Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT NHẸ HƠN LUẬT ĐỊNH 1. Khái niệm và các đặc điểm cơ bản của quyết định hình phạt nhẹ hơn luật định: 1. Khái niệm quyết định hình phạt nhẹ hơn luật định: * Một số khái niệm của các nhà khoa học: Điều 38 khoản 3 BLHS năm 1985 và Điều 47 BLHS năm 1999 quy định quyết định hình phạt trong trường hợp có nhiều tình tiết giảm nhẹ. Nội dung của các điều, khoản này là Toà án sẽ áp dụng một hình phạt dưới mức thấp nhất hoặc chuyển sang một hình phạt khác thuộc loại nhẹ hơn nếu có nhiều tình tiết giảm nhẹ.
Quy định này đã được Toà án áp dụng rất nhiều trên thực tế, tuy nhiên để hiểu chính xác và đúng đắn tinh thần điều luật và nội dung bên trong của nó thì vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau. Có một câu hỏi là: như thế nào là "dưới mức thấp nhất" và như thế nào là "chuyển sang một hình phạt khác thuộc loại nhẹ hơn". Ví dụ khoản 4 Điều 185d có khung hình phạt là tù chung thân hoặc tử hình; khi Toà án áp dụng hình phạt là 20 năm tù thì đây có nghĩa là "hình phạt dưới mức thấp nhất" hay là "chuyển sang hình phạt khác thuộc loại nhẹ hơn". - Theo Thạc sỹ Đinh Văn Quế - Chánh Toà hình sự - Toà án nhân dân Tối cao, thì: "Quyết định hình phạt nhẹ hơn quy định của Bộ luật hình sự là trường hợp Toà án có thể áp dụng mức hình phạt dưới mức thấp nhất của 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khung hình phạt mà điều luật đã quy định hoặc chuyển sang một hình phạt khác thuộc loại nhẹ hơn" [24].
- Quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất là tuyên một hình phạt thấp hơn so với mức thấp nhất của khung hình phạt quy định, nhưng không được thấp hơn mức thấp nhất của loại hình phạt đó. Thay thế một hình phạt khác nhẹ hơn là thay thế loại hình phạt được quy định đối với tội đó bằng một hình phạt nhẹ hơn không được quy định trong điều luật đó [32]. - Quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt mà điều luật đã quy định nghĩa là quyết định một hình phạt thấp hơn mức tối thiểu của hình phạt ở chế tài của khung hình phạt tương ứng, nhưng phải trong khung hình phạt liền kề nhẹ hơn của điều luật hoặc một hình phạt dưới mức thấp nhất của khung trong trường hợp chỉ có một khung hình phạt hoặc khung hình phạt đó là khung nhẹ nhất của điều luật. Quyết định chuyển sang một hình phạt khác thuộc loại nhẹ hơn nghĩa là quyết định thay thế loại hình phạt được quy định trong điều luật hoặc khoản của điều luật đối với tội đang xét xử bằng một loại hình phạt khác thuộc loại nhẹ hơn không được quy định trong điều luật hoặc khoản của điều luật đó [29].
- Quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất mà điều luật đã quy định, tức là áp dụng hình phạt đó với mức thấp hơn mức thấp nhất của khung hình phạt mà điều luật quy định đối với tội phạm bị xét xử. Chuyển sang một hình phạt khác thuộc loại nhẹ hơn nghĩa là thay thế loại hình phạt được quy định trong điều luật về tội phạm bị xét xử bằng một loại hình phạt khác nhẹ hơn không được quy định trong điều luật [30]. Những định nghĩa trên đây mới chỉ dừng lại ở việc giải thích theo nội dung điều luật (Điều 38 khoản 3 BLHS 1985, Điều 47 BLHS 1999) mà chưa có sự phân biệt để trả lời cho những thắc mắc đã nêu trên. Lý giải cặn kẽ vấn đề này sẽ có cơ sở để đưa ra những tiêu chí, căn cứ giải quyết vấn đề khi nào thì quyết định hình phạt nhẹ hơn (và phải cùng loại hình phạt), khi nào được 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chuyển sang một loại hình phạt khác thuộc loại nhẹ hơn.
Ví dụ bị cáo Phạm Văn Thê và Phạm Thị Kim bị xét xử về tội "Cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng" theo khoản 1 điều 165 BLHS năm 1999, Toà án đã tuyên phạt Thê 9 tháng tù, Kim 6 tháng tù và khẳng định đây là áp dụng điều 47 BLHS 1999 để quyết định hình phạt dưới mức khởi điểm của khung hình phạt. Vậy trường hợp này áp dụng điều luật và cho rằng đã quyết định hình phạt dưới mức khởi điểm của khung hình phạt đã đúng chưa? Mức khởi điểm của khung 1 điều 165 là như thế nào, hình phạt cải tạo không giam giữ hay hình phạt tù, hoặc mức thấp nhất của mỗi loại hình phạt đều là mức khởi điểm của khung.Cả Điều 38 khoản 3 BLHS 1985, Điều 47 BLHS 1999 cũng như các định nghĩa nêu trên đều chưa làm rõ được vấn đề này, vì thế cần thiết phải nghiên cứu kỹ lưỡng nhằm đưa ra định nghĩa đúng đắn, bao quát mọi trường hợp quyết định hình phạt nhẹ hơn luật định. * Căn cứ quy định tại Điều 47 Bộ luật hình sự cho thấy quyết định hình phạt nhẹ hơn luật định là việc Toà án có thể đưa ra một hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt mà điều luật đã quy định (nhưng phải trong khung hình phạt liền kề nhẹ hơn của điều luật nếu điều luật có từ hai khung trở lên) hoặc chuyển sang một hình phạt khác thuộc loại nhẹ hơn. Hiện nay có quan điểm cho rằng khi Toà án áp dụng một mức hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt đối với riêng loại hình phạt đó là đã quyết định một hình phạt nhẹ hơn luật định.
Ví dụ khung có hai loại hình phạt là tù từ một năm đến năm năm và cải tạo không giam giữ đến ba năm, nếu Toà án quyết định mức hình phạt sáu tháng tù giam tức là bị cáo đã được vận dụng điều 47 Bộ luật hình sự để được hưởng quy định quyết định hình phạt nhẹ hơn luật định. Theo tôi quan điểm trên chưa thuyết phục bởi vì điều 47 BLHS quy định: "thì Toà án có thể quyết định một hình phạt dưới mức thấp nhất của khung" tức là phải dưới tất cả các loại hình phạt thấp nhất được quy định 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong khung đó. Như ví dụ trên mức hình phạt sáu tháng tù giam chưa phải là được áp dụng điều 47 BLHS, vậy xếp nó vào loại nào? Có thể quy định như hiện nay đã gây khó khăn cho việc hiểu và vận dụng điều luật trên thực tế, còn gây tranh cãi và áp dụng khác nhau giữa các địa phương. Nếu điều luật nói rõ là quyết định một hình phạt cùng loại dưới mức thấp nhất của khung (tôi xin nhấn mạnh là cùng loại) thì những khái niệm trên là đúng, còn nói chung một hình phạt dưới mức thấp nhất của khung thì theo cách hiểu phổ thông nhất tức là phải bao gồm dưới "trọn gói", dưới toàn bộ tất cả các loại hình phạt có trong khung đó.
Tuy nhiên hiện thời để có căn cứ pháp lý cho việc quyết định một mức hình phạt dưới khung, cùng loại thì nên theo các khái niệm hiện nay. Một vấn đề là quy định như thế nào thì có lợi cho bị cáo, đồng thời thể hiện sự minh bạch, rõ ràng của pháp luật, theo tôi việc quyết định một hình phạt cùng loại dưới mức thấp nhất của khung nên có quy định riêng cho cụ thể hơn, và khái niệm quyết định hình phạt nhẹ hơn luật định có thể hiểu là: "Quyết định hình phạt nhẹ hơn luật định là việc Toà án áp dụng một mức hình phạt, theo cùng một loại hình phạt nhẹ hơn hoặc chuyển sang một loại hình phạt khác nhẹ hơn khung hình phạt đối với một tội phạm cụ thể được quy định trong Phần các tội phạm của Bộ luật hình sự mà bị cáo bị Toà án đưa ra xét xử". Các đặc điểm cơ bản của quyết định hình phạt nhẹ hơn luật định: * Mang đặc điểm của hoạt động quyết định hình phạt nói chung: - Chỉ có thể do một cơ quan tư pháp duy nhất thực hiện, đó là Toà án. Điều 127 Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi) quy định: "Toà án nhân dân Tối cao, các Toà án nhân dân địa phương, các Toà án quân sự và các Toà án khác do luật định là những cơ quan xét xử của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam".
Như vậy đây là quy định xuất phát từ đạo luật gốc - Hiến pháp, có giá 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trị pháp lý cao nhất, không cơ quan nào có thể làm thay Toà án trong hoạt động xét xử. Cụ thể hoá điều này, Luật tổ chức Toà án nhân dân năm 2002 ngay tại Điều 1 đã nhắc lại quy định này và khẳng định: "Toà án xét xử những vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh tế, hành chính và giải quyết những việc khác theo quy định của pháp luật". Điều 72 Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi) quy định: "Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Toà án đã có hiệu lực pháp luật", quy định này cũng được nhắc lại tại Điều 9 Bộ luật tố tụng hình sự. Chỉ có Toà án mới có thẩm quyền quyết định một hình phạt đối với một người (bị kết tội) - Điều 26 Bộ luật hình sự quy định: "Hình phạt được quy định trong Bộ luật hình sự và do Toà án quyết định".
Các cơ quan hành chính chỉ có thể ra quyết định xử lý vi phạm hành chính, quyết định kỷ luật mà không bao giờ được áp dụng hình phạt với bất cứ cá nhân nào. Tóm lại, Toà án là cơ quan duy nhất được Hiến pháp quy định chức năng xét xử các vụ án hình sự và quyết định áp dụng hình phạt đối với một cá nhân bị kết án. - Việc quyết định hình phạt chỉ có thể được thực hiện thông qua bản án kết tội và Toà án quyết định áp dụng hình phạt đối với người bị kết án: Theo Điều 72 Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi) và Điều 9 Bộ luật tố tụng hình sự thì một người chỉ phải chịu hình phạt khi có bản án kết tội (có hiệu lực pháp luật). Như vậy một bản án không kết tội thì không thể có một hình phạt nào được đưa ra, nếu Toà án miễn trách nhiệm hình sự hoặc miễn hình phạt thì cũng không có hình phạt xuất hiện.