Luận văn: Rủi ro trong sản xuất chè của nông hộ tại Phúc Trìu, Thái Nguyên

Luận văn phân tích các rủi ro trong sản xuất chè tại Thái Nguyên: thiên tai, sâu bệnh, thị trường. Đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp cho nông hộ.

• Tác giả: Triệu Quý Phong
• Người hướng dẫn: ThS. Bùi Thị Minh Hà
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khuyến nông
• Đề tài: Nghiên cứu rủi ro trong sản xuất chè của nông hộ tại xã Phúc Trìu, Thành phố Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 1.4. Những đóng góp của đề tài
• 1.5. Bố cục của đề tài
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổng quan về rủi ro
• 2.1.1. Khái niệm rủi ro
• 2.1.2. Phân loại rủi ro
• 2.1.3. Mối quan hệ giữa rủi ro và tổn thất
• 2.2. Thực trạng sản xuất chè trên thế giới và tại Việt Nam
• 2.2.1. Thực trạng sản xuất chè trên thế giới
• 2.2.2. Tình hình tiêu thụ chè trên thế giới
• 2.2.3. Thực trạng sản xuất và tiêu thụ chè tại Việt Nam
• 2.2.4. Thực trạng sản xuất chè tỉnh Thái Nguyên
• 3. PHẦN 3: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Đối tượng, phạm vi và phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.4. Phương pháp xử lý thông tin
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội xã Phúc Trìu
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Điều kiện kinh tế xã hội
• 4.2. Thực trạng sản xuất chè tại vùng nghiên cứu
• 4.2.1. Thực trạng sản xuất chè tại tỉnh Thái Nguyên
• 4.2.2. Tìm hiểu tình hình sản xuất chè xã Phúc Trìu
• 4.2.3. Tình hình sản xuất chè tại các hộ điều tra
• 4.2.4. Hiệu quả trồng chè của các hộ điều tra
• 4.3. Thực trạng rủi ro trong sản xuất chè của các hộ điều tra
• 4.3.1. Rủi ro do thiên tai
• 4.3.2. Rủi ro do sâu bệnh
• 4.3.3. Rủi ro do thị trường
• 4.4. Đánh giá mức độ ảnh hưởng của các loại rủi ro đến hiệu quả sản xuất chè
• 4.4.1. Phân cấp các loại rủi ro trong sản xuất chè
• 4.4.2. Mức độ ảnh hưởng của các rủi ro
• 4.5. Giải pháp ứng phó với rủi ro của người dân trong sản xuất chè
• 4.5.1. Nhóm giải pháp ứng phó với rủi ro thiên tai
• 4.5.2. Nhóm giải pháp ứng phó rủi ro thị trường
• 4.5.3. Nhóm giải pháp ứng phó với rủi ro sâu bệnh
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Khái niệm và phân loại rủi ro trong sản xuất chè

Rủi ro trong sản xuất chè là những yếu tố không chắc chắn có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình canh tác, năng suất và thu nhập của nông hộ. Tại Thái Nguyên, rủi ro sản xuất chè xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, từ tự nhiên đến kinh tế. Việc hiểu rõ các loại rủi ro trong nông nghiệp, đặc biệt là trong ngành chè, giúp nông dân chủ động phòng tránh và giảm thiểu tổn thất. Nghiên cứu rủi ro ở xã Phúc Trìu, Thái Nguyên cho thấy nông hộ cần có chiến lược quản lý rủi ro toàn diện. Các rủi ro này không chỉ ảnh hưởng đến sản lượng mà còn tác động đến hiệu quả kinh tế và bền vững của sản xuất chè Thái Nguyên. Việc phân loại rõ ràng giúp xây dựng các giải pháp phòng chống hiệu quả.

1.1. Khái niệm rủi ro và đặc điểm trong sản xuất chè

Rủi ro là khả năng xảy ra sự kiện không mong muốn gây thiệt hại kinh tế. Trong sản xuất chè, rủi ro bao gồm những yếu tố bất định ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng và thu nhập. Nông hộ Thái Nguyên thường gặp phải những rủi ro từ biến đổi khí hậu, sâu bệnh, và biến động giá cả. Đặc điểm của rủi ro nông nghiệp là tính phức tạp, tính liên tục và khó dự báo. Hiểu biết về rủi ro giúp nông dân lập kế hoạch và phân bổ nguồn lực hợp lý.

1.2. Phân loại rủi ro trong sản xuất chè Thái Nguyên

Rủi ro sản xuất chè được chia thành ba loại chính: rủi ro do thiên tai và biến đổi khí hậu, rủi ro do sâu bệnh hại cây trồng, và rủi ro thị trường. Rủi ro thiên tai bao gồm mưa đá, lũ lụt, hạn hán ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất. Rủi ro sâu bệnh gây suy giảm chất lượng chè và tăng chi phí phòng trừ. Rủi ro thị trường liên quan đến biến động giá chè, mất thị trường tiêu thụ. Tại xã Phúc Trìu, ba loại rủi ro này đều tác động đáng kể đến kinh tế hộ nông dân.

II. Thực trạng rủi ro do thiên tai trong sản xuất chè

Thiên tai là một trong những rủi ro lớn nhất trong sản xuất chè tại Thái Nguyên. Các điều kiện thời tiết bất thường như mưa lớn, mưa đá, và hạn hán thường xuyên xảy ra ở vùng chè Phúc Trìu. Biến đổi khí hậu đã làm thay đổi chu kỳ mưa, gây khó khăn trong quản lý tưới tiêu. Nông hộ ở Thái Nguyên phải đối mặt với rủi ro mất mùa khi thiên tai xảy ra bất ngờ. Nghiên cứu cho thấy rủi ro thiên tai là yếu tố mà nông dân lo ngại nhất, chiếm tỷ lệ cao trong các rủi ro nhận diện được. Việc xây dựng hệ thống cảnh báo sớm và biện pháp phòng chống là cần thiết.

2.1. Các loại thiên tai ảnh hưởng đến sản xuất chè

Tại xã Phúc Trìu, Thái Nguyên, các thiên tai chính bao gồm mưa đá, mưa kéo dài, hạn hán mùa hè. Mưa đá gây hư hại lá chè non, ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm. Hạn hán khiến cây chè bị stress, giảm năng suất. Rủi ro thiên tai còn bao gồm gió mạnh, lũ lụt làm hư hại ruộng. Nông dân cần có kiến thức về dự báo khí tượng để chủ động bảo vệ cây trồng.

2.2. Ảnh hưởng của thiên tai đến hiệu quả sản xuất

Rủi ro thiên tai gây ảnh hưởng lớn đến doanh thu từ trồng chè. Khi có mưa đá hoặc hạn hán, sản lượng có thể giảm từ 20-40% tùy mức độ. Chi phí sản xuất chè lại tăng do phải đầu tư thêm vào phòng chống thiên tai. Nông hộ Thái Nguyên phải chịu tổn thất kinh tế đáng kể khi thiên tai xảy ra. Các biện pháp giảm thiểu rủi ro như lắp hệ thống tưới, che phủ cây trồng là cần thiết.

III. Rủi ro do sâu bệnh hại trong sản xuất chè

Sâu bệnh hại là yếu tố rủi ro quan trọng thứ hai trong sản xuất chè Thái Nguyên. Tại xã Phúc Trìu, các loài sâu, bệnh nấm mốc thường xuyên xuất hiện gây hư hại lá chè. Rủi ro sâu bệnh không chỉ làm giảm năng suất mà còn hạ thấp chất lượng chè, ảnh hưởng đến giá bán. Nông hộ phải đầu tư thêm chi phí phòng trừ sâu bệnh bằng thuốc bảo vệ thực vật. Việc quản lý rủi ro sâu bệnh đòi hỏi kiến thức kỹ thuật và kinh nghiệm từ người nông dân. Bệnh lá chè, sâu chè là những rủi ro phổ biến cần được chủ động phòng tránh.

3.1. Các loại sâu bệnh chính trong sản xuất chè

Tại Thái Nguyên, các sâu bệnh phổ biến bao gồm sâu chè xanh, sâu chè đen, bệnh lá chè, bệnh héo xanh. Sâu chè gây thiệt hại trực tiếp lên lá, làm giảm chất lượng chè Thái Nguyên. Bệnh nấm mốc thường xuất hiện vào mùa mưa, làm hư hại lá non. Những rủi ro sâu bệnh này tăng chi phí bảo vệ thực vật cho nông hộ. Việc xác định sâu bệnh sớm giúp kiểm soát rủi ro hiệu quả hơn.

3.2. Tác động kinh tế của rủi ro sâu bệnh

Rủi ro sâu bệnh làm tăng chi phí sản xuất chè 15-25% tùy mức độ nhiễm bệnh. Chất lượng chè bị hạ thấp dẫn đến giá bán giảm. Nông hộ xã Phúc Trìu thường phải sử dụng thuốc bảo vệ thực vật liên tục, tăng gánh nặng tài chính. Lợi nhuận từ sản xuất chè bị ảnh hưởng khi phải chi thêm cho phòng trừ. Cần có chiến lược quản lý rủi ro sâu bệnh bền vững để giảm chi phí.

IV. Rủi ro thị trường và chiến lược phòng chống

Rủi ro thị trường trong sản xuất chè Thái Nguyên liên quan đến biến động giá chè, mất thị trường tiêu thụ, cạnh tranh với các vùng chè khác. Giá chè có thể giảm mạnh khi cung vượt cầu, gây khó khăn cho nông hộ. Rủi ro xuất khẩu ảnh hưởng khi các thị trường chính có tình trạng chính trị, kinh tế bất ổn. Nông dân xã Phúc Trìu cần hiểu rõ cơ cấu xuất khẩu chè để dự báo xu hướng giá. Xây dựng các hợp tác xã, tổ chức bán hàng tập thể giúp giảm rủi ro thị trường. Việc nâng cao chất lượng chè Thái Nguyên là chiến lược cạnh tranh dài hạn.

4.1. Các yếu tố rủi ro thị trường chính

Rủi ro giá chè là yếu tố lớn nhất, phụ thuộc vào sản lượng toàn thế giới và nhu cầu tiêu thụ. Mất thị trường xảy ra khi các nước khác cạnh tranh giá. Rủi ro chất lượng khi sản phẩm không đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu. Tại Thái Nguyên, nông hộ thường bị động trước biến động giá chè vì thiếu thông tin thị trường. Việc tham gia HTX giúp nông dân tiếp cận thị trường tốt hơn.

4.2. Chiến lược giảm thiểu rủi ro thị trường

Nông hộ xã Phúc Trìu nên diversify sản phẩm chè (chè xanh, chè ủ, chè đen) để giảm rủi ro giá. Xây dựng mối liên hệ ổn định với thương lái, nhà xuất khẩu. Nâng cao chất lượng sản phẩm để tăng giá trị chè Thái Nguyên trên thị trường. Tham gia hợp tác xã giúp nông dân có tiếng nói mạnh hơn trong thương lượng giá. Cập nhật thông tin thị trường chè toàn cầu để đưa ra quyết định sản xuất hợp lý.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Cây chè (Camellia sinensis) là cây công nghiệp dài ngày có nguồn gốc nhiệt đới và á nhiệt đới, giữ vị trí quan trọng trong nền nông nghiệp thế giới với hơn 40 quốc gia sản xuất và trên 200 quốc gia tiêu thụ. Nước chè là thức uống phổ thông nhờ các hoạt chất sinh học có lợi cho sức khỏe, đặc biệt hàm lượng tanin có khả năng hấp thụ chất phóng xạ, kích thích hệ tiêu hóa và hệ thần kinh. Tại Việt Nam, chè là cây trồng mũi nhọn ở các vùng trung du và miền núi, đóng vai trò giải quyết việc làm, tạo sinh kế và nâng cao thu nhập cho nông hộ.

Tỉnh Thái Nguyên được xác định là vùng sản xuất chè trọng điểm của cả nước, nổi danh với thương hiệu "Đệ nhất danh trà" Tân Cương. Trong định hướng tái cơ cấu kinh tế nông nghiệp của tỉnh, cây chè được xác định là cây trồng chủ lực nhằm xóa đói, giảm nghèo và phát triển kinh tế hàng hóa tập trung. Nằm liền kề vùng chè Tân Cương, xã Phúc Trìu thuộc thành phố Thái Nguyên sở hữu điều kiện tự nhiên và thổ nhưỡng thuận lợi cho việc phát triển cây chè đặc sản. Tuy nhiên, hoạt động canh tác chè của các hộ dân nơi đây chủ yếu vẫn ở quy mô nông hộ nhỏ lẻ, chịu tác động tiêu cực của các hiện tượng thời tiết cực đoan, áp lực dịch hại gia tăng và tình trạng bấp bênh của thị trường tiêu thụ cùng hiện tượng ép giá từ thương lái. Việc nhận diện, đo lường và đánh giá các rủi ro trong chuỗi sản xuất chè là yêu cầu thực tiễn cấp bách nhằm bảo vệ nguồn thu nhập chính của người dân địa phương.

Khóa luận được triển khai nhằm thực hiện hệ thống mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu sau:

• Mục tiêu chung: Đánh giá thực trạng rủi ro trong sản xuất chè tại xã Phúc Trìu, thành phố Thái Nguyên; từ đó đề xuất các nhóm giải pháp chủ yếu nhằm giảm thiểu rủi ro, nâng cao hiệu quả kinh tế cho các nông hộ trồng chè.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về rủi ro trong sản xuất và tiêu thụ nông sản.
  2. Đánh giá thực trạng rủi ro trong sản xuất và tiêu thụ chè của nông hộ tại xã Phúc Trìu.
  3. Xác định định hướng và đề xuất giải pháp nhằm giảm thiểu rủi ro trong sản xuất và tiêu thụ chè tại địa bàn nghiên cứu.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Phân tích đặc điểm điều kiện tự nhiên và tình hình kinh tế - xã hội của xã Phúc Trìu.
  2. Đánh giá thực trạng sản xuất và hiệu quả kinh tế của cây chè tại địa phương.
  3. Phân tích chi tiết ba nhóm rủi ro chính (rủi ro thiên tai, rủi ro dịch bệnh, rủi ro thị trường) theo các chỉ tiêu: tần suất xuất hiện, khả năng xảy ra trong tương lai, quy mô thiệt hại và diễn biến rủi ro.
  4. Đánh giá phân cấp, trọng số ảnh hưởng của các yếu tố rủi ro và tổng kết các giải pháp thích ứng của nông hộ.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động sản xuất chè và các rủi ro phát sinh trong quá trình sản xuất chè của nông hộ tại xã Phúc Trìu. Đối tượng cung cấp thông tin gồm các hộ trực tiếp trồng chè, cán bộ nông nghiệp, cán bộ tài nguyên và môi trường, khuyến nông viên cấp xã, cán bộ phụ trách kinh tế thành phố và trưởng các thôn xóm.
• Phạm vi không gian: Địa bàn xã Phúc Trìu, thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên (tập trung khảo sát tại 2 xóm có diện tích chè lớn nhất xã).
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu thứ cấp và tình hình sản xuất được thu thập trong giai đoạn 3 năm (2016 – 2018); hoạt động điều tra, khảo sát thực địa được thực hiện từ ngày 20/02/2019 đến ngày 20/05/2019.

Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý luận dựa trên các khái niệm và khung phân loại rủi ro kinh tế nông nghiệp của các học giả trong nước và quốc tế:

• Quan điểm quốc tế: Tác giả dẫn chiếu định nghĩa từ Từ điển Oxford; quan điểm của Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2005) xác định rủi ro nông nghiệp là kết quả tiêu cực bắt nguồn từ dự đoán không hoàn hảo, biến đổi khí hậu, dịch bệnh và biến động bất lợi của giá cả đầu vào - đầu ra. Phân biệt giữa "rủi ro" (biết được kết quả có thể xảy ra và xác suất) và "sự không chắc chắn" (không biết trước xác suất) theo J. Brian Hardaker (2004). Tiếp cận 5 nhóm rủi ro nông nghiệp: rủi ro sản xuất (production risk), rủi ro thị trường/giá (price/marketing risk), rủi ro thể chế (institutional risk), rủi ro con người (individual risk) và rủi ro tài chính (financial risk).
• Quan điểm trong nước: Khóa luận đối chiếu các định nghĩa rủi ro kinh doanh và nông nghiệp của Hồ Diệu, Bùi Thị Gia (2005), Ngô Quang Huân (2008), Nguyễn Quốc Nghi và Lê Thị Diệu Hiền (2014), Nguyễn Thị Vĩnh Hà (2014), Lữ Bá Văn (2007) và Hoàng Mạnh Quân (2007). Về mối quan hệ giữa rủi ro và tổn thất, nghiên cứu khẳng định rủi ro là nguyên nhân (phản ánh mặt chất) còn tổn thất là hậu quả xác định (phản ánh mặt lượng).
• Khung phân loại rủi ro áp dụng: Kế thừa mô hình phân loại rủi ro đặc thù của Lê Thị Hoa Sen và Nguyễn Thị Diệu Huyền (2017), tác giả tập trung đi sâu phân tích 3 nhóm rủi ro cốt lõi: rủi ro thiên tai, rủi ro sâu bệnh và rủi ro thị trường.

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm được triển khai theo các quy trình sau:

• Chọn điểm nghiên cứu: Xã Phúc Trìu được chọn vì đây là địa bàn vùng ven có hoạt động sản xuất chè chiếm vị trí chủ lực trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp nhưng thường xuyên chịu tác động của biến động môi trường tự nhiên và giá cả.
• Quy mô và phương pháp chọn mẫu: Khảo sát ngẫu nhiên mẫu gồm 40 nông hộ ($n = 40$) từ danh sách các hộ trồng chè tại 2 xóm có quy mô diện tích chè tập trung lớn nhất xã Phúc Trìu (có thay thế bằng hộ liền kề trong trường hợp hộ được chọn vắng mặt).
• Phương pháp thu thập dữ liệu:
  • Số liệu thứ cấp: Báo cáo thực hiện nhiệm vụ kinh tế - xã hội các năm 2016 – 2018 của UBND xã Phúc Trìu và UBND thành phố Thái Nguyên; báo cáo phát triển ngành chè của Sở Nông nghiệp & PTNT tỉnh Thái Nguyên; Niên giám thống kê tỉnh Thái Nguyên; Niên giám thống kê hải quan (2017); báo cáo của Hiệp hội Chè Việt Nam (Vitas, 2017) và dữ liệu thống kê từ FAO (FAOSTAT, 2018).
  • Số liệu sơ cấp: Phỏng vấn trực tiếp 40 hộ dân bằng bảng hỏi bán cấu trúc; phỏng vấn sâu (In-depth interview) 12 đối tượng then chốt (gồm 4 hộ sản xuất giàu kinh nghiệm thâm canh lâu năm, 4 cán bộ phụ trách nông nghiệp và tài nguyên môi trường, 2 cán bộ cấp xã và 2 trưởng thôn); thực hiện đánh giá nhanh có sự tham gia của người dân (PRA) thông qua 2 cuộc thảo luận nhóm tập trung (mỗi nhóm gồm 15 đại diện nông dân tại 2 xóm) nhằm lập lịch mùa vụ, xác định quy trình canh tác và gán trọng số phân cấp các yếu tố rủi ro.
• Phương pháp xử lý thông tin: Dữ liệu khảo sát định lượng từ phiếu điều tra được mã hóa, tổng hợp và tính toán thống kê mô tả (tính số trung bình Mean, độ lệch chuẩn Std, tỷ lệ phần trăm %) bằng phần mềm Microsoft Excel. Dữ liệu thảo luận nhóm và phỏng vấn sâu được phân tích, đối chiếu theo từng nhóm chủ đề để xác định thứ bậc ảnh hưởng của các yếu tố rủi ro cấp 1 và cấp 2.

Nội dung chính theo từng phần của văn bản

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu rủi ro nông hộ trồng chè tại xã Phúc Trìu, xác định đối tượng nghiên cứu là hoạt động sản xuất và các rủi ro liên quan, đối tượng cung cấp thông tin là hộ dân và cán bộ địa phương. Phần mở đầu cũng xác lập mục tiêu tổng quát, 3 mục tiêu cụ thể, ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đợt thực tập tốt nghiệp ngành Khuyến nông, đồng thời nêu rõ bố cục toàn văn gồm 5 phần chính.

Phần 2: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Nội dung chương tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận về khái niệm, bản chất của rủi ro, sự khác biệt giữa rủi ro và tổn thất, cùng các loại rủi ro nông nghiệp. Tiếp đó, tác giả phân tích bức tranh tổng quan ngành chè:

• Tình hình sản xuất và tiêu thụ chè trên thế giới: Sản lượng chè toàn cầu tăng trưởng bình quân 4,2%/năm, đạt 5,13 triệu tấn năm 2014 và trên 5,01 triệu tấn năm 2016 (khu vực Châu Á chiếm 85,1% sản lượng toàn cầu). Trung Quốc là nước có diện tích trồng chè lớn nhất thế giới năm 2016 với 2.594 nghìn ha (chiếm 54,66% tổng diện tích toàn cầu) và sản lượng đạt 2.802 nghìn tấn (chiếm 40,56%), nhưng năng suất chỉ đạt 10,78 tạ/ha, thấp hơn mức bình quân thế giới (14,53 tạ/ha). Nước có năng suất cao nhất là Iran đạt 36,76 tạ/ha. Việt Nam xếp thứ 5 thế giới về diện tích với 118.824 ha (chiếm 2,9% diện tích chè thế giới) và sản lượng đạt 240.000 tấn khô (chiếm 4,03%).
• Thực trạng ngành chè Việt Nam: Cả nước có 5 vùng sản xuất chè chính (Tây Bắc, Việt Bắc - Hoàng Liên Sơn, Trung Du - Bắc Bộ, Miền Trung, Tây Nguyên). Giai đoạn 2006 – 2016, diện tích chè cả nước tăng nhẹ từ 122,9 nghìn ha lên 140,4 nghìn ha, trong khi sản lượng tăng từ 648,9 nghìn tấn lên 1.126,7 nghìn tấn. Lượng chè xuất khẩu chiếm 75 – 80% tổng sản lượng, sang 110 thị trường; năm 2016 xuất khẩu đạt 130,9 nghìn tấn với kim ngạch 217,21 triệu USD. Tuy nhiên, điểm yếu cố hữu là sản xuất manh mún (bình quân 0,2 ha/hộ), xuất khẩu chủ yếu ở dạng nguyên liệu thô với đơn giá chỉ bằng 60 – 70% giá bình quân thế giới.
• Thực trạng ngành chè tỉnh Thái Nguyên: Toàn tỉnh có diện tích chè năm 2016 là 21.373 ha, đến năm 2017 đạt 21.585 ha (đứng thứ hai cả nước sau Lâm Đồng), sản lượng búp tươi đạt 223,78 nghìn tấn. Các vùng chè tập trung lớn gồm Đại Từ (6.333 ha, chiếm 29,7%), Phú Lương (4.062 ha, chiếm 19,05%) và Đồng Hỷ (3.285 ha, chiếm 15,4%). Tỉnh đã hình thành 29 mô hình sản xuất chè theo tiêu chuẩn VietGAP, 436 tổ chức/cá nhân được cấp chứng nhận nhãn hiệu tập thể, 23 hợp tác xã và 85 làng nghề sản xuất chế biến chè.

Phần 3: Mục tiêu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Văn bản chi tiết hóa các nội dung nghiên cứu về điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội xã Phúc Trìu, phân tích thực trạng sản xuất và đo lường 3 loại rủi ro (thiên tai, sâu bệnh, thị trường) theo các tiêu chí tần suất, khả năng tái diễn và mức thiệt hại. Thiết lập quy trình chọn mẫu điều tra 40 hộ, phỏng vấn sâu 12 cá nhân, thảo luận 2 nhóm nông dân (15 người/nhóm) và phương pháp tổng hợp số liệu trên Excel.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

• Đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội xã Phúc Trìu: Xã miền núi nằm ở phía Tây thành phố Thái Nguyên, cách trung tâm 13 km; diện tích tự nhiên là 2.075,68 ha, trong đó đất nông nghiệp chiếm 1.433,04 ha (69,04%), đất trồng chè chiếm 397,39 ha (19,15% diện tích tự nhiên). Toàn xã có 15 xóm, dân số dao động 5.740 – 5.865 người; tỷ lệ đồng bào theo đạo Thiên Chúa chiếm 1/3 và dân tộc thiểu số chiếm 1/3. Tổng số lao động là 3.500 người, trong đó lao động nông lâm nghiệp là 2.800 người (chiếm 89%). Hạ tầng giao thông có tuyến Tỉnh lộ 267 chạy qua, 8,96 km đường liên xã, 13,2 km đường liên xóm và 69 km đường ngõ xóm; nguồn nước dồi dào nhờ tiếp giáp công trình thủy lợi hồ Núi Cốc.
• Thực trạng sản xuất chè tại xã Phúc Trìu: Toàn xã có 356 ha chè (năm 2016 diện tích canh tác là 343,4 ha với sản lượng 5.590 tấn). Từ năm 2008, xã đã tích cực chuyển đổi từ giống chè trung du già cỗi sang các giống chè cành mới có năng suất cao như LDP1, TRI 777, Phúc Vân Tiên, Bát Tiên; tỷ lệ giống mới đạt 80% diện tích. Địa bàn có 9 làng nghề và 3 hợp tác xã sản xuất, chế biến chè.
• Đặc điểm kinh tế và thu nhập của 40 hộ điều tra:
  • Chủ hộ có độ tuổi trung bình 48,77 tuổi (từ 40 đến 59 tuổi); trình độ học vấn trung bình đạt lớp 9,07. Quy mô nhân khẩu trung bình là 4,12 người/hộ; số lao động chính là 3,45 người/hộ; số lao động trực tiếp sản xuất chè bình quân là 2,02 người/hộ (chiếm 58,5% tổng lao động của hộ).
  • Cơ cấu nguồn thu nhập: Thu nhập từ trồng trọt chiếm 90,5% tổng thu nhập hộ, trong đó riêng cây chè đóng góp 87,5%, cây trồng khác chiếm 3,0%. Chăn nuôi chiếm 8,25%, đi làm thuê chiếm 0,75%, lâm nghiệp chiếm 0,5%, ngành nghề dịch vụ và thủy sản chiếm 0%.
  • Hiệu quả tài chính từ cây chè: 100% số hộ khảo sát (40/40 hộ) đều đạt lợi nhuận dương trong giai đoạn 2016 – 2018. Lợi nhuận bình quân tăng đều đặn từ 15,465 triệu đồng/sào/năm (năm 2016) lên 16,475 triệu đồng/sào/năm (năm 2017) và đạt 16,793 triệu đồng/sào/năm (năm 2018). Chi phí sản xuất năm 2017 và 2018 tăng thêm khoảng 0,5 triệu đồng/sào/năm so với năm 2016 do đất bị cằn cỗi đòi hỏi bổ sung phân bón, phát sinh chi phí thuốc bảo vệ thực vật, tiền điện vận hành máy móc và giàn vòi phun tưới. Doanh thu tăng khoảng trên 2 triệu đồng/hộ/sào/năm nhờ giá bán chè an toàn chuẩn VietGAP cải thiện.
• Thực trạng các loại rủi ro trong sản xuất chè:
  • Rủi ro thiên tai: 100% hộ xác nhận các hiện tượng thiên tai thường xuyên xảy ra (>3 lần/năm). Trong đó, nắng nóng kéo dài (nhiệt độ trên 39°C vào mùa hè từ tháng 5 – 9) gây cháy lá, chết cây, tạo điều kiện cho dịch hại bùng phát; 60% số hộ đánh giá nắng nóng gây thiệt hại rất nghiêm trọng (mất >30% sản lượng). Mưa nhiều kéo dài gây ngập úng, thối rễ, rửa trôi dinh dưỡng và bùng phát nấm lá; 55% hộ đánh giá ở mức rất nghiêm trọng. Hạn hán vào mùa đông gây khô héo, giảm năng suất; 50% hộ đánh giá rất nghiêm trọng. Hiện tượng rét tuy làm búp còi cọc nhưng không gây rủi ro nghiêm trọng (0% hộ ghi nhận mức mất >30%).
  • Rủi ro sâu bệnh: Ba đối tượng gây hại nghiêm trọng nhất là bọ cánh tơ, rầy xanh và nhện đỏ. Tỷ lệ hộ đánh giá thiệt hại ở mức rất nghiêm trọng (>30% sản lượng) lần lượt là: bọ cánh tơ (42,5%), nhện đỏ (37,5%) và rầy xanh (35,0%). Các loại sâu hại này bùng phát nhanh vào giai đoạn chuyển mùa và khi thời tiết mưa nắng xen kẽ thất thường.
  • Rủi ro thị trường: Biến động giá sản phẩm chè búp tươi và chè khô bấp bênh là mối đe dọa lớn nhất, có 90% số hộ khẳng định mức độ thiệt hại rất nghiêm trọng (mất >30% thu nhập dự kiến) và 100% hộ nhận định rủi ro này xảy ra thường xuyên. Giá phân bón tăng cao gây thiệt hại nghiêm trọng (mất 10 – 30% thu nhập) đối với 65% số hộ. Tình trạng thuốc bảo vệ thực vật kém chất lượng và hàng giả gây thiệt hại nghiêm trọng đối với 32,5% số hộ, làm gia tăng chi phí phun xịt lại và suy giảm tuổi thọ nương chè.
• Đánh giá phân cấp và trọng số rủi ro: Qua thảo luận nhóm PRA, mức độ ảnh hưởng của các yếu tố rủi ro được chuẩn hóa qua hệ thống trọng số (trọng số càng lớn thì mức độ tác động tiêu cực càng cao). Nhóm rủi ro cấp 1 cho thấy thị trường là rủi ro lớn nhất (tỷ lệ lựa chọn 100%, trọng số 3), tiếp theo là thiên tai (tỷ lệ 92,5%, trọng số 2), và dịch bệnh (tỷ lệ 77,5%, trọng số 1). Trong các yếu tố cấp 2, giá chè không ổn định có trọng số cao nhất (trọng số 5), tiếp đến là nắng nóng (trọng số 4), hạn hán (trọng số 4), giá phân bón cao (trọng số 4), mưa nhiều (trọng số 3), giá thuốc bảo vệ thực vật cao (trọng số 2), các loại dịch hại nhện đỏ, rầy xanh, bọ cánh tơ (đều trọng số 2), và rét thấp nhất (trọng số 1).

Phần 5: Kết luận và kiến nghị (Những giải pháp)

Tổng hợp các phát hiện chính và định hình hệ thống các giải pháp giảm thiểu rủi ro theo từng nhóm nhân tố (thiên tai, thị trường, sâu bệnh) dựa trên kinh nghiệm canh tác và kiến nghị của nông hộ.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận tổng hợp hệ thống số liệu định lượng chi tiết phản ánh hiệu quả kinh tế và mức độ rủi ro tại địa bàn nghiên cứu qua các bảng tổng hợp sau:

Bảng 1: Hiệu quả kinh tế từ sản xuất chè của 40 nông hộ điều tra (2016 – 2018)

Năm	Số hộ có lãi (hộ)	Tỷ lệ hộ có lãi (%)	Lợi nhuận bình quân (triệu đồng/sào/năm)	Mức tăng lợi nhuận so với năm trước (triệu đồng)
2016	40	100	15,465	—
2017	40	100	16,475	+1,010
2018	40	100	16,793	+0,318

(Nguồn: Tổng hợp từ phiếu điều tra của tác giả, 2019)

Bảng 2: Tổng hợp đánh giá mức độ rủi ro và phân cấp trọng số ảnh hưởng

Nhóm rủi ro cấp 1	Tỷ lệ hộ xác nhận (%)	Trọng số cấp 1	Yếu tố rủi ro cấp 2	Tỷ lệ hộ xác nhận (%)	Trọng số cấp 2	Tỷ lệ hộ đánh giá thiệt hại rất nghiêm trọng (>30%)
Thị trường	100,0	3	Giá chè không ổn định	87,5	5	90,0%
			Giá phân bón cao	80,0	4	0,0% (65% mức nghiêm trọng)
			Giá thuốc BVTV cao	62,5	2	0,0% (32,5% mức nghiêm trọng)
Thiên tai	92,5	2	Nắng nóng gay gắt	80,0	4	60,0%
			Hạn hán thiếu nước	80,0	4	50,0%
			Mưa nhiều ngập úng	70,0	3	55,0%
			Rét hại, sương muối	10,0	1	0,0%
Dịch bệnh	77,5	1	Bọ cánh tơ	62,5	2	42,5%
			Nhện đỏ	62,5	2	37,5%
			Rầy xanh	62,5	2	35,0%

(Nguồn: Tổng hợp từ phiếu điều tra và kết quả thảo luận nhóm PRA, 2019)

Hệ thống giải pháp tác giả đề xuất:

1. Ứng phó rủi ro thiên tai: Đầu tư hoàn thiện hệ thống tưới tự động, lắp đặt giàn phun sương tiết kiệm nước để chống hạn và hạ nhiệt nương chè trong các đợt nắng nóng mùa hè; đào xới rãnh tiêu thoát nước cục bộ để chống ngập úng và rửa trôi đất trong mùa mưa bão; che phủ gốc chè bằng tàn dư thực vật để giữ ẩm đất.
2. Ứng phó rủi ro sâu bệnh: Tăng cường kiểm tra đồng ruộng, phát hiện sớm quy luật bùng phát của rầy xanh, nhện đỏ và bọ cánh tơ vào thời điểm giao mùa; áp dụng quy tắc "4 đúng" trong sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, ưu tiên dùng các dòng thuốc sinh học, hạn chế lạm dụng phân vô cơ làm mất cân bằng hệ vi sinh vật và giảm tuổi thọ cây chè.
3. Ứng phó rủi ro thị trường: Mở rộng tham gia vào các mô hình hợp tác xã và 9 làng nghề chè hiện có trên địa bàn để tạo chuỗi liên kết sản xuất - tiêu thụ; tuân thủ nghiêm ngặt quy trình VietGAP nhằm ổn định phẩm cấp chè búp khô; ký kết hợp đồng tiêu thụ trực tiếp với doanh nghiệp và đại lý phân phối lớn nhằm triệt tiêu hiện tượng ép giá của tư thương.

Đóng góp của đề tài:

• Khóa luận cung cấp hệ thống dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác, phản ánh đầy đủ thực trạng tổn thất kinh tế do rủi ro sản xuất chè tại xã Phúc Trìu, làm rõ vị thế áp đảo của cây chè khi chiếm tới 87,5% tổng thu nhập nông hộ.
• Lượng hóa và xác lập được thứ bậc ưu tiên giữa các loại rủi ro thông qua phương pháp thảo luận nhóm có trọng số, chứng minh rủi ro thị trường (đặc biệt là tính bấp bênh của giá bán sản phẩm) và rủi ro thời tiết (nắng nóng, hạn hán) là những trở ngại kinh tế lớn nhất đối với người trồng chè, từ đó cung cấp căn cứ thực tiễn phục vụ công tác quy hoạch phát triển nông nghiệp tại địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế từ văn bản và phạm vi nghiên cứu:
  • Quy mô mẫu điều tra còn tương đối khiêm tốn ($n = 40$ hộ) và tập trung tại 2 xóm của xã Phúc Trìu, chưa bao quát toàn bộ 15 xóm trên địa bàn xã cũng như các xã lân cận thuộc vùng chè đặc sản Tân Cương.
  • Khung thời gian điều tra thực địa ngắn (từ tháng 2 đến tháng 5 năm 2019) dựa trên phương pháp hồi cứu số liệu sản xuất 3 năm trước đó (2016 – 2018), phụ thuộc vào trí nhớ và sổ sách ghi chép chưa hoàn chỉnh của nông hộ.
  • Phương pháp phân tích chủ yếu dừng lại ở thống kê mô tả, phân tích tỷ lệ phần trăm và tính điểm trọng số đánh giá theo nhận thức chủ quan của nông dân; chưa xây dựng được các mô hình hồi quy kinh tế lượng định lượng (như mô hình Probit/Logit hay phân tích hàm biên rủi ro Stochastic Frontier) để kiểm định mối liên hệ nhân quả giữa các đặc tính nông hộ (học vấn, độ tuổi, quy mô lao động) với mức độ tổn thất kinh tế.
  • Văn bản còn tồn tại một số lỗi biên tập kỹ thuật nhỏ (xuất hiện rải rác một vài đoạn văn nhầm lẫn thuật ngữ "nuôi tôm" trong phần lý thuyết do kế thừa khung tham chiếu nghiên cứu rủi ro trước đó).
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng cỡ mẫu điều tra trên phạm vi toàn bộ vùng chỉ dẫn địa lý chè Tân Cương (gồm xã Phúc Trìu, Tân Cương và Phúc Xuân) để tăng tính đại diện thống kê.
  • Ứng dụng mô hình kinh tế lượng phân tích tác động biên của biến đổi khí hậu đối với năng suất chè, đồng thời đo lường hiệu quả cận biên của các công cụ bảo hiểm nông nghiệp và hợp đồng liên kết bao tiêu sản phẩm chè an toàn.

Giá trị tham khảo

Báo cáo khóa luận mang lại giá trị tham khảo thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Sinh viên và học viên chuyên ngành Khuyến nông, Kinh tế nông nghiệp, Phát triển nông thôn: Là tài liệu tham khảo bổ ích về quy trình thiết kế công cụ điều tra thực địa, phương pháp kết hợp phỏng vấn bán cấu trúc với thảo luận nhóm có sự tham gia của người dân (PRA) để phân cấp và gán trọng số rủi ro trong kinh tế nông hộ.
• Cán bộ khuyến nông và chính quyền cơ sở: Cung cấp luận cứ thực tiễn để UBND xã Phúc Trìu, Phòng Kinh tế và Trung tâm Khuyến nông thành phố Thái Nguyên xây dựng các chương trình tập huấn kỹ thuật phòng trừ dịch hại theo tiêu chuẩn VietGAP, hỗ trợ đầu tư công nghệ tưới tiết kiệm nước và định hướng quy hoạch các vùng chè an toàn thích ứng với biến đổi khí hậu.
• Ban quản trị Hợp tác xã và nông hộ sản xuất chè: Cung cấp bức tranh phân tích chi phí - doanh thu và cơ cấu rủi ro thực tế, giúp các tổ hợp tác và chủ hộ chủ động xây dựng phương án canh tác, quản lý vật tư đầu vào và thúc đẩy liên kết bao tiêu để hạn chế rủi ro thị trường.
• Nội dung đáng tham khảo nhất: Hệ thống bảng số liệu điều tra sơ cấp (Bảng 4.3 đến Bảng 4.9), đặc biệt là ma trận đánh giá tần suất - mức độ thiệt hại của thiên tai, sâu bệnh, thị trường và bảng phân cấp trọng số rủi ro cấp 1, cấp 2 của nông hộ.

Câu hỏi thường gặp

1. Sản xuất chè chiếm vị trí và tỷ trọng bao nhiêu trong cơ cấu thu nhập của các hộ điều tra tại xã Phúc Trìu?
Trả lời: Sản xuất chè giữ vai trò trụ cột sinh kế của nông hộ. Theo số liệu điều tra năm 2019, thu nhập từ sản xuất chè chiếm 87,5% tổng thu nhập của hộ (toàn ngành trồng trọt chiếm 90,5%). Các nguồn thu khác chiếm tỷ trọng rất nhỏ: chăn nuôi (8,25%), cây trồng khác (3,0%), đi làm thuê (0,75%) và lâm nghiệp (0,5%).

2. Hiệu quả tài chính từ trồng chè của 40 hộ điều tra biến động như thế nào qua giai đoạn 2016 – 2018?
Trả lời: 100% số hộ khảo sát (40/40 hộ) đều đạt lợi nhuận dương trong cả 3 năm. Lợi nhuận bình quân tăng dần theo thời gian: đạt 15,465 triệu đồng/sào/năm (năm 2016), tăng lên 16,475 triệu đồng/sào/năm (năm 2017) và đạt 16,793 triệu đồng/sào/năm (năm 2018). Mặc dù chi phí sản xuất tăng khoảng 0,5 triệu đồng/sào/năm do giá vật tư và tiền điện vận hành máy tưới tăng, nhưng doanh thu tăng trên 2 triệu đồng/năm nhờ giá chè an toàn chất lượng cao được giá.

3. Trong ba nhóm rủi ro chính, nhóm nào được đánh giá có mức độ ảnh hưởng lớn nhất đến người trồng chè?
Trả lời: Rủi ro thị trường được đánh giá có mức độ tác động cao nhất với trọng số 3 (100% hộ xác nhận), vượt trên rủi ro thiên tai (trọng số 2, 92,5% hộ xác nhận) và rủi ro dịch bệnh (trọng số 1, 77,5% hộ xác nhận). Trong đó, yếu tố "giá chè không ổn định" đạt trọng số cao nhất toàn bộ khảo sát (trọng số 5) với 90% số hộ khẳng định mức độ thiệt hại rất nghiêm trọng (mất >30% thu nhập).

4. Yếu tố thiên tai nào gây thiệt hại nặng nề nhất cho sản xuất chè tại địa phương?
Trả lời: Nắng nóng gay gắt kéo dài vào mùa hè (nhiệt độ trên 39°C) là thiên tai gây thiệt hại lớn nhất với 60% số hộ đánh giá ở mức rất nghiêm trọng (mất >30% sản lượng) do làm cháy lá, chết khô bụi chè. Xếp thứ hai là mưa nhiều kéo dài (55% hộ đánh giá rất nghiêm trọng), tiếp theo là hạn hán vụ đông (50% hộ đánh giá rất nghiêm trọng). Hiện tượng rét chỉ gây còi cọc tạm thời và không hộ nào đánh giá ở mức rất nghiêm trọng.

5. Tình hình chuyển đổi giống chè tại xã Phúc Trìu diễn ra như thế nào?
Trả lời: Trước đây xã chủ yếu canh tác giống chè trung du già cỗi cho năng suất và chất lượng thấp. Từ năm 2008, nông dân đã chuyển đổi sang các giống chè cành mới năng suất cao như LDP1, TRI 777, Phúc Vân Tiên, Bát Tiên. Tính đến thời điểm nghiên cứu, 80% diện tích chè toàn xã đã được chuyển sang các giống chè mới giâm cành, mang lại giá bán cao và khả năng phục hồi búp nhanh hơn.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Triệu Quý Phong là công trình nghiên cứu khuyến nông thực nghiệm, phân tích toàn diện thực trạng và phân cấp các yếu tố rủi ro trong sản xuất chè của nông hộ tại xã Phúc Trìu, thành phố Thái Nguyên. Thông qua việc điều tra chọn mẫu 40 hộ kết hợp phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm PRA, nghiên cứu khẳng định cây chè đóng góp tới 87,5% thu nhập của hộ nông dân và 100% số hộ đều đạt hiệu quả kinh tế có lãi, song hoạt động này đang chịu tổn thất nặng nề nhất từ sự bất ổn của giá cả thị trường và các đợt nắng nóng gay gắt, khô hạn do biến đổi khí hậu. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống số liệu thực địa xác thực cùng các khuyến nghị thực tiễn về ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm, chuẩn hóa quy trình VietGAP và củng cố hợp tác xã nhằm giảm thiểu rủi ro, phát triển bền vững vùng chè đặc sản Thái Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Phần 2: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Phần 5: Những giải pháp 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.1 Tổng quan về rủi ro 2.1 Khái niệm rủi ro 2.1 Quan điểm về rủi ro của các học giả trên thế giới Theo từ điển Oxford “Rủi ro là khả năng gặp nguy hiểm hoặc bị đau đớn thiệt hại”. Thuật ngữ “rủi ro” là một cách đặc biệt để xác định và ý thức về mối đe dọa và khả năng mối đe dọa đó có thể xảy đến, thuật ngữ này dần dần được sử dụng nhiều trong các xã hội công nghiệp kể từ thời kỳ hiện đại, giai đoạn từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX. Theo một trường phái khác lại cho rằng rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được. Rủi ro là sự bất trắc cụ thể liên quan đến việc xuất hiện một biến cố không mong đợi.

Trong nông nghiệp, rủi ro được thể hiện qua những kết quả tiêu cực xuất phát từ dự đoán không hoàn hảo, sự thay đổi của khí hậu và biến động giá. Các yếu tố này bao gồm sự thất thường của tự nhiên (ví dụ như sâu hại, dịch bệnh) hay thời tiết không nằm trong sự kiểm soát của sản xuất nông nghiệp. Rủi ro nông nghiệp cũng bao gồm các biến động bất lợi về giá đầu vào và đầu ra (World Bank, 2005).B Hardaker (2004) cho rằng rủi ro và không chắc chắn có thể định nghĩa theo nhiều cách khác nhau, song cách phân biệt thông thường đó là: Rủi ro là sự biết không hoàn hảo về kết quả có khả năng xảy ra và xác suất của nó, còn không chắc chắn là kết quả có khả năng xảy ra và xác suất của nó không biết trước. 5 Có nhiều cách để phân loại rủi ro trong nông nghiệp, tuy nhiên nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nó gồm 5 nhóm rủi ro sau: Rủi ro sản xuất (production risk), rủi ro giá (price or marketing risk), rủi ro thể chế (institutional risk), rủi ro do con người (individual risk) và rủi ro tài chính (financial risk).

[6] Như vậy thuật ngữ “rủi ro” đã được nhiều tác giả trên thế giới nghiên cứu và cũng có nhiều quan điểm, cách hiểu khác biệt nhau.2 Quan điểm về rủi ro của các học giả Việt Nam Theo từ điển Tiếng Việt (1995) thì rủi ro là điều không lành, không tốt bất ngờ xảy đến. Rủi ro (đồng nghĩa với rủi) là sự không may. Trong lĩnh vực kinh doanh, tác giả Hồ Diệu định nghĩa: “Rủi ro là sự tổn thất về tài sản hay giảm sút lợi nhuận thực tế so với lợi nhuận dự kiến. Rủi ro là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp, tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển doanh nghiệp”.

Theo Nguyễn Quốc Nghi và Lê Thị Diệu Hiền (2014), rủi ro kinh doanh là những thay đổi của thu nhập phát sinh từ đặc tính các ngành kinh doanh trong nông nghiệp như thời tiết, khí hậu, dịch bệnh, giá cả,…ảnh hưởng đến ngành kinh doanh. Ngô Quang Huân (2008), rủi ro có thể xuất hiện trong hầu hết các hoạt động của con người. Khi có rủi ro người ta không thể dự đoán chính xác được kết quả. Sự hiện diện của rủi ro gây nên sự bất định.

Nguy cơ rủi ro xuất hiện bất cứ khi nào khi một hành động dẫn đến khả năng được hoặc mất không thể đoán trước và rủi ro có thể đo lường được nhưng rủi ro là sự biến động tiềm ẩn các kết quả. Bùi Thị Gia (2005), trong lĩnh vực nông nghiệp chúng ta có thể hiểu rủi ro là những tổn thất, những bất trắc, khả năng không đạt được kết quả mong muốn và rủi ro có thể đo lường được. 6 Theo Nguyễn Thị Vĩnh Hà (2014) thì theo quan điểm truyền thống, rủi ro được xem là sự không may mắn, sự tổn thất mất mát, nguy hiểm. Đó là sự tổn thất về tài sản hay là sự giảm sút lợi nhuận thực tế so với lợi nhuận dự kiến.

Rủi ro còn được hiểu là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình kinh doanh. [3] Theo Lữ Bá Văn (2007) thì theo quan điểm hiện đại, rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được, vừa mang đến những tổn thất mất mát cho con người nhưng cũng có thể mang lại những lợi ích, những cơ hội. Rủi ro là những yếu tố không lường trước được, trong quá trình xây dựng và thực hiện dự án mà cần phải chú ý và quản lý nó. Phân tích rủi ro (Risk analysis) nghĩa là xác định các rủi ro có thể xảy ra khi tiến hành dự án để dự kiến trước các nguồn lực và các phương án cần thiết nhằm ứng phó khi nó xảy ra (Hoàng Mạnh Quân, 2007).

Rủi ro nông nghiệp là những bất trắc, tổn thất xảy ra cho người sản xuất nông ngiệp gây ra bởi nhiều nguyên nhân như: thời tiết, thiên tai, dịch bệnh, giá cả, giống. Trong nghiên cứu này, rủi ro là những điều xảy đến bất ngờ gây ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động nuôi tôm thẻ chân trắng. Rủi ro có thể do yếu tố bên trong của hộ hoặc do các yếu tố ngoại cảnh tác động. Rủi ro cũng có thể ở các mức độ khác nhau dựa vào tần suất rủi ro, quy mô thiệt hại và mức độ thiệt hại.2 Phân loại rủi ro * Rủi ro trong sản xuất: Đến từ những sự kiện không đoán trước được của thời tiết cũng như những bất định trong sản xuất nông nghiệp.

Vì nông nghiệp chịu tác động của nhiều yếu tố không kiểm soát được như thời tiết, dịch bệnh, giống,…thậm chí hàng năm sử dụng đầu vào và đầu ra như nhau nhưng năng suất vẫn khác nhau. 7 * Rủi ro về giá cả hay rủi ro về thị trường: Xuất hiện do những thay đổi không báo trước của thị trường đầu vào cũng như đầu ra trong sản xuất nông nghiệp. Giá đầu vào và đầu ra trong nông nghiệp thay đổi hàng năm, đặc biệt trong ngành thủy sản, giá đầu vào có thể thay đổi theo tháng, giá đầu ra bấp bênh. Trong khi đó chu kỳ sản xuất dài 3 – 5 tháng và dài hơn, do đó quyết định sản xuất phải có trước đó 3 – 5 tháng hoặc sớm hơn nữa, với thời gian đó đủ để giá nông sản có thể thay đổi.

* Rủi ro thể chế: Gây ra bởi những thay đổi do luật quy định từ phía nhà nước hoặc cấp chính quyền địa phương. Ví dụ thay đổi luật quản lý chất thải thủy sản có thể ảnh hưởng tốt, nhưng thay đổi quá nhiều các điều khoản thuế thu nhập hoặc trả nợ thì có thể ngược lại. Hay chính sách cho vay vốn nhiều hay ít có thể thay đổi quy mô và số lượng hộ nuôi tôm. * Rủi ro về con người: Đến từ rủi ro mang tính cá nhân hoặc do sức khỏe bị ảnh hưởng bởi ốm đau bệnh tật, tình trạng này kéo dài có thể ảnh hưởng đến sản xuất và tăng chi phí một cách đáng kể.

* Rủi ro tài chính và tín dụng: Rủi ro về mặt tài chính liên quan đến sự an toàn và mất an toàn về mặt tài chính của doanh nghiệp. An toàn tài chính của doanh nghiệp thể hiện ở khả năng trả nợ và khả năng thanh toán. Khác với rủi ro trong kinh doanh, nguyên nhân xảy ra rủi ro trong tài chính là sử dụng vốn vay. Tăng vốn vay làm tăng tỷ số nợ trên vốn của chủ sở hữu, làm tăng cán cân tài chính, tăng cán cân tài chính có thể dẫn đến tăng rủi ro tài chính khi thu nhập giảm.

Tỷ trọng vốn vay càng lớn so với tổng vốn của chủ thì thì hệ số nhân đóng góp vào rủi ro kinh doanh càng cao. Chỉ khi doanh nghiệp, trang trại tự tài trợ 100% vốn thì không có rủi ro về mặt tài chính. Tăng lãi suất vốn vay cũng dẫn đến khả năng tăng rủi ro về mặt tài chính. Với đặc trưng của hoạt động nuôi trồng thủy sản, rủi ro chủ yếu tập trung vào 3 loại, gồm rủi ro thiên tai, rủi ro thị trường và rủi ro dịch bệnh (Lê 8 Thị Hoa Sen và Nguyễn Thị Diệu Huyền, 2017).

Do đó nghiên cứu này tập trung tìm hiểu và phân tích 3 rủi ro trên. Rủi ro thiên tai là rủi ro do các hiện tượng động đất, núi lửa, bão, lũ lụt, sóng thần, sét đánh, đất lở, hạn hán, sương muối,…gây ra. Những rủi ro này đến bất ngờ mà ta không thể dự báo trước được. Rủi ro thị trường là rủi ro xuất hiện do những thay đổi không báo trước của thị trường đầu vào cũng như đầu ra trong sản xuất nông nghiệp.

Giá đầu vào và đầu ra trong nông nghiệp thay đổi hàng năm, đặc biệt trong ngành thủy sản, giá đầu vào có thể thay đổi theo tháng, giá đầu ra bấp bênh. Rủi ro dịch bệnh là rủi ro do các bệnh dịch xuất hiện trong quá trình sản xuất, thường lây lan nhanh trong thời gian ngắn và gây thiệt hại lớn đến sản xuất nông nghiệp. Mối quan hệ giữa rủi ro và tổn thất Tổn thất là những thiệt hại, mất mát về tài sản, cơ hội mất hưởng, về con người tinh thần sức khỏe và sự nghiệp của họ do những nguyên nhân từ các rủi ro gây ra. Rủi ro không phải là nguy cơ xảy ra những bất lợi mà thực tế rủi ro là sự kiện bất lợi đã xảy ra và đã gây ra những thiệt hại về người và của.

Rủi ro phản ánh mặt chất của những sự kiện không may xảy ra. Còn tổn thất là những hậu quá xác định khi rủi ro đã xảy ra. Tổn thất phản ánh về mặt lượng của những sự kiện bất ngờ không may xảy ra, qua đó thấy được mức độ nghiêm trọng của rủi ro. Rủi ro và tổn thất là hai phạm trù khác nhau nhưng lại có quan hệ chặt chẽ với nhau.

Rủi ro là nguyên nhân, tổn thất là hậu quả; rủi ro là mặt chất còn tổn thất là mặt lượng. Do vậy, khi nghiên cứu về tổn thất sẽ thấy được sự nguy hiểm, tác hại, mức độ nghiêm trọng của rủi ro đối với con người và cuộc sống của họ. Mặt khác, khi nghiêm cứu về tổn thất mà không nghiên cứu về 9 rủi ro sẽ không biết thiệt hại đó có nguyên nhân từ đâu để từ đó có biện pháp phòng chống, hạn chế một cách có hiệu quả.2 Thực trạng sản xuất chè trên thế giới và tại Việt Nam 2.1 Thực trạng sản xuất chè trên thế giới Sản xuất chè toàn cầu (chè đen, chè xanh, chè hòa tan) tăng 4,2%/năm trong thập kỷ qua, đạt 5,13 triệu tấn trong năm 2014.