Luận văn: Rủi ro trong sản xuất chè của nông hộ tại Phúc Trìu, Thái Nguyên

Luận văn phân tích các rủi ro trong sản xuất chè tại Thái Nguyên: thiên tai, sâu bệnh, thị trường. Đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp cho nông hộ.

• Tác giả: Triệu Quý Phong
• Người hướng dẫn: ThS. Bùi Thị Minh Hà
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khuyến nông
• Đề tài: Nghiên cứu rủi ro trong sản xuất chè của nông hộ tại xã Phúc Trìu, Thành phố Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Khái niệm và phân loại rủi ro trong sản xuất chè

Rủi ro trong sản xuất chè là những yếu tố không chắc chắn có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình canh tác, năng suất và thu nhập của nông hộ. Tại Thái Nguyên, rủi ro sản xuất chè xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, từ tự nhiên đến kinh tế. Việc hiểu rõ các loại rủi ro trong nông nghiệp, đặc biệt là trong ngành chè, giúp nông dân chủ động phòng tránh và giảm thiểu tổn thất. Nghiên cứu rủi ro ở xã Phúc Trìu, Thái Nguyên cho thấy nông hộ cần có chiến lược quản lý rủi ro toàn diện. Các rủi ro này không chỉ ảnh hưởng đến sản lượng mà còn tác động đến hiệu quả kinh tế và bền vững của sản xuất chè Thái Nguyên. Việc phân loại rõ ràng giúp xây dựng các giải pháp phòng chống hiệu quả.

1.1. Khái niệm rủi ro và đặc điểm trong sản xuất chè

Rủi ro là khả năng xảy ra sự kiện không mong muốn gây thiệt hại kinh tế. Trong sản xuất chè, rủi ro bao gồm những yếu tố bất định ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng và thu nhập. Nông hộ Thái Nguyên thường gặp phải những rủi ro từ biến đổi khí hậu, sâu bệnh, và biến động giá cả. Đặc điểm của rủi ro nông nghiệp là tính phức tạp, tính liên tục và khó dự báo. Hiểu biết về rủi ro giúp nông dân lập kế hoạch và phân bổ nguồn lực hợp lý.

1.2. Phân loại rủi ro trong sản xuất chè Thái Nguyên

Rủi ro sản xuất chè được chia thành ba loại chính: rủi ro do thiên tai và biến đổi khí hậu, rủi ro do sâu bệnh hại cây trồng, và rủi ro thị trường. Rủi ro thiên tai bao gồm mưa đá, lũ lụt, hạn hán ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất. Rủi ro sâu bệnh gây suy giảm chất lượng chè và tăng chi phí phòng trừ. Rủi ro thị trường liên quan đến biến động giá chè, mất thị trường tiêu thụ. Tại xã Phúc Trìu, ba loại rủi ro này đều tác động đáng kể đến kinh tế hộ nông dân.

II. Thực trạng rủi ro do thiên tai trong sản xuất chè

Thiên tai là một trong những rủi ro lớn nhất trong sản xuất chè tại Thái Nguyên. Các điều kiện thời tiết bất thường như mưa lớn, mưa đá, và hạn hán thường xuyên xảy ra ở vùng chè Phúc Trìu. Biến đổi khí hậu đã làm thay đổi chu kỳ mưa, gây khó khăn trong quản lý tưới tiêu. Nông hộ ở Thái Nguyên phải đối mặt với rủi ro mất mùa khi thiên tai xảy ra bất ngờ. Nghiên cứu cho thấy rủi ro thiên tai là yếu tố mà nông dân lo ngại nhất, chiếm tỷ lệ cao trong các rủi ro nhận diện được. Việc xây dựng hệ thống cảnh báo sớm và biện pháp phòng chống là cần thiết.

2.1. Các loại thiên tai ảnh hưởng đến sản xuất chè

Tại xã Phúc Trìu, Thái Nguyên, các thiên tai chính bao gồm mưa đá, mưa kéo dài, hạn hán mùa hè. Mưa đá gây hư hại lá chè non, ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm. Hạn hán khiến cây chè bị stress, giảm năng suất. Rủi ro thiên tai còn bao gồm gió mạnh, lũ lụt làm hư hại ruộng. Nông dân cần có kiến thức về dự báo khí tượng để chủ động bảo vệ cây trồng.

2.2. Ảnh hưởng của thiên tai đến hiệu quả sản xuất

Rủi ro thiên tai gây ảnh hưởng lớn đến doanh thu từ trồng chè. Khi có mưa đá hoặc hạn hán, sản lượng có thể giảm từ 20-40% tùy mức độ. Chi phí sản xuất chè lại tăng do phải đầu tư thêm vào phòng chống thiên tai. Nông hộ Thái Nguyên phải chịu tổn thất kinh tế đáng kể khi thiên tai xảy ra. Các biện pháp giảm thiểu rủi ro như lắp hệ thống tưới, che phủ cây trồng là cần thiết.

III. Rủi ro do sâu bệnh hại trong sản xuất chè

Sâu bệnh hại là yếu tố rủi ro quan trọng thứ hai trong sản xuất chè Thái Nguyên. Tại xã Phúc Trìu, các loài sâu, bệnh nấm mốc thường xuyên xuất hiện gây hư hại lá chè. Rủi ro sâu bệnh không chỉ làm giảm năng suất mà còn hạ thấp chất lượng chè, ảnh hưởng đến giá bán. Nông hộ phải đầu tư thêm chi phí phòng trừ sâu bệnh bằng thuốc bảo vệ thực vật. Việc quản lý rủi ro sâu bệnh đòi hỏi kiến thức kỹ thuật và kinh nghiệm từ người nông dân. Bệnh lá chè, sâu chè là những rủi ro phổ biến cần được chủ động phòng tránh.

3.1. Các loại sâu bệnh chính trong sản xuất chè

Tại Thái Nguyên, các sâu bệnh phổ biến bao gồm sâu chè xanh, sâu chè đen, bệnh lá chè, bệnh héo xanh. Sâu chè gây thiệt hại trực tiếp lên lá, làm giảm chất lượng chè Thái Nguyên. Bệnh nấm mốc thường xuất hiện vào mùa mưa, làm hư hại lá non. Những rủi ro sâu bệnh này tăng chi phí bảo vệ thực vật cho nông hộ. Việc xác định sâu bệnh sớm giúp kiểm soát rủi ro hiệu quả hơn.

3.2. Tác động kinh tế của rủi ro sâu bệnh

Rủi ro sâu bệnh làm tăng chi phí sản xuất chè 15-25% tùy mức độ nhiễm bệnh. Chất lượng chè bị hạ thấp dẫn đến giá bán giảm. Nông hộ xã Phúc Trìu thường phải sử dụng thuốc bảo vệ thực vật liên tục, tăng gánh nặng tài chính. Lợi nhuận từ sản xuất chè bị ảnh hưởng khi phải chi thêm cho phòng trừ. Cần có chiến lược quản lý rủi ro sâu bệnh bền vững để giảm chi phí.

IV. Rủi ro thị trường và chiến lược phòng chống

Rủi ro thị trường trong sản xuất chè Thái Nguyên liên quan đến biến động giá chè, mất thị trường tiêu thụ, cạnh tranh với các vùng chè khác. Giá chè có thể giảm mạnh khi cung vượt cầu, gây khó khăn cho nông hộ. Rủi ro xuất khẩu ảnh hưởng khi các thị trường chính có tình trạng chính trị, kinh tế bất ổn. Nông dân xã Phúc Trìu cần hiểu rõ cơ cấu xuất khẩu chè để dự báo xu hướng giá. Xây dựng các hợp tác xã, tổ chức bán hàng tập thể giúp giảm rủi ro thị trường. Việc nâng cao chất lượng chè Thái Nguyên là chiến lược cạnh tranh dài hạn.

4.1. Các yếu tố rủi ro thị trường chính

Rủi ro giá chè là yếu tố lớn nhất, phụ thuộc vào sản lượng toàn thế giới và nhu cầu tiêu thụ. Mất thị trường xảy ra khi các nước khác cạnh tranh giá. Rủi ro chất lượng khi sản phẩm không đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu. Tại Thái Nguyên, nông hộ thường bị động trước biến động giá chè vì thiếu thông tin thị trường. Việc tham gia HTX giúp nông dân tiếp cận thị trường tốt hơn.

4.2. Chiến lược giảm thiểu rủi ro thị trường

Nông hộ xã Phúc Trìu nên diversify sản phẩm chè (chè xanh, chè ủ, chè đen) để giảm rủi ro giá. Xây dựng mối liên hệ ổn định với thương lái, nhà xuất khẩu. Nâng cao chất lượng sản phẩm để tăng giá trị chè Thái Nguyên trên thị trường. Tham gia hợp tác xã giúp nông dân có tiếng nói mạnh hơn trong thương lượng giá. Cập nhật thông tin thị trường chè toàn cầu để đưa ra quyết định sản xuất hợp lý.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Phần 2: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Phần 5: Những giải pháp 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.1 Tổng quan về rủi ro 2.1 Khái niệm rủi ro 2.1 Quan điểm về rủi ro của các học giả trên thế giới Theo từ điển Oxford “Rủi ro là khả năng gặp nguy hiểm hoặc bị đau đớn thiệt hại”. Thuật ngữ “rủi ro” là một cách đặc biệt để xác định và ý thức về mối đe dọa và khả năng mối đe dọa đó có thể xảy đến, thuật ngữ này dần dần được sử dụng nhiều trong các xã hội công nghiệp kể từ thời kỳ hiện đại, giai đoạn từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX. Theo một trường phái khác lại cho rằng rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được. Rủi ro là sự bất trắc cụ thể liên quan đến việc xuất hiện một biến cố không mong đợi.

Trong nông nghiệp, rủi ro được thể hiện qua những kết quả tiêu cực xuất phát từ dự đoán không hoàn hảo, sự thay đổi của khí hậu và biến động giá. Các yếu tố này bao gồm sự thất thường của tự nhiên (ví dụ như sâu hại, dịch bệnh) hay thời tiết không nằm trong sự kiểm soát của sản xuất nông nghiệp. Rủi ro nông nghiệp cũng bao gồm các biến động bất lợi về giá đầu vào và đầu ra (World Bank, 2005).B Hardaker (2004) cho rằng rủi ro và không chắc chắn có thể định nghĩa theo nhiều cách khác nhau, song cách phân biệt thông thường đó là: Rủi ro là sự biết không hoàn hảo về kết quả có khả năng xảy ra và xác suất của nó, còn không chắc chắn là kết quả có khả năng xảy ra và xác suất của nó không biết trước. 5 Có nhiều cách để phân loại rủi ro trong nông nghiệp, tuy nhiên nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nó gồm 5 nhóm rủi ro sau: Rủi ro sản xuất (production risk), rủi ro giá (price or marketing risk), rủi ro thể chế (institutional risk), rủi ro do con người (individual risk) và rủi ro tài chính (financial risk).

[6] Như vậy thuật ngữ “rủi ro” đã được nhiều tác giả trên thế giới nghiên cứu và cũng có nhiều quan điểm, cách hiểu khác biệt nhau.2 Quan điểm về rủi ro của các học giả Việt Nam Theo từ điển Tiếng Việt (1995) thì rủi ro là điều không lành, không tốt bất ngờ xảy đến. Rủi ro (đồng nghĩa với rủi) là sự không may. Trong lĩnh vực kinh doanh, tác giả Hồ Diệu định nghĩa: “Rủi ro là sự tổn thất về tài sản hay giảm sút lợi nhuận thực tế so với lợi nhuận dự kiến. Rủi ro là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp, tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển doanh nghiệp”.

Theo Nguyễn Quốc Nghi và Lê Thị Diệu Hiền (2014), rủi ro kinh doanh là những thay đổi của thu nhập phát sinh từ đặc tính các ngành kinh doanh trong nông nghiệp như thời tiết, khí hậu, dịch bệnh, giá cả,…ảnh hưởng đến ngành kinh doanh. Ngô Quang Huân (2008), rủi ro có thể xuất hiện trong hầu hết các hoạt động của con người. Khi có rủi ro người ta không thể dự đoán chính xác được kết quả. Sự hiện diện của rủi ro gây nên sự bất định.

Nguy cơ rủi ro xuất hiện bất cứ khi nào khi một hành động dẫn đến khả năng được hoặc mất không thể đoán trước và rủi ro có thể đo lường được nhưng rủi ro là sự biến động tiềm ẩn các kết quả. Bùi Thị Gia (2005), trong lĩnh vực nông nghiệp chúng ta có thể hiểu rủi ro là những tổn thất, những bất trắc, khả năng không đạt được kết quả mong muốn và rủi ro có thể đo lường được. 6 Theo Nguyễn Thị Vĩnh Hà (2014) thì theo quan điểm truyền thống, rủi ro được xem là sự không may mắn, sự tổn thất mất mát, nguy hiểm. Đó là sự tổn thất về tài sản hay là sự giảm sút lợi nhuận thực tế so với lợi nhuận dự kiến.

Rủi ro còn được hiểu là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình kinh doanh. [3] Theo Lữ Bá Văn (2007) thì theo quan điểm hiện đại, rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được, vừa mang đến những tổn thất mất mát cho con người nhưng cũng có thể mang lại những lợi ích, những cơ hội. Rủi ro là những yếu tố không lường trước được, trong quá trình xây dựng và thực hiện dự án mà cần phải chú ý và quản lý nó. Phân tích rủi ro (Risk analysis) nghĩa là xác định các rủi ro có thể xảy ra khi tiến hành dự án để dự kiến trước các nguồn lực và các phương án cần thiết nhằm ứng phó khi nó xảy ra (Hoàng Mạnh Quân, 2007).

Rủi ro nông nghiệp là những bất trắc, tổn thất xảy ra cho người sản xuất nông ngiệp gây ra bởi nhiều nguyên nhân như: thời tiết, thiên tai, dịch bệnh, giá cả, giống. Trong nghiên cứu này, rủi ro là những điều xảy đến bất ngờ gây ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động nuôi tôm thẻ chân trắng. Rủi ro có thể do yếu tố bên trong của hộ hoặc do các yếu tố ngoại cảnh tác động. Rủi ro cũng có thể ở các mức độ khác nhau dựa vào tần suất rủi ro, quy mô thiệt hại và mức độ thiệt hại.2 Phân loại rủi ro * Rủi ro trong sản xuất: Đến từ những sự kiện không đoán trước được của thời tiết cũng như những bất định trong sản xuất nông nghiệp.

Vì nông nghiệp chịu tác động của nhiều yếu tố không kiểm soát được như thời tiết, dịch bệnh, giống,…thậm chí hàng năm sử dụng đầu vào và đầu ra như nhau nhưng năng suất vẫn khác nhau. 7 * Rủi ro về giá cả hay rủi ro về thị trường: Xuất hiện do những thay đổi không báo trước của thị trường đầu vào cũng như đầu ra trong sản xuất nông nghiệp. Giá đầu vào và đầu ra trong nông nghiệp thay đổi hàng năm, đặc biệt trong ngành thủy sản, giá đầu vào có thể thay đổi theo tháng, giá đầu ra bấp bênh. Trong khi đó chu kỳ sản xuất dài 3 – 5 tháng và dài hơn, do đó quyết định sản xuất phải có trước đó 3 – 5 tháng hoặc sớm hơn nữa, với thời gian đó đủ để giá nông sản có thể thay đổi.

* Rủi ro thể chế: Gây ra bởi những thay đổi do luật quy định từ phía nhà nước hoặc cấp chính quyền địa phương. Ví dụ thay đổi luật quản lý chất thải thủy sản có thể ảnh hưởng tốt, nhưng thay đổi quá nhiều các điều khoản thuế thu nhập hoặc trả nợ thì có thể ngược lại. Hay chính sách cho vay vốn nhiều hay ít có thể thay đổi quy mô và số lượng hộ nuôi tôm. * Rủi ro về con người: Đến từ rủi ro mang tính cá nhân hoặc do sức khỏe bị ảnh hưởng bởi ốm đau bệnh tật, tình trạng này kéo dài có thể ảnh hưởng đến sản xuất và tăng chi phí một cách đáng kể.

* Rủi ro tài chính và tín dụng: Rủi ro về mặt tài chính liên quan đến sự an toàn và mất an toàn về mặt tài chính của doanh nghiệp. An toàn tài chính của doanh nghiệp thể hiện ở khả năng trả nợ và khả năng thanh toán. Khác với rủi ro trong kinh doanh, nguyên nhân xảy ra rủi ro trong tài chính là sử dụng vốn vay. Tăng vốn vay làm tăng tỷ số nợ trên vốn của chủ sở hữu, làm tăng cán cân tài chính, tăng cán cân tài chính có thể dẫn đến tăng rủi ro tài chính khi thu nhập giảm.

Tỷ trọng vốn vay càng lớn so với tổng vốn của chủ thì thì hệ số nhân đóng góp vào rủi ro kinh doanh càng cao. Chỉ khi doanh nghiệp, trang trại tự tài trợ 100% vốn thì không có rủi ro về mặt tài chính. Tăng lãi suất vốn vay cũng dẫn đến khả năng tăng rủi ro về mặt tài chính. Với đặc trưng của hoạt động nuôi trồng thủy sản, rủi ro chủ yếu tập trung vào 3 loại, gồm rủi ro thiên tai, rủi ro thị trường và rủi ro dịch bệnh (Lê 8 Thị Hoa Sen và Nguyễn Thị Diệu Huyền, 2017).

Do đó nghiên cứu này tập trung tìm hiểu và phân tích 3 rủi ro trên. Rủi ro thiên tai là rủi ro do các hiện tượng động đất, núi lửa, bão, lũ lụt, sóng thần, sét đánh, đất lở, hạn hán, sương muối,…gây ra. Những rủi ro này đến bất ngờ mà ta không thể dự báo trước được. Rủi ro thị trường là rủi ro xuất hiện do những thay đổi không báo trước của thị trường đầu vào cũng như đầu ra trong sản xuất nông nghiệp.

Giá đầu vào và đầu ra trong nông nghiệp thay đổi hàng năm, đặc biệt trong ngành thủy sản, giá đầu vào có thể thay đổi theo tháng, giá đầu ra bấp bênh. Rủi ro dịch bệnh là rủi ro do các bệnh dịch xuất hiện trong quá trình sản xuất, thường lây lan nhanh trong thời gian ngắn và gây thiệt hại lớn đến sản xuất nông nghiệp. Mối quan hệ giữa rủi ro và tổn thất Tổn thất là những thiệt hại, mất mát về tài sản, cơ hội mất hưởng, về con người tinh thần sức khỏe và sự nghiệp của họ do những nguyên nhân từ các rủi ro gây ra. Rủi ro không phải là nguy cơ xảy ra những bất lợi mà thực tế rủi ro là sự kiện bất lợi đã xảy ra và đã gây ra những thiệt hại về người và của.

Rủi ro phản ánh mặt chất của những sự kiện không may xảy ra. Còn tổn thất là những hậu quá xác định khi rủi ro đã xảy ra. Tổn thất phản ánh về mặt lượng của những sự kiện bất ngờ không may xảy ra, qua đó thấy được mức độ nghiêm trọng của rủi ro. Rủi ro và tổn thất là hai phạm trù khác nhau nhưng lại có quan hệ chặt chẽ với nhau.

Rủi ro là nguyên nhân, tổn thất là hậu quả; rủi ro là mặt chất còn tổn thất là mặt lượng. Do vậy, khi nghiên cứu về tổn thất sẽ thấy được sự nguy hiểm, tác hại, mức độ nghiêm trọng của rủi ro đối với con người và cuộc sống của họ. Mặt khác, khi nghiêm cứu về tổn thất mà không nghiên cứu về 9 rủi ro sẽ không biết thiệt hại đó có nguyên nhân từ đâu để từ đó có biện pháp phòng chống, hạn chế một cách có hiệu quả.2 Thực trạng sản xuất chè trên thế giới và tại Việt Nam 2.1 Thực trạng sản xuất chè trên thế giới Sản xuất chè toàn cầu (chè đen, chè xanh, chè hòa tan) tăng 4,2%/năm trong thập kỷ qua, đạt 5,13 triệu tấn trong năm 2014.