Nghiên Cứu Quy Hoạch Xây Dựng Các Khu Kinh Tế Cửa Khẩu Biên Giới Tây Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu quy hoạch xây dựng khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài, tỉnh Tây Ninh, góp phần phát triển kinh tế biên giới Tây Nam.

• Tác giả: Trịnh Ngọc Phương
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Anh Đức
• Trường học: Trường Đại Học Kiến Trúc TP Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quy Hoạch Vùng Và Đô Thị
• Đề tài: Nghiên Cứu Quy Hoạch Xây Dựng Khu Kinh Tế Cửa Khẩu Mộc Bài, Tây Ninh
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: TP Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH, BẢN VẼ
• DANH MỤC BẢNG, BIỂU, SƠ ĐỒ
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4.1. Phương pháp điều tra, khảo sát
• 1.4.2. Phương pháp thu thập, tổng hợp và phân tích
• 1.4.3. Phương pháp chuyên gia
• 1.4.4. Phương pháp kế thừa
• 1.4.5. Phương pháp thực chứng ứng dụng
• 1.4.6. Phương pháp bản đồ
• 1.4.7. Phương pháp đánh giá đa tiêu chí
• 1.5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1.5.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.5.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.6. Đóng góp mới của luận án
• 1.7. Khái niệm, thuật ngữ sử dụng trong luận án

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Quy Hoạch Khu Kinh Tế Mộc Bài

Nghiên cứu quy hoạch xây dựng khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài, Tây Ninh trở nên cấp thiết trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Các khu kinh tế cửa khẩu (KKTCK) đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế Việt Nam. Sau hơn 20 năm hình thành, KKTCK đã góp phần củng cố quan hệ hữu nghị với các nước láng giềng. Quyết định 52/2008/QĐ-TTg quy hoạch 26 KKTCK, nhưng thực tế đã có 28 khu hình thành hoặc áp dụng chính sách KKTCK ở 21/25 tỉnh biên giới. Công tác quy hoạch đã được phê duyệt, nhưng bối cảnh kinh tế - xã hội thay đổi đòi hỏi sự điều chỉnh để phù hợp với thực tế triển khai và đầu tư.

1.1. Mục Tiêu và Phạm Vi Nghiên Cứu Khu Kinh Tế Mộc Bài

Mục tiêu nghiên cứu là định hướng mô hình phát triển các KKTCK biên giới Tây Nam, quy hoạch xây dựng (QHXD) và hoàn thiện cơ sở pháp lý. Phạm vi nghiên cứu bao gồm không gian (vùng biên giới Tây Nam Việt Nam và Campuchia), thời gian (đến năm 2030) và lĩnh vực (QHXD, tổ chức không gian, sử dụng đất, hạ tầng). Khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài được chọn làm đối tượng nghiên cứu ứng dụng.

1.2. Phương Pháp Luận Trong Nghiên Cứu Quy Hoạch Xây Dựng

Luận án sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu: điều tra, khảo sát, thu thập, tổng hợp và phân tích dữ liệu; phương pháp chuyên gia, kế thừa, thực chứng ứng dụng; phương pháp bản đồ và đánh giá đa tiêu chí. Các phương pháp này hỗ trợ lẫn nhau, giúp tác giả có cái nhìn tổng quan và sâu sắc về các vấn đề liên quan đến quy hoạch khu kinh tế Mộc Bài.

II. Thách Thức Trong Quy Hoạch Phát Triển Mộc Bài Tây Ninh

Các tỉnh biên giới Tây Nam còn nhiều khó khăn do hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật và xã hội chưa đồng bộ. Hệ thống chợ biên giới, chợ cửa khẩu có quy mô nhỏ và tạm bợ. Quy hoạch tổng thể Mộc Bài còn nhiều hạn chế, chưa đủ tầm nhìn để đảm bảo phát triển bền vững. Quá trình quản lý, xây dựng còn manh mún, thiếu đồng bộ, gây khó khăn trong công tác quản lý và thất thoát cho nền kinh tế. Bối cảnh kinh tế và quan hệ ngoại giao thay đổi đòi hỏi các nghiên cứu chuyên sâu và định hướng phát triển bền vững cho khu vực biên giới, đặc biệt là tại cửa khẩu Mộc Bài.

2.1. Bất Động Sản Mộc Bài Tiềm Năng và Vấn Đề Quy Hoạch

Thị trường bất động sản Mộc Bài còn nhiều tiềm năng nhưng cũng đối mặt với thách thức về quy hoạch. Việc thiếu quy hoạch đồng bộ và tầm nhìn dài hạn ảnh hưởng đến sự phát triển của thị trường bất động sản tại đây. Cần có những giải pháp quy hoạch hợp lý để khai thác hiệu quả tiềm năng của khu vực. Nghiên cứu cần tập trung vào việc phân tích và đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến thị trường bất động sản khu kinh tế Mộc Bài.

2.2. Hạn Chế Về Hạ Tầng Kỹ Thuật và Xã Hội Tại Mộc Bài Tây Ninh

Hệ thống hạ tầng kỹ thuật và xã hội tại Mộc Bài, Tây Ninh chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển. Việc thiếu các công trình hạ tầng đồng bộ gây khó khăn cho hoạt động kinh tế và đời sống của người dân. Cần có những giải pháp đầu tư và phát triển hạ tầng để nâng cao năng lực cạnh tranh của khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài.

III. Giải Pháp Quy Hoạch Xây Dựng Khu Kinh Tế Cửa Khẩu

Luận án đề xuất các giải pháp quy hoạch xây dựng KKTCK biên giới Tây Nam, tập trung vào định hướng phát triển không gian, quy hoạch sử dụng đất và hạ tầng. Các giải pháp này nhằm đổi mới và nâng cao hiệu quả quản lý, QHXD các KKTCK. Nghiên cứu tập trung vào việc xây dựng mô hình phát triển KKTCK phù hợp với điều kiện thực tế của khu vực biên giới Tây Nam và tiềm năng khu kinh tế Mộc Bài.

3.1. Đầu Tư Vào Khu Kinh Tế Mộc Bài Cơ Hội và Rủi Ro

Đầu tư vào khu kinh tế Mộc Bài mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro. Việc đánh giá và quản lý rủi ro là yếu tố quan trọng để đảm bảo hiệu quả đầu tư. Cần có những chính sách ưu đãi và hỗ trợ đầu tư để thu hút các nhà đầu tư trong và ngoài nước. Nghiên cứu cần phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư tại khu kinh tế Mộc Bài.

3.2. Hoàn Thiện Cơ Chế Chính Sách Ưu Đãi Khu Kinh Tế Mộc Bài

Việc hoàn thiện cơ chế chính sách ưu đãi khu kinh tế Mộc Bài là yếu tố then chốt để thu hút đầu tư và thúc đẩy phát triển. Cần có những chính sách ưu đãi về thuế, đất đai và các thủ tục hành chính để tạo môi trường đầu tư thuận lợi. Nghiên cứu cần đánh giá hiệu quả của các chính sách hiện hành và đề xuất các giải pháp hoàn thiện.

3.3. Phát triển hệ thống hạ tầng đồng bộ kết nối với các khu vực lân cận

Hệ thống hạ tầng giao thông kết nối các khu công nghiệp, khu dân cư và trung tâm thương mại, dịch vụ cần phải được nâng cấp và mở rộng. Bên cạnh đó, cần có sự liên kết chặt chẽ với các khu vực lân cận để tạo thành một mạng lưới giao thông hoàn chỉnh, thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của toàn vùng.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Quy Hoạch Xây Dựng Tại Mộc Bài

Luận án ứng dụng kết quả nghiên cứu cho khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài, Tây Ninh, tập trung vào điều chỉnh quy hoạch xây dựng. Các đề xuất quy hoạch được đưa ra dựa trên phân tích thực trạng và đánh giá tiềm năng phát triển của khu vực. Nghiên cứu bàn luận về mô hình tổ chức không gian, cơ cấu sử dụng đất và nội dung đồ án lập QHXD KKTCK, từ đó đưa ra những giải pháp cụ thể để phát triển khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài.

4.1. Điều Chỉnh Quy Hoạch Xây Dựng Khu Kinh Tế Cửa Khẩu Mộc Bài

Việc điều chỉnh quy hoạch xây dựng khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài là cần thiết để phù hợp với tình hình phát triển mới. Các điều chỉnh cần tập trung vào việc phân khu chức năng, quy hoạch sử dụng đất và phát triển hạ tầng. Nghiên cứu cần đề xuất các giải pháp quy hoạch cụ thể để tối ưu hóa hiệu quả sử dụng đất và thu hút đầu tư.

4.2. Mô Hình Tổ Chức Không Gian Cho Phát Triển Khu Kinh Tế Mộc Bài

Luận án đưa ra các giải pháp về mô hình tổ chức không gian hiệu quả. Việc phân chia không gian thành các khu chức năng rõ ràng giúp thu hút đầu tư và phát triển kinh tế. Cần có sự liên kết chặt chẽ giữa các khu chức năng để tạo thành một hệ thống đồng bộ và hiệu quả.

V. Kết Luận Kiến Nghị Về Phát Triển Khu Kinh Tế Mộc Bài

Luận án kết luận và đưa ra các kiến nghị về phát triển KKTCK biên giới Tây Nam, đặc biệt là khu kinh tế Mộc Bài. Các kiến nghị tập trung vào việc hoàn thiện cơ chế chính sách, nâng cao năng lực quản lý và phát triển hạ tầng. Nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của quy hoạch xây dựng trong việc định hướng và thúc đẩy phát triển bền vững cho các KKTCK.

5.1. Kiến Nghị Về Chính Sách Để Phát Triển Khu Kinh Tế Mộc Bài

Các kiến nghị về chính sách bao gồm việc hoàn thiện cơ chế ưu đãi đầu tư, đơn giản hóa thủ tục hành chính và tạo môi trường kinh doanh thuận lợi. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và địa phương trong việc xây dựng và thực hiện chính sách. Nghiên cứu cần đề xuất các giải pháp cụ thể để tháo gỡ khó khăn và tạo điều kiện cho doanh nghiệp phát triển.

5.2. Giải Pháp Phát Triển Bền Vững Cho Du Lịch Mộc Bài Tây Ninh

Phát triển du lịch Mộc Bài, Tây Ninh cần gắn liền với bảo vệ môi trường và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Cần có quy hoạch phát triển du lịch bài bản và đầu tư vào các sản phẩm du lịch chất lượng cao. Nghiên cứu cần đề xuất các giải pháp để thu hút khách du lịch và nâng cao hiệu quả kinh tế từ du lịch.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ "Quy hoạch xây dựng các khu kinh tế cửa khẩu biên giới Tây Nam (Nghiên cứu ứng dụng cho Khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài, Tây Ninh)" được nghiên cứu sinh Trịnh Ngọc Phương thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Anh Đức, bảo vệ tại Trường Đại học Kiến trúc TP. Hồ Chí Minh năm 2022, thuộc chuyên ngành Quy hoạch vùng và đô thị (mã số: 9.05).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, văn bản luận án xác định sau hơn 30 năm đổi mới và hơn 20 năm phát triển mô hình khu kinh tế cửa khẩu (KKTCK), hệ thống này đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy giao thương quốc tế, phát triển kinh tế - xã hội địa phương và củng cố an ninh quốc phòng vùng biên cương. Theo Quyết định số 52/2008/QĐ-TTg ngày 25/4/2008 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án Quy hoạch phát triển các KKTCK của Việt Nam đến năm 2020, cả nước dự kiến có 26 KKTCK với tổng diện tích trên 660 nghìn ha; tuy nhiên trên thực tế đã có 28 đến 30 khu được thành lập hoặc áp dụng chính sách KKTCK tại 21/25 tỉnh biên giới.

Tại tuyến biên giới Tây Nam giáp Campuchia, hệ thống hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội còn thiếu đồng bộ; mạng lưới chợ biên giới, chợ cửa khẩu phần lớn có quy mô nhỏ lẻ, mang tính tạm bợ. Quy hoạch xây dựng các KKTCK trong khu vực còn bộc lộ nhiều hạn chế về tầm nhìn dài hạn, tổ chức không gian manh mún, thiếu gắn kết vùng, dẫn đến tình trạng khai thác quỹ đất kém hiệu quả và gây thất thu kinh tế. Trước sự thay đổi của bối cảnh kinh tế - xã hội và mối quan hệ bang giao hữu nghị Việt Nam - Campuchia, các đồ án quy hoạch xây dựng KKTCK đã bộc lộ nhiều điểm không còn phù hợp với thực tiễn triển khai đầu tư, đòi hỏi phải có nghiên cứu chuyên sâu để điều chỉnh và hoàn thiện.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án gồm 3 nội dung được đánh số cụ thể:

1. Định hướng mô hình phát triển các KKTCK biên giới Tây Nam.
2. Quy hoạch xây dựng các KKTCK biên giới Tây Nam: định hướng quy hoạch xây dựng; quy trình lập, thẩm định, phê duyệt; hoàn thiện cơ sở pháp lý.
3. Quy hoạch xây dựng KKTCK Mộc Bài, tỉnh Tây Ninh.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các khu kinh tế cửa khẩu biên giới Tây Nam.
• Phạm vi không gian: Không gian vùng biên giới Tây Nam (Việt Nam và Campuchia); vùng các tỉnh gắn kết với KKTCK (gồm 6 tỉnh biên giới: Bình Phước, Tây Ninh, Long An, Đồng Tháp, An Giang, Kiên Giang); các đô thị trung tâm cấp vùng và đô thị động lực của hai nước.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn nghiên cứu xác định đến năm 2030, phù hợp với đề án rà soát điều chỉnh phát triển các KKTCK Việt Nam đã được phê duyệt (tầm nhìn gắn với quy hoạch vùng đến năm 2035 và 2050).
• Phạm vi lĩnh vực: Quy hoạch xây dựng, tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan, sử dụng đất, hạ tầng kỹ thuật, cùng quy trình lập, thẩm định và phê duyệt quy hoạch xây dựng KKTCK.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã điểm lại các nền tảng nghiên cứu, thực tiễn xây dựng thể chế và các mô hình khu kinh tế cửa khẩu trên thế giới cũng như tại Việt Nam:

Về các công trình và kinh nghiệm quốc tế:

• Khu vực Châu Âu: Khung hợp tác bắt nguồn từ Công ước Madrid năm 1980 (Công ước khung về hợp tác xuyên biên giới) của Hội đồng châu Âu (CoE), Đạo luật châu Âu duy nhất năm 1986, Hiệp ước Schengen năm 1985 và thị trường đơn châu Âu năm 1993. Các thỏa thuận xuyên biên giới điển hình gồm Công ước xuyên biên giới BENELUX năm 1989, Hiệp ước xuyên biên giới Đức - Hà Lan năm 1991, dẫn đến sự ra đời của các tổ chức Euroregions. Các mô hình thực tiễn được trích dẫn gồm: Vùng Oresund giữa Đan Mạch và Thụy Điển với quy mô hơn 20.000 km², dân số 3,6 triệu người, tích hợp đầy đủ công nghiệp, đô thị, giáo dục, y tế và logistics; Khu kinh tế cửa khẩu Lille Eurodistrict giữa Pháp và Bỉ áp dụng mô hình liên kết phát triển lan tỏa trong vành đai an toàn; Thị trấn Uzunkopru tại Thổ Nhĩ Kỳ.
• Khu vực Bắc Mỹ: Hiệp định thương mại tự do Bắc Mỹ (NAFTA 1994) chi phối tuyến biên giới Mỹ - Canada dài 5.525 dặm và biên giới Mỹ - Mexico dài 1.933 dặm. Cơ chế hợp tác thể hiện qua Ủy ban làm việc chung Mỹ - Mexico (JWC) thành lập năm 2000; mô hình Hành lang thương mại quốc tế (IMTC) thuộc liên minh doanh nghiệp Cascade Gateway kết nối 4 cửa khẩu biên giới Mỹ - Canada do Hạt Whatcom và Tiểu bang Washington điều phối, vận hành giao thương chiếm 3% tổng kim ngạch thương mại hai nước năm 2009 (tương đương 441 tỷ USD).
• Khu vực Châu Á: Các nghiên cứu thực tiễn về Khu kinh tế cửa khẩu Jiegao giữa Trung Quốc và Myanmar; mô hình tam giác tăng trưởng kinh tế Indonesia - Singapore - Malaysia tại đảo Batam (Indonesia); Khu công nghiệp Kaesong giữa Triều Tiên và Hàn Quốc; các khu kinh tế cửa khẩu tại Thái Lan.

Về quá trình phát triển mô hình và cơ sở pháp lý tại Việt Nam:

• Quyết định số 675/TTg ngày 18/09/1996 của Thủ tướng Chính phủ thí điểm cơ chế chính sách tại cửa khẩu Móng Cái; năm 1998 thí điểm diện rộng tại Khu thương mại Lao Bảo; các quyết định năm 2001 và thông tư hướng dẫn tài chính cho KKTCK; văn bản tháng 10/2005 cho phép thành lập khu bảo thuế; Nghị định số 29/2008/NĐ-CP ngày 14/3/2008 và Nghị định số 82/2018/NĐ-CP ngày 22/5/2018 quy định về quản lý khu công nghiệp và khu kinh tế; Luật Xây dựng năm 2014; Luật Quy hoạch đô thị năm 2009; Luật Quy hoạch năm 2017.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Các văn bản pháp luật hiện hành và tiêu chuẩn kỹ thuật (như QCXDVN 01:2021, QCVN 07:2016/BXD) chủ yếu điều chỉnh đô thị và khu công nghiệp thông thường, chưa có quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật riêng cho khu chức năng đặc thù như KKTCK. Việc lập quy hoạch dàn trải quy mô lớn (từ 10.000 ha đến 60.000 ha) nhưng diện tích xây dựng tập trung chỉ chiếm 10-20%, phần còn lại là nông lâm nghiệp dẫn đến tình trạng hai nguồn vốn đầu tư công bị chồng chéo giữa Ban quản lý Khu kinh tế và chính quyền địa phương. Cơ cấu phân chia cứng nhắc giữa khu phi thuế quan và khu thuế quan làm hạn chế tính linh hoạt trong thu hút đầu tư. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách đề xuất mô hình không gian 4 khu chức năng, chuẩn hóa quy trình lập - thẩm định - phê duyệt và kiến nghị sửa đổi cơ chế pháp lý.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng các lý thuyết kinh tế học phát triển và quy hoạch không gian vùng:

• Khái niệm giao lưu kinh tế qua biên giới: Được xem xét ở cả nghĩa hẹp (trao đổi hàng hóa qua cặp chợ biên giới, tiểu ngạch) và nghĩa rộng (hợp tác kỹ thuật, chuyển giao dịch vụ, đầu tư xuyên biên giới, liên doanh phát triển hạ tầng và du lịch).
• 4 lợi thế giao thương biên giới trên bộ: Vị trí địa lý liền kề giảm chi phí vận tải; thị trường bổ sung ít cạnh tranh gay gắt so với cửa khẩu hàng không/hàng hải; trình độ phát triển kinh tế - xã hội giữa các bên tương đồng; tính đa dạng trong hình thức giao lưu thúc đẩy quan hệ chính thức cấp nhà nước.
• Các hình thức liên kết kinh tế theo cấp độ: Vùng tăng trưởng, thỏa thuận thương mại miễn thuế, khu vực mậu dịch tự do, khu chế xuất, khu kinh tế cửa khẩu (theo định nghĩa tại Nghị định 82/2018/NĐ-CP), liên minh thuế quan, thị trường chung, liên minh kinh tế.
• Khái niệm quy hoạch xây dựng khu chức năng: Thực hiện theo quy định của Luật Xây dựng năm 2014, xác định đây là việc tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan, hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội trong phạm vi khu chức năng đặc thù.

Phương pháp nghiên cứu thực tế gồm 7 phương pháp tổng hợp:

1. Phương pháp điều tra, khảo sát: Khảo sát thực địa hệ thống cửa khẩu, hạ tầng, hiện trạng sử dụng đất và phỏng vấn cán bộ chuyên môn, cư dân tại khu vực biên giới Tây Nam.
2. Phương pháp thu thập, tổng hợp và phân tích: Khái quát dữ liệu thực trạng phát triển kinh tế, số liệu đầu tư, hiện trạng quy hoạch các KKTCK Tây Nam, TP. Tây Ninh và KKTCK Mộc Bài.
3. Phương pháp chuyên gia: Tham vấn ý kiến các chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực quy hoạch, kinh tế, quản lý chuyên ngành và tư vấn thiết kế.
4. Phương pháp kế thừa: Khai thác chọn lọc các tài liệu quy hoạch, cơ sở dữ liệu đồ án trước đó, văn bản pháp quy và bài học kinh nghiệm quốc tế.
5. Phương pháp thực chứng ứng dụng: Áp dụng cụ thể các giải pháp mô hình tổ chức không gian, cơ cấu đất đai và quy trình quản lý vào đồ án điều chỉnh quy hoạch KKTCK Mộc Bài, tỉnh Tây Ninh.
6. Phương pháp bản đồ: Chồng lớp bản đồ hiện trạng sử dụng đất, bản đồ hạ tầng kỹ thuật, bản đồ quy hoạch theo quy định thể hiện bản vẽ quy hoạch xây dựng nhằm tích hợp thông tin và đánh giá biến động đất đai.
7. Phương pháp đánh giá đa tiêu chí: So sánh, phân tích các chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật, quy mô đất đai, tiêu chí lựa chọn vị trí và phân khu chức năng phù hợp điều kiện hội nhập và phát triển vùng.

Nguồn tư liệu và dữ liệu: Số liệu thống kê từ niên giám thống kê năm 2018; đồ án quy hoạch xây dựng vùng biên giới Việt Nam - Campuchia; các quyết định phê duyệt quy hoạch chung của Thủ tướng Chính phủ (Quyết định 52/2008/QĐ-TTg, Quyết định 105/1999/QĐ-TTg, Quyết định 1849/QĐ-TTg); số liệu báo cáo của Ban Quản lý Khu kinh tế tỉnh Tây Ninh tính đến quý I/2021; tài liệu dự án tiểu vùng sông Mêkông mở rộng (GMS) do Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) tài trợ.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan về quy hoạch xây dựng khu kinh tế cửa khẩu biên giới và các vấn đề liên quan

Chương 1 hệ thống hóa nhận thức lý luận, kinh nghiệm quốc tế và khảo sát toàn diện thực trạng mạng lưới KKTCK tại Việt Nam, đặc biệt đi sâu vào vùng biên giới Tây Nam.

Về quy mô mạng lưới toàn quốc: Đến tháng 6/2019, cả nước có 30 KKTCK biên giới đất liền đã lập và phê duyệt quy hoạch chung xây dựng. Các khu vực chức năng cơ bản được tổng hợp gồm: khu cửa khẩu, khu đô thị, khu nghiên cứu phát triển, khu nông - lâm nghiệp, khu dự trữ và đầu mối giao thông.

Về thực trạng khu vực biên giới Tây Nam: Vùng biên giới Tây Nam tiếp giáp vùng Đông Nam Campuchia, trải dài trên địa bàn 6 tỉnh (Bình Phước, Tây Ninh, Long An, Đồng Tháp, An Giang, Kiên Giang) với chiều dài đường biên giới đất liền khoảng 827 km (trên tổng số 1.137 km đường biên giới Việt Nam - Campuchia). Diện tích tự nhiên toàn khu vực đạt 28.688 km², dân số thời điểm năm 2018 khoảng 10,8 triệu người, mật độ dân số bình quân 376 người/km², với hơn 40 dân tộc cùng sinh sống.

Đến tháng 12/2020, khu vực biên giới Tây Nam có 7 KKTCK được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt thành lập:

• KKTCK Hoa Lư (Bình Phước): Quy mô 28.364 ha, dự báo dân số đến năm 2025 khoảng 110.000 người (dân số đô thị khoảng 90.000 người). Cấu trúc không gian dựa trên trục Quốc lộ 13 và tuyến đường sắt Xuyên Á.
• KKTCK Xa Mát (Tây Ninh): Quy mô 34.197 ha (gồm 2 xã Tân Lập và Tân Bình, huyện Tân Biên), gắn với cửa khẩu quốc tế Xa Mát và 3 cửa khẩu phụ (Chàng Riệc, Cây Gõ, Tân Phú).
• KKTCK Mộc Bài (Tây Ninh): Quy hoạch lần đầu theo Quyết định 105/1999/QĐ-TTg, điều chỉnh theo Quyết định 1849/QĐ-TTg năm 2009 với diện tích 21.284 ha, dân số dự báo đến năm 2020 là 100.000 người.
• KKTCK Long An (Long An), KKTCK Đồng Tháp (Đồng Tháp), KKTCK An Giang (An Giang), KKTCK Hà Tiên (Kiên Giang).

Hạ tầng giao thông kết nối vùng phụ thuộc vào các hành lang kinh tế Bắc - Nam, nổi bật là tuyến Quốc lộ N2 (một phần tuyến đường Hồ Chí Minh dài 440 km từ Chơn Thành đến Rạch Sỏi và Cà Mau), Quốc lộ 1A, Quốc lộ N1, Quốc lộ 22 và Quốc lộ 30.

Bảng tổng hợp hiện trạng quy hoạch sử dụng đất KKTCK Hoa Lư đến năm 2025 trích xuất từ luận án:

Loại đất chức năng	Diện tích (ha)
Đất khu quản lý, thương mại - dịch vụ cửa khẩu	466
Đất khu phi thuế quan	2.965
Đất xây dựng khu đô thị cửa khẩu (khu thuế quan)	5.666 (trong đó đất dân dụng: 1.597 ha)
Đất ở và sản xuất nông nghiệp	4.697
Đất dân cư nông thôn tập trung	428
Đất rừng (sản xuất, phòng hộ)	12.611
Đất mặt nước (sông, suối, ao, hồ)	531
Đất giao thông ngoài đô thị	1.400

Các bất cập được luận án chỉ ra trong công tác quy hoạch xây dựng KKTCK gồm:

• Quy trình lập, thẩm định, phê duyệt còn chồng chéo, lặp lại thủ tục giữa trung ương và địa phương.
• Phân chia tổng mặt bằng theo ranh giới cứng giữa khu phi thuế quan và khu thuế quan không còn phù hợp xu thế mở cửa.
• Chỉ tiêu đất phi thuế quan quá lớn, thiếu luận chứng thực tế dẫn đến lãng phí đất đai.
• Quy mô diện tích tự nhiên giao quản lý quá rộng (từ 10.000 đến 60.000 ha), trong khi đất xây dựng tập trung chỉ chiếm 10-20%, dẫn đến tình trạng chồng chéo quyền hạn và nguồn vốn đầu tư công giữa Ban quản lý Khu kinh tế và Ủy ban nhân dân địa phương.
• Tại Mộc Bài, tính đến quý I/2021 đã thu hút 62 dự án đầu tư (20 dự án FDI, 42 dự án trong nước) với diện tích 1.926 ha, tổng vốn đăng ký 8.800,28 tỷ đồng và 398,78 triệu USD; tuy nhiên có 21 dự án chậm triển khai do vướng mắc giải phóng mặt bằng kiểu "da beo" và năng lực tài chính của nhà đầu tư. Nguồn vốn ngân sách trung ương hỗ trợ lũy kế đến hết năm 2018 chỉ đạt 218,28 tỷ đồng; nguồn vốn ADB hỗ trợ hơn 40 triệu USD triển khai các dự án đường giao thông, cấp nước, xử lý nước thải và rác thải đến năm 2021.

Chương 2. Phương pháp nghiên cứu và cơ sở khoa học quy hoạch xây dựng các khu kinh tế cửa khẩu biên giới Tây Nam Việt Nam

Chương 2 thiết lập khung phương pháp tiếp cận và hệ thống cơ sở khoa học định hình quy hoạch KKTCK vùng Tây Nam:

• Phương pháp tiếp cận nghiên cứu: Luận án kết hợp tiếp cận đa ngành, tiếp cận vùng và tiếp cận liên ngành giữa kinh tế học, địa lý kinh tế và quy hoạch không gian.
• Các yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến quy hoạch:
  • Điều kiện tự nhiên: Địa hình, hệ thống thủy văn sông Cửu Long (sông Tiền, sông Hậu, Vàm Cỏ Đông, Vàm Cỏ Tây) và 3 tiểu vùng sinh thái đặc trưng của Đồng bằng sông Cửu Long (vùng ngập sâu Đồng Tháp Mười, Tứ giác Long Xuyên; vùng phù sa ngọt nội địa; vùng ven biển nhiễm mặn).
  • Điều kiện kinh tế - xã hội các bên: Mức độ tương đồng về cơ cấu ngành nghề, nhu cầu thị trường tiêu thụ hàng hóa giữa Việt Nam và Campuchia.
  • Quy mô và tính chất cửa khẩu: Phân cấp cửa khẩu quốc tế, cửa khẩu chính, cửa khẩu phụ theo Hiệp định quy chế biên giới.
  • Chính sách đối ngoại và kinh tế chính trị: Thỏa thuận hợp tác chiến lược giữa hai chính phủ năm 1981 và 2005.
  • Cơ chế chính sách đầu tư: Các chính sách ưu đãi tài chính, thuế quan, tiền thuê đất và phân cấp quản lý đầu tư công.
• Yêu cầu kỹ thuật trong quy hoạch xây dựng KKTCK: Đánh giá mô hình phát triển tập trung kết hợp các điểm động lực phân tán; yêu cầu về chỉ tiêu sử dụng đất, mật độ xây dựng, hệ số sử dụng đất; yêu cầu bảo vệ môi trường sinh thái và kết nối hạ tầng khung.
• Bài học kinh nghiệm áp dụng cho Tây Nam: Luận án rút ra các bài học về xây dựng thể chế điều phối liên vùng (như mô hình JWC của Bắc Mỹ), chính sách chia sẻ hạ tầng dùng chung tại khu vực giáp biên (Lille Eurodistrict), và giải pháp phát triển logistics đa phương thức gắn liền với hành lang kinh tế thay vì đầu tư khép kín từng cửa khẩu riêng lẻ.

Chương 3. Đề xuất về quy hoạch xây dựng các khu kinh tế cửa khẩu biên giới Tây Nam, nghiên cứu ứng dụng cho khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài tỉnh Tây Ninh và bàn luận kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày hệ thống đề xuất giải pháp quy hoạch, quy trình quản lý và thực chứng tại Mộc Bài:

• Quan điểm và nguyên tắc: Phát triển KKTCK gắn liền với bảo đảm quốc phòng - an ninh; khai thác lợi thế liên kết vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và Đồng bằng sông Cửu Long với các nước tiểu vùng sông Mêkông; sử dụng đất tiết kiệm, hiệu quả, bảo vệ môi trường tự nhiên.
• Định hướng tổ chức không gian KKTCK biên giới Tây Nam: Luận án đề xuất cấu trúc tổ chức không gian gồm 4 phân khu chức năng chính thay cho mô hình phân chia thuần túy phi thuế quan - thuế quan:
  1. Khu trung tâm cửa khẩu (quản lý hành chính biên giới, kiểm soát hải quan, quảng trường xuất nhập cảnh).
  2. Khu đô thị dịch vụ cửa khẩu (khu dân cư đô thị, thương mại, tài chính, dịch vụ công cộng).
  3. Khu sản xuất công nghiệp, logistics và tiểu thủ công nghiệp (kho bãi, cảng cạn ICD, gia công, chế biến xuất nhập khẩu).
  4. Vùng nông nghiệp công nghệ cao, sinh thái tự nhiên và dự trữ phát triển.
• Đề xuất cải tiến quy trình quản lý: Thiết lập quy trình rút gọn gồm các bước rõ ràng trong lập, thẩm định, phê duyệt quy hoạch chung KKTCK; kiến nghị phân cấp mạnh cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh làm chủ đầu tư đồ án sau khi Thủ tướng Chính phủ phê duyệt chủ trương và nhiệm vụ quy hoạch.
• Ứng dụng điều chỉnh quy hoạch xây dựng KKTCK Mộc Bài đến năm 2035:
  • Cấu trúc không gian Mộc Bài phân thành 4 phân khu phát triển:
    • Phân khu 01: Khu trung tâm thương mại, dịch vụ tổng hợp và hành chính cửa khẩu quốc tế Mộc Bài.
    • Phân khu 02: Khu đô thị cửa khẩu năng động, khu dân cư hiện hữu chỉnh trang và mở rộng.
    • Phân khu 03: Trung tâm công nghiệp sạch, kho bãi logistics và cảng cạn ICD Mộc Bài kết nối trực tiếp với đường cao tốc TP. Hồ Chí Minh - Mộc Bài.
    • Phân khu 04: Vùng sinh thái nông nghiệp công nghệ cao gắn với du lịch sinh thái và bảo tồn mặt nước tự nhiên.
  • Kết nối hạ tầng kỹ thuật: Tích hợp tuyến cao tốc TP. Hồ Chí Minh - Mộc Bài, Quốc lộ 22, đường sắt TP. Hồ Chí Minh - Mộc Bài; xây dựng cảng cạn ICD Mộc Bài; hệ thống cấp nước từ nhà máy nước mặt công suất lớn; quy hoạch mạng lưới thoát nước mưa tách riêng nước thải sinh hoạt và nước thải công nghiệp.

Bảng tổng hợp tình trạng thực hiện các dự án đầu tư tại KKTCK Mộc Bài đến quý I/2021:

Chỉ tiêu dự án đầu tư	Số lượng / Giá trị thực tế
Tổng số dự án đăng ký đầu tư	62 dự án
Dự án FDI	20 dự án
Dự án đầu tư trong nước	42 dự án
Tổng diện tích đất đăng ký	1.926 ha
Tổng vốn đăng ký bằng tiền đồng	8.800,28 tỷ đồng
Tổng vốn đăng ký bằng ngoại tệ	398,78 triệu USD
Số dự án chậm triển khai	21 dự án
Vốn ngân sách trung ương hỗ trợ hạ tầng (đến 2018)	218,28 tỷ đồng
Vốn hỗ trợ quốc tế từ ADB (dự án GMS)	Trên 40 triệu USD

• Bàn luận kết quả nghiên cứu: Luận án phân tích tính phù hợp của cấu trúc 4 phân khu chức năng, chứng minh sự cần thiết phải cắt giảm các diện tích đất tự nhiên không có nhu cầu xây dựng ra khỏi ranh giới quản lý trực tiếp của Ban quản lý khu kinh tế để giao quyền chủ động cho chính quyền địa phương.

Kết quả và những đóng góp mới

Các đóng góp mới về lý luận và thực tiễn của luận án:

• Về quy trình và thể chế: Đề xuất hoàn thiện quy trình lập, thẩm định và phê duyệt quy hoạch xây dựng KKTCK biên giới theo hướng tinh gọn, phân định rõ trách nhiệm giữa các bộ ngành trung ương và địa phương, tránh trùng lặp thủ tục hành chính.
• Về giải pháp quy hoạch không gian: Xây dựng mô hình định hướng phát triển không gian đặc thù cho các KKTCK biên giới Tây Nam dựa trên cấu trúc 4 phân khu chức năng (trung tâm cửa khẩu, đô thị dịch vụ, công nghiệp - logistics, sinh thái - nông nghiệp công nghệ cao), khắc phục các nhược điểm của mô hình phân đôi phi thuế quan - thuế quan truyền thống. Đề xuất giải pháp cơ cấu sử dụng đất hợp lý và kết nối hệ thống hạ tầng kỹ thuật đa phương thức (đường bộ cao tốc, đường sắt, cảng cạn ICD, đường thủy) liên vùng và quốc tế.
• Về hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật: Đề xuất sửa đổi, bổ sung các quy định kỹ thuật chuyên ngành về quy hoạch xây dựng khu chức năng kinh tế cửa khẩu trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật xây dựng, xác định hệ thống chỉ tiêu sử dụng đất phù hợp thực tiễn vùng biên giới thay vì áp dụng máy móc chỉ tiêu quy hoạch đô thị.
• Về ứng dụng thực tiễn: Xác lập phương án điều chỉnh quy hoạch xây dựng KKTCK Mộc Bài (Tây Ninh) đến năm 2035 với phân vùng không gian 4 phân khu cụ thể, giải quyết các vướng mắc tồn đọng về dự án chậm triển khai và gắn kết giao thông đối ngoại với vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất:

• Rà soát, điều chỉnh ranh giới hành chính và ranh giới quản lý của các KKTCK theo hướng tập trung vào 10-20% diện tích đất xây dựng thực tế, chuyển giao phần diện tích nông - lâm nghiệp và dân cư nông thôn thuần túy về cho chính quyền cấp huyện, xã quản lý để tránh chồng lấn nguồn vốn đầu tư.
• Khẩn trương ban hành quy chuẩn kỹ thuật riêng cho quy hoạch xây dựng các khu kinh tế cửa khẩu.
• Xử lý dứt điểm các dự án đầu tư chậm triển khai kéo dài do giải phóng mặt bằng "da beo", ban hành khung chính sách khấu trừ tiền bồi thường đất đai vào tiền thuê đất nhằm thu hút nhà đầu tư mới có năng lực.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế của luận án:

• Phạm vi nghiên cứu không gian tập trung chủ yếu vào 6 tỉnh biên giới Tây Nam giáp Campuchia và đi sâu ứng dụng tại KKTCK Mộc Bài; chưa mở rộng so sánh định lượng với các tuyến biên giới phía Bắc (giáp Trung Quốc) hoặc miền Trung (giáp Lào) vốn có địa hình đồi núi và cơ chế thị trường khác biệt.
• Do hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về kinh tế cửa khẩu đang trong quá trình chuyển tiếp và sửa đổi, một số dữ liệu về cơ chế tài chính và phân bổ vốn ngân sách chưa có sự ổn định lâu dài.

Về hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng nghiên cứu áp dụng mô hình tổ chức không gian 4 phân khu cho các KKTCK trên tuyến biên giới Việt Nam - Lào và Việt Nam - Trung Quốc.
• Nghiên cứu sâu các tiêu chuẩn thiết kế kiến trúc cảnh quan và chỉ tiêu hạ tầng kỹ thuật chi tiết đối với mô hình trung tâm logistics và cảng cạn (ICD) tại các cửa khẩu quốc tế.
• Xây dựng mô hình chuyển đổi số và cửa khẩu thông minh trong tổ chức không gian kiến trúc công trình kiểm soát liên ngành tại biên giới.

Giá trị tham khảo

Nội dung luận án có giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng sau:

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Xây dựng, Bộ Kế hoạch và Đầu tư): Tham khảo các luận cứ khoa học để xây dựng, sửa đổi hệ thống văn bản pháp luật, ban hành quy chuẩn kỹ thuật chuyên biệt về quy hoạch xây dựng khu kinh tế cửa khẩu và hoàn thiện quy trình thẩm định đồ án quy hoạch.
• Đối với Ủy ban nhân dân và Ban Quản lý Khu kinh tế các tỉnh biên giới Tây Nam (Bình Phước, Tây Ninh, Long An, Đồng Tháp, An Giang, Kiên Giang): Trực tiếp ứng dụng khung định hướng tổ chức không gian, quy mô sử dụng đất và phương thức xử lý dự án đầu tư chậm triển khai; đặc biệt tỉnh Tây Ninh có thể sử dụng trực tiếp phương án điều chỉnh quy hoạch phân khu tại KKTCK Mộc Bài.
• Đối với các viện nghiên cứu, giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quy hoạch vùng và đô thị: Cung cấp nguồn tài liệu tổng quan toàn diện về lý luận giao lưu kinh tế qua biên giới, phương pháp tiếp cận đa tiêu chí kết hợp bản đồ chồng lớp GIS và số liệu khảo sát thực tế hệ thống KKTCK Việt Nam sau hơn 20 năm phát triển.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao việc áp dụng quy chuẩn quy hoạch đô thị cho khu kinh tế cửa khẩu lại gây ra bất cập trong thực tiễn? Văn bản kỹ thuật hiện hành (như QCXDVN 01:2021) được biên soạn chủ yếu cho các khu vực đô thị và khu công nghiệp thông thường, chưa có các chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật đặc thù cho các chức năng cửa khẩu (như bãi chờ xuất nhập cảnh, kho ngoại quan, trạm kiểm soát liên ngành, khu phi thuế quan). Do đó, việc lập đồ án phải vay mượn chỉ tiêu đô thị hoặc quy chuẩn quốc tế dẫn đến tính toán thiếu chính xác, phê duyệt chỉ tiêu đất đai quá cao nhưng không khả thi khi triển khai.

2. Thực trạng phân bổ đất đai tại KKTCK Hoa Lư được quy hoạch như thế nào đến năm 2025? Theo đồ án quy hoạch chung được luận án trích xuất, KKTCK Hoa Lư có tổng diện tích tự nhiên 28.364 ha, trong đó đất rừng chiếm tỷ trọng lớn nhất với 12.611 ha; đất xây dựng khu đô thị cửa khẩu là 5.666 ha (đất dân dụng 1.597 ha); đất nông nghiệp 4.697 ha; đất khu phi thuế quan 2.965 ha; đất giao thông ngoài đô thị 1.400 ha; đất quản lý và thương mại dịch vụ cửa khẩu 466 ha; đất dân cư nông thôn 428 ha và đất mặt nước 531 ha.

3. Những nguyên nhân chính nào dẫn đến tình trạng 21 dự án chậm tiến độ tại KKTCK Mộc Bài tính đến quý I/2021? Luận án chỉ rõ hai nguyên nhân cốt lõi: thứ nhất, trước đây nhà đầu tư tự thỏa thuận bồi thường với người dân dẫn đến diện tích đền bù bị manh mún, "da beo", không liền thửa; thứ hai, chính sách bồi thường thay đổi qua các thời kỳ kết hợp với năng lực tài chính hạn chế của chủ đầu tư khiến dự án không thể triển khai đúng tiến độ đăng ký.

4. Mô hình tổ chức không gian 4 phân khu do tác giả đề xuất thay thế cho mô hình nào trước đây? Mô hình này thay thế cho mô hình tổ chức không gian truyền thống vốn chỉ phân tách cơ học thành 2 khu vực: khu phi thuế quan (rào cứng) và khu thuế quan. Mô hình mới gồm 4 khu: Trung tâm cửa khẩu; Đô thị dịch vụ cửa khẩu; Sản xuất công nghiệp - logistics; và Nông nghiệp công nghệ cao kết hợp bảo tồn sinh thái tự nhiên.

5. Các nguồn vốn đầu tư hạ tầng nào đã được ghi nhận giải ngân tại KKTCK Mộc Bài? Tính đến hết năm 2018, nguồn vốn ngân sách trung ương cấp cho KKTCK Mộc Bài là 218,28 tỷ đồng. Ngoài ra, từ năm 2013, khu kinh tế tiếp nhận nguồn vốn vay trên 40 triệu USD từ Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) thông qua dự án phát triển đô thị tiểu vùng sông Mêkông mở rộng (GMS) để đầu tư hệ thống đường giao thông, nhà máy cấp nước, nhà máy xử lý nước thải và công trình phân loại rác thải.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Trịnh Ngọc Phương là công trình nghiên cứu chuyên khảo về quy hoạch xây dựng hệ thống khu kinh tế cửa khẩu vùng biên giới Tây Nam trong giai đoạn hội nhập kinh tế. Luận án đã làm rõ các hạn chế cốt lõi trong công tác phân bố quỹ đất, xung đột quản lý hành chính và quy trình thẩm định đồ án tại các địa phương biên giới giáp Campuchia. Thông qua việc đề xuất mô hình không gian 4 phân khu chức năng và hoàn thiện khung pháp lý kỹ thuật, luận án cung cấp cơ sở khoa học để điều chỉnh quy hoạch chung KKTCK Mộc Bài đến năm 2035. Kết quả nghiên cứu đóng góp trực tiếp vào công tác quản lý không gian vùng, hỗ trợ phát triển kinh tế cửa khẩu gắn liền với bảo đảm quốc phòng và an ninh biên giới quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ QUY HOẠCH XÂY DỰNG KHU KINH TẾ CỬA KHẨU BIÊN GIỚI VÀ CÁC VẤN ĐÈ LIÊN QUAN 1. NHẬN THỨC VỀ KHU KINH TẾ CỬA KHẨU Thuật ngữ khu kinh tế cửa khẩu mới được dùng ở Việt Nam trong một số năm gần đây khi quan hệ kinh tế-thương mại Việt Nam và Trung Quốc đã có những bước phát triển mới, đòi hỏi phải có mô hình kinh tế phù hợp nhằm khai thác các tiềm năng, thế mạnh kinh tế của hai nước thông qua các cửa khẩu BG. Bên cạnh đó Việt Nam còn có BG với Lào và Campuchia, tuy họ là các quốc gia nhỏ, còn khó khăn về kinh tế, nhưng lại có vị trí hết sức quan trọng là nằm trong tiểu vùng sông Mêkông.

Giữa các quốc gia thuộc tiểu vùng sông Mêkông đang có nhiều dự án xây dựng cầu, đường thúc đẩy phát triển kinh tế theo tuyến hành lang Đông-Tây trên cơ sở dòng chảy tự nhiên của sông Mêkông. Tất cả các điều kiện thuận lợi trên chỉ có thể phát huy tốt nếu có các mô hình kinh tế thích hợp, trong đó phải kể đến khu kinh tế cửa khẩu. Để đưa ra được khái niệm về khu kinh tế cửa khẩu, cần phải dựa trên cơ sở của nhiều khái niệm có liên quan. Khái niệm được đề cập đến đầu tiên là “giao lưu kinh tế qua BG”, từ trước đến nay khái niệm về “giao lưu kinh tế qua BG” thường được hiểu theo nghĩa hẹp là các hoạt động trao đổi thương mại, trao đổi hàng hoá giữa cư dân sinh sống trong khu vực BG, hoặc giữa các doanh nghiệp nhỏ đóng tại các địa bàn BG xác định, thuộc tỉnh có cửa khẩu BG.

Thương mại qua các cửa khẩu BG có thể được thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau: trao đổi hàng hoá qua các cặp chợ BG, nơi cư dân 2 bên BG thực hiện các hoạt động mua/bán hàng hoá trên cơ sở tuân thủ các quy định của Nhà nước về tổng khối lượng hoặc tổng giá trị trao đổi. Địa điểm cho các cặp chợ này do chính quyền của cả 2 bên thỏa thuận. Hoặc là các hoạt động thương mại BG thực hiện dưới dạng trao đổi hàng hoá giữa hai xí nghiệp nhỏ tại địa phương với các đối tác của mình ở bên kia BG. Thông thường, đây là các hoạt động trao đổi hàng hoá với giá trị không lớn lắm.

Trong khi đó, hiểu theo nghĩa rộng, giao lưu kinh tế qua BG bao gồm các dạng hoạt động trao đổi kinh tế, kĩ thuật qua các cửa khẩu BG, trong đó các hoạt động trao đổi thương mại là một trong những yếu tố cấu thành. Trong vòng hơn một thập kỉ vừa qua, nội (LUAN.ninh luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 10 dung của giao lưu kinh tế đã có những thay đổi lớn và trở thành các hoạt động hợp tác kinh tế, kĩ thuật ngày càng đầy đủ và toàn diện hơn. Trong đó, các hoạt động giao lưu kinh tế không chỉ đơn thuần là việc buôn bán, trao đổi hàng hoá thông thường mà còn bao gồm cả các hoạt động hợp tác kỹ thuật, xuất và nhập khẩu dịch vụ, thực hiện các liên doanh xuyên BG, các doanh nghiệp 100% vốn đầu tư của phía bên kia BG, buôn bán các trang thiết bị kỹ thuật, liên doanh phát triển cơ sở hạ tầng, du lịch qua BG, v.v… Như vậy, có thể trao đổi hàng hoá đơn giản thành các hoạt động hợp tác sản xuất kinh doanh. Tại một số nước (như Trung Quốc, Thái Lan) xu hướng này ngày càng trở nên rõ ràng và trở thành hướng đi chính, dẫn tới việc thành lập các khu mậu dịch tự do BG, hoăc thành lập các khu hợp tác kinh tế khu vực và quốc tế.