm Thái ở vùng Mê Kông 1.1 Vài nét khái quát về lịch hình thành và sự phân bố các nhóm Thái Theo David Wyatt, trong cuốn "Thailand: A short history", người Thái xuất xứ từ phía nam Trung Quốc, có cùng nguồn gốc với các nhóm dân ít người bây giờ như Choang, Tày, Nùng.
Dưới sức ép của người Hán và người Việt ở phía đông và bắc, người Thái dần di cư về phía nam và tây nam. Người Thái di cư đến Việt Nam trong thời gian từ thế kỉ 7 đến thế kỉ 13. Trung tâm của họ khi đó là Mường Thanh. Từ đây, họ tỏa đi khắp nơi ở Đông Nam Á bây giờ như Lào, Thái Lan, bang Shan ở Miến Điện và một số vùng ở Đông bắc Ấn Độ cũng như nam Vân Nam.[40] Hiện nay, có khoảng 81 triệu người nói tiếng Thái trên thế giới, phân bố ở nhiều quốc gia khác nhau.
Nếu theo thứ tự số dân, ta có thể thống kê như sau: 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.