Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUYỀN TRẺ EM VÀ BÁO CHÍ TRUYỀN THÔNG 1. Khái niệm về trẻ em và quyền trẻ em. Trong các văn bản pháp quy ở Việt Nam cũng như quốc tế có liên quan tới trẻ em, trẻ em luôn được đặt ở vị trí trung tâm, và chúng được xây dựng dựa trên nguyên tắc cơ bản là vì lợi ích tốt nhất của trẻ em. Ở Việt Nam, theo Điều 1 của Luật BVCS&GD TE năm 2004 quy định: "Trẻ em quy định trong Luật này là công dân Việt Nam dưới mười sáu tuổi.
Tuy nhiên, theo Công ước của LHQ về quyền trẻ em (CRC) năm 1989 quy định: “Trẻ em được xác định là người dưới 18 tuổi, trừ khi pháp luật quốc gia quy định tuổi thành niên sớm hơn”. Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em là một bộ phận hữu cơ trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong thời kỳ đổi mới. “Một trong những quan điểm cơ bản chi phối toàn bộ đường lối của Đảng ta là coi con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự nghiệp phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, mà trẻ em là lớp măng non, là nguồn hạnh phúc của gia đình, là tương lai của dân tộc. Các em sẽ là người kế tục sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Sự quan tâm của Đảng, Nhà nước đối với trẻ em chính là sự tiếp thu từ tư tưởng coi trọng sự phát triển toàn diện của trẻ em và hành động chăm lo đời sống văn hóa, tinh thần cho trẻ em của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ngay sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, ngày 1/10/1945 báo Thiếu sinh, số báo đầu tiên của nhà nước độc lập dành riêng cho trẻ em đã ra số đầu tiên. Người đã gửi thư cho tòa soạn, khuyên các em thiếu nhi gửi tin tức, tranh vẽ và viết bài cho báo, nên đọc cho trẻ em chưa biết chữ nghe, nên làm cho báo phát triển. Người thay mặt toàn thể thiếu nhi Việt Nam kêu gọi các nhà văn hóa Việt Nam hãy chú ý đặc biệt đến nhi đồng.
Quyền trẻ em đã được thể hiện rất rõ trong một số điều khoản của Hiến pháp nước Việt Nam. Hiến pháp năm 1946, đạo luật đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cộng hòa đã có 2 điều ngắn gọn, súc tích nhưng thể hiện sự quan tâm của chính quyền đối với trẻ em: “Trẻ con được săn sóc về mặt giáo dưỡng” (Điều 14) và “Nền sơ học cưỡng bách và không học phí… Học trò nghèo được Chính phủ giúp” (Điều 15) [10, tr10]. Hiến pháp 1992, vấn đề quyền trẻ em được đặt trong khuôn khổ và mối quan hệ trực tiếp với quyền công dân và như vậy trẻ em là “công dân đặc biệt” được Nhà nước và toàn dân chăm lo, dành cho sự ưu tiên. Điều 65 của Hiến pháp 1992 khẳng định: “Trẻ em được gia đình, Nhà nước và xã hội bảo vệ, chăm sóc và giáo dục” [11, tr.
Những điều khoản liên quan tới bảo vệ quyền trẻ em trong Hiến pháp 1992 đã thể hiện rõ sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và xã hội đối với những nhu cầu cơ bản của trẻ em. Nhu cầu hàng đầu của trẻ em đã trở thành một trong những quyền thiêng liêng của trẻ em đó là quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục trẻ em mà gia đình, nhà trường, các tổ chức xã hội và Nhà nước có trách nhiệm thực thi và bảo vệ những quyền cơ bản của trẻ em dựa trên nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất của trẻ em và không có sự phân biệt giữa các trẻ em. Tuy nhiên, tất cả những điều quy định cụ thể về quyền trẻ em trong các văn bản pháp quy trước đó vẫn chỉ được biết đến là những điều tốt đẹp dành cho trẻ em mà chưa được xác định dưới góc độ Quyền. Quyền là một khái niệm được dùng để miêu tả một nguyên tắc có liên quan tới những lợi ích cơ bản mà con người được hưởng, không phân biệt đặc điểm hay hoàn cảnh của cá nhân đó.
Việc công nhận “quyền” của một nhóm cá nhân cũng đồng nghĩa với “trách nhiệm” của những người khác trong việc hành động để thực hiện “quyền” của một cá nhân hay một nhóm cá nhân. Và chỉ đến khi Luật BVCS&GD TE năm 2004 quy định “Các quyền của trẻ em phải được tôn trọng và thực hiện; mọi hành vi vi phạm quyền trẻ em, làm tổn hại đến sự phát triển bình thường của trẻ em đều bị nghiêm trị theo quy định của pháp luật” (Điều 6) [13, tr.10] thì quyền trẻ em mới thực sự được biết đến một cách rộng rãi hơn. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quyền trẻ em có thể được hiểu là điều mà trẻ em được hưởng, được làm, được tôn trọng và thực hiện. Kể từ khi Việt Nam tham gia ký kết CRC năm 1990 thì Nhà nước luôn nỗ lực có những hành động cụ thể để đảm bảo thực thi các điều khoản về quyền trẻ em đi vào thực tế cuộc sống.
Có thể nói “Công ước của LHQ về quyền trẻ em là văn kiện quốc tế cơ bản và toàn diện nhất về các quyền con người của trẻ em” [4, tr.7] Hình 1: Sơ đồ hóa CRC của LHQ Bốn nhóm quyền cơ bản nhất của trẻ em được quy định trong CRC bao gồm: Quyền được sống còn – quyền được sống và thỏa mãn các nhu cầu cơ bản cho sự tồn tại của một đứa trẻ; Quyền được bảo vệ – bảo vệ trẻ em khỏi mọi hình thức bị bỏ rơi và lạm dụng; Quyền được phát triển – những gì trẻ em cần để phát triển đầy đủ nhất các tiềm 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com năng; Quyền được tham gia – quyền cho phép trẻ em tham gia vào các vấn đề có liên quan đến cuộc sống của trẻ. (Xem thêm Phụ lục 3) Có thể nói các quyền trẻ em trong CRC được xác định là nhằm nâng cao hay bổ sung thêm quyền con người nói chung đã được xây dựng trên cơ sở tôn trọng phẩm giá cá nhân và quyền con người, có xem xét đến nhu cầu đặc thù của trẻ em. Rõ ràng đây là một văn kiện quốc tế có nhiều điểm mới so với các văn kiện quốc tế về trẻ em trước đây. Lần đầu tiên trong một công ước quốc tế có đề cập tới những trẻ em cần được bảo vệ như trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.
Lần đầu tiên công ước đã gắn các quyền dân sự và chính trị với các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa. Công ước này đã xác định trẻ em là chủ thể của các quyền, của quá trình phát triển chứ không phải là đối tượng thụ hưởng, đối tượng cần sự thương hại, cứu trợ và của lòng từ thiện thuần túy. Không chỉ nhu cầu mà quyền của các em cần phải được thực hiện trong đó có quyền tham gia của các em phải được đảm bảo tùy theo lứa tuổi, khả năng và sự trưởng thành của các em. Mối quan hệ giữa báo chí truyền thông và trẻ em hiện nay.
Vai trò của báo chí trong đời sống xã hội Trong đời sống xã hội của con người giao tiếp có vai trò đặc biệt quan trọng, nó tạo ra mối liên kết, sự hiểu biết giữa các thực thể độc lập với nhau. Để tạo được sự giao tiếp có kết quả thì truyền thông có vai trò đặc biệt quan trọng. “Truyền thông là một quá trình liên tục trao đổi, hoặc chia sẻ thông tin, tình cảm, kỹ năng nhằm tạo sự liên kết lẫn nhau để dẫn tới sự thay đổi trong nhận thức và hành vi”. Như vậy có thể nói “Truyền thông là sự trao đổi thông điệp giữa các thành viên hay các nhóm người trong xã hội nhằm đạt được sự hiểu biết lẫn nhau” [20, tr.
Cùng với sự phát triển của đời sống kinh tế - xã hội, nền báo chí đã ra đời, đây là loại hình thông tin cơ bản nhất trong hệ thống các phương tiện truyền thông đại chúng. Đối tượng mà báo chí hướng tới để truyền thông là đông đảo quần chúng nhân dân, là đại đa số tầng lớp nhân dân trong xã hội, đó là những người sẽ hưởng thụ và tiêu thụ các sản phẩm của truyền thông đại chúng. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hiện nay báo chí có nhiều loại hình truyền thông, tuy nhiên theo Điều 3, Luật Báo chí của Việt Nam (sửa đổi, bổ sung năm 1999):“Báo chí nói trong Luật này là báo chí Việt Nam, bao gồm: báo in (báo, tạp chí, bản tin thời sự, bản tin thông tấn), báo nói (chương trình phát thanh), báo hình (chương trình truyền hình, chương trình nghe - nhìn thời sự được thực hiện bằng các phương tiện kỹ thuật khác nhau), báo điện tử (được thực hiện trên mạng thông tin máy tính) bằng tiếng Việt, tiếng các dân tộc thiểu số Việt Nam, tiếng nước ngoài". Báo chí ra đời do nhu cầu khách quan về tìm hiểu thông tin của con người trong xã hội, do điều kiện kinh tế, khoa học – kỹ thuật, môi trường giao lưu quốc tế mà đánh dấu sự xuất hiện của báo chí thế giới vào cuối thế kỷ 16, đầu thế kỷ 17 ở châu Âu và đến tháng 4 năm 1865 số báo Gia Định đã đánh dấu sự ra đời của nền báo chí Việt Nam.
Báo chí ra đời và đã khẳng định nhanh chóng vai trò đặc biệt quan trọng của nó trong đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa xã hội của con người. Dù hình thành và phát triển trong các giai đoạn khác nhau, ở các quốc gia khác nhau nhưng báo chí vẫn giữ vai trò là phương tiện thông tin để phản ánh, bình luận, giải thích một cách rộng rãi và nhanh chóng, hiệu quả cho công chúng về tất cả những hiện tượng, quá trình, nhân vật. xảy ra trong xã hội hàng ngày. Ở Việt Nam, báo chí là công cụ tư tưởng của Đảng và Nhà nước đã trở thành một trong những đặc trưng cơ bản nhất và cũng là nguyên tắc bất di bất dịch của nền báo chí nước ta từ khi hình thành nền báo chí vô sản cho tới nay.
Cùng với sự phát triển của khoa học – công nghệ, nhiều loại hình báo chí ra đời cạnh tranh gay gắt với báo in truyền thống. “Báo in là những ấn phẩm định kỳ chuyển tải nội dung thông tin mang tính thời sự và được phát hành rộng rãi trong xã hội. Trong trường hợp này thuật ngữ báo in dùng để chỉ hai bộ phận: báo và tạp chí”. Ở Việt Nam, số báo in đầu tiên ra đời là tờ Gia Định báo xuất bản năm 1865 tại Sài Gòn.