Chương 1: Quyền tư pháp trong chính thể nhà nước hiện đại. Chương 2: Quyền tư pháp theo quy định của Hiến pháp năm 2013. Chương 3: Những nội dung mới của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân theo Hiến pháp năm 2013. 7 Chƣơng 1 QUYỀN TƢ PHÁP TRONG CHÍNH THỂ NHÀ NƢỚC HIỆN ĐẠI Khái niệm quyền tư pháp Theo quan niệm phổ biến trong khoa học chính trị và khoa học pháp lý, quyền lực nhà nước là một chỉnh thể thống nhất của các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp.
Quyền tư pháp là một nhánh quyền lực nhà nước. Nói đến “tư pháp” là “khái niệm dùng để chỉ các cơ quan tòa án, việc xét xử các hành vi vi phạm pháp luật và các vụ kiện tụng trong nhân dân, hoạt động của các cơ quan điều tra, kiểm sát, truy tố, xét xử và thi hành án”. Khái niệm tư pháp như vậy chưa thật chuẩn xác, bởi nó vừa chỉ chủ thể (các cơ quan tòa án), vừa chủ hoạt động xét xử của các cơ quan đó và hoạt động của các cơ quan khác như cơ quan điều tra, kiểm sát, truy tố, xét xử và thi hành án. Theo nghĩa hẹp hơn nhận thức trên, thuật ngữ “tư pháp” trong cuốn từ điển Luật học được định nghĩa là công việc tổ chức, giữ gìn, bảo vệ pháp luật.
Nói đến tư pháp là nói đến công lý, công bằng, là việc phân xử và phán xét các vi phạm pháp luật và tranh chấp trong xã hội phù hợp với pháp luật. Về mặt lý thuyết, trên thế giới cũng như ở Việt Nam có nhiều quan niệm khác nhau về quyền tư pháp. Ở các quốc gia có cách thức tổ chức bộ máy nhà nước theo học thuyết tam quyền phân lập, quyền tư pháp được xác định là một nhánh quyền lực độc lập với quyền lập pháp, quyền hành pháp và đồng nghĩa với quyền xét xử (tài phán) do tòa án thực hiện. Ở các quốc gia có cách thức tổ chức bộ máy nhà nước theo nguyên tắc quyền lực thống nhất, quyền tư pháp được phân công cho tòa án và các cơ quan khác thực hiện.
Ở Việt Nam, trong một thời gian dài, nguyên tắc tập quyền XHCN được áp dụng trong tổ chức bộ máy nhà nước. Tuy không ghi nhận trong các 8 văn kiện chính thức nhưng trên thực tế, tập quyền XHCN đã trở thành một nguyên tắc tổ chức quyền lực nhà nước (và được coi như sự phủ định nguyên tắc phân chia quyền lực trong nhà nước tư sản). Khi công cuộc Đổi mới bắt đầu, Nghị quyết Đại hội toàn quốc lần thứ VI (1986) đề ra nhiệm vụ “thực hiện một cuộc cải cách lớn về tổ chức bộ máy của các cơ quan nhà nước”. Đại hội Đảng lần thứ VII (1991) khẳng định Nhà nước Việt Nam thống nhất ba quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, với sự phân công rành mạch ba quyền đó (Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội năm 1991).
Đến Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI (2011), nguyên tắc “quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan tư pháp” được khẳng định. Quan điểm về tính thống nhất của quyền lực, về sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa ba quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp là một quan điểm chính trị - pháp lý khái quát, được thể chế hóa trong Hiến pháp năm 2013, đặt cơ sở ở tầm hiến định cho việc xác định nội dung của quyền tư pháp trong Nhà nước pháp quyền XHCN. Tuy nhiên, nguyên tắc này mới dừng lại trong phạm vi của một công thức tổng quát, chưa được cụ thể hóa trên các bình diện về chủ thể, phạm vi, nội dung, cách thức tổ chức thực hiện của quyền tư pháp. Ở Việt Nam, theo nhiều nhà nghiên cứu, quyền tư pháp được định nghĩa là “quyền xét xử các vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân gia đình, kinh tế, lao động, hành chính” [23, tr.
657], quyền tư pháp được định nghĩa là quyền “xét xử các hành vi vi phạm hiến pháp, vi phạm pháp luật từ phía công dân và cơ quan nhà nước; bảo vệ pháp 9 luật, công lý, tự do của công dân và trật tự an toàn xã hội” [17, tr. Tư pháp là một lĩnh vực quyền lực nhà nước, được thực hiện thông qua hoạt động “phân xử và phán xét tính đúng đắn, tính hợp pháp của các hành vi, các quyết định pháp luật khi có sự tranh chấp về các quyền và lợi ích giữa các chủ thể pháp luật” [8, tr. Phạm vi, đặc điểm của quyền tư pháp Từ những kết quả nghiên cứu lý thuyết và xét từ phương diện chủ thể thực hiện, quyền tư pháp với tư cách là một bộ phận của quyền lực nhà nước được hiểu theo phạm vi và mức độ sau: Thứ nhất: Quyền tư pháp được thực hiện bởi hệ thống các cơ quan tư pháp và bổ trợ tư pháp gồm: cơ quan xét xử (tòa án nhân dân), cơ quan điều tra, cơ quan công tố, cơ quan thi hành án; các cơ quan, tổ chức bổ trợ tư pháp (luật sư, công chứng, giám định tư pháp…) Thứ hai: Quyền tư pháp được hiểu là hoạt động xét xử của tòa án và những hoạt động của các cơ quan nhà nước hoặc các tổ chức khác trực tiếp liên quan đến hoạt động xét xử của tòa án, nhằm bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, pháp chế, trật tự pháp luật, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, lợi ích của Nhà nước và xã hội. Có thể thấy Quyền tư pháp theo cách hiểu trên được thực hiện không chỉ thông qua hoạt động xét xử mà cả các hoạt động khác có liên quan trực tiếp đến hoạt động xét xử hoặc phục vụ cho hoạt động xét xử như hoạt động điều tra, truy tố, bổ trợ tư pháp.
Trong các hoạt động trên của quyền tư pháp, quyền xét xử đóng vai trò trung tâm. Ở nhiều quốc gia, ngoài hoạt động xét xử, tòa án còn thực hiện nhiều hoạt động khác như kiểm tra tính hợp pháp và tính có căn cứ của các quyết định và hoạt động của các cơ quan nhà nước, của những người có chức vụ, quyền hạn; giải thích, hướng dẫn áp dụng pháp luật. Nhận thức về quyền tư pháp theo phương diện chủ thể thực thi quyền 10 tư pháp dựa trên và phù hợp với tư tưởng của các nhà kinh điển Macxit về phân công thực hiện quyền lực nhà nước nhưng nếu xếp các cơ quan điều tra, viện kiểm sát nhân dân, Bộ Tư pháp và thanh tra vào các cơ quan tư pháp thì sẽ không phân biệt được rõ ràng chức năng hành pháp và chức năng tư pháp. Các cơ quan điều tra, viện kiểm sát nhân dân, Bộ Tư pháp, thanh tra về bản chất là cơ quan hành pháp.
Trong quan niệm nói trên về quyền tư pháp, không chỉ các cơ quan nhà nước mà cả các tổ chức không phải cơ quan nhà nước chẳng hạn như các tổ chức bổ trợ tư pháp hoạt động theo pháp luật cũng tham gia vào việc thực hiện quyền tư pháp. Nếu như vậy thì quyền tư pháp không còn được hiểu như là một loại quyền lực nguyên nghĩa trong quyền lực nhà nước, bởi trong quan niệm đang được đề cập ở đây có sự xã hội hóa trong thực hiện quyền lực nhà nước. Mục tiêu và mục đích hoạt động của chủ thể được xem như là tiêu chí chủ yếu để phân nhóm cơ quan tư pháp. Theo đó, các cơ quan, tổ chức nào thông qua hoạt động của nó trực tiếp hoặc gián tiếp phục vụ cho nhiệm vụ bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm pháp chế, trật tự pháp luật, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, lợi ích của nhà nước và xã hội được xem là cơ quan tư pháp.
Thứ ba: Quyền tư pháp được hiểu là tập hợp những việc làm cụ thể do cơ quan tư pháp thực hiện trong tố tụng tư pháp, liên quan trực tiếp đến việc giải quyết các vụ án, các tranh chấp pháp luật và hướng tới mục đích giải quyết các vụ án, tranh chấp một cách đúng đắn, khách quan. Phù hợp với quan niệm này, hoạt động tư pháp bao gồm hoạt động điều tra của các cơ quan điều tra, hoạt động công tố của viện kiểm sát và hoạt động xét xử của tòa án. Tuy các cơ quan bổ trợ của tư pháp như cơ quan công chứng, giám định, bào chữa… tham gia vào quá trình giải quyết tranh chấp hoặc giải quyết vụ án nhưng hoạt động của các cơ quan này không mang tính tư pháp mà chỉ góp phần giúp cho việc giải quyết vụ án, giải quyết các tranh chấp pháp luật 11 được đúng đắn, khách quan khi có yêu cầu từ phía cơ quan tiến hành tố tụng hoặc từ phía người tham gia tố tụng. Quyền tư pháp được xác định là một loại quyền lực nhà nước, do vậy việc tổ chức thực thi loại quyền lực này phải được thực hiện bởi những cơ quan nhà nước.
Trong thực hiện quyền tư pháp là cơ quan được giao thẩm quyền xác định tính đúng pháp luật của một sự kiện pháp lý xảy ra. Quyền tư pháp phải luôn được thể hiện thông qua việc giải quyết vụ án, giải quyết các tranh chấp pháp luật. Quá trình thực thi quyền tư pháp là quá trình tìm kiếm và xác định xem sự kiện xảy ra có đúng pháp luật hay không. Khi phát hiện được hành vi không đúng pháp luật thì xác định trách nhiệm pháp lý áp dụng với chủ thể vi phạm.
Như vậy tòa án được coi và trở thành biểu tượng cho người dân vào công lý của nhà nước. Xét xử là khâu trung tâm của quá trình thực thi quyền tư pháp. Không có cơ quan nào trong hệ thống quyền lực nhà nước có thể đảm nhiệm đầy đủ nhiệm vụ bảo vệ pháp luật và khôi phục các quyền đã bị xâm phạm như tòa án. Song, để đảm bảo tính khách quan, bảo đảm sự độc lập của tòa án nên dù là tư pháp hình sự hay tư pháp dân sự, tòa án cũng không thể tự mình làm phát sinh chức năng tố tụng của mình.
Để chức năng xét xử của tòa án vận hành được và thủ tục tố tụng tư pháp tại tòa án được tiến hành thì phải có các hoạt động tố tụng tư pháp được tiến hành trước đó (đó là hoạt động điều tra của các cơ quan điều tra, hoạt động truy tố của viện kiểm sát). Trong các vụ án hình sự, các hoạt động điều tra, truy tố là tiền đề dẫn đến tố tụng tòa án. Tuy nhiên, trong các vụ án phi hình sự, nghĩa vụ chứng minh lại thuộc về đương sự nên cơ quan điều tra và cơ quan công tố dường như không có vai trò.