CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC TIỀN LƯƠNG TRONG DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm, bản chất, vai trò, cơ cấu, chức năng của tiền lương 1. Tiền lương và một số khái niệm liên quan đến tiền lương Từ trước đến nay, có rất nhiều quan điểm, định nghĩa khác nhau về tiền lương: Theo Khoản 1, Điều 90, Bộ Luật Lao động năm 2019: “Tiền lương là số tiền mà người sử dụng lao động trả cho người lao động theo thỏa thuận để thực hiện công việc, bao gồm mức lương theo công việc hoặc chức danh, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác.”[13] Theo Tổ chức lao động quốc tế (ILO): “Tiền lương là sự trả công hoặc thu nhập, bất kể tên gọi hay cách tính mà có thể biểu hiện bằng tiền và được ấn định bằng thỏa thuận giữa người sử dụng lao động và người lao động, hoặc bằng pháp luật quốc gia, do người sử dụng lao động phải trả cho người lao động theo một hợp đồng thuê mướn lao động, bằng văn bản hoặc bằng miệng, cho một công việc đã thực hiện hoặc sẽ phải thực hiện, hoặc cho những dịch vụ đã làm hoặc sẽ phải làm” [16; Tr.
Trong Giáo trình Tiền lương - Tiền công, Nguyễn Tiệp cho rằng: “Tiền lương là giá cả của sức lao động, được hình thành trên cơ sở thỏa thuận giữa người lao động và người sử dụng lao động thông qua hợp đồng lao động, phù hợp với quan hệ cung cầu sức lao động trên thị trường lao động và phù hợp với các quy định tiền lương của pháp luật lao động” [15; Tr. Tiền lương tối thiểu: Theo Bộ Luật lao động 2019: “Mức lương tối thiểu là mức lương thấp nhất được trả cho người lao động làm công việc giản đơn nhất trong điều kiện lao động bình thường nhằm bảo đảm mức sống tối thiểu của người lao động và gia đình họ, phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội.”[13] Tiền lương danh nghĩa: là tiền lương được biểu hiện bằng tiền tệ mà người lao động nhận được từ kết quả lao động của mình, phụ thuộc trực tiếp vào năng suất lao động và hiệu quả làm việc, trình độ, thâm niên. của người lao động. Bản chất của tiền lương Tiền lương phản ánh giá trị của sức lao động, bị chi phối, biến đổi phụ thuộc vào quan hệ cung cầu và giá cả sinh hoạt.
Đó là sự biến động thể hiện bản chất của tiền lương. Về mặt kinh tế: Tiền lương được xác định dựa trên sự thỏa thuận giữa người lao động và người sử dụng lao động trong một khoảng thời gian nhất định. Mô hình trao đổi hàng hóa sức lao động (Phụ lục1) Về mặt xã hội: Nhờ vào tiền lương, người lao động có thể mua được những tư liệu sinh hoạt để nuôi sống, tái sản xuất sức lao động của bản thân và gia đình cũng như bảo hiểm khi về hưu. Bên cạnh đó, tiền lương còn được người lao động dùng để đáp ứng các nhu cầu hoàn thiện bản thân, làm đẹp, tích trữ nhằm sử dụng trong các trường hợp rủi ro, tai nạn, về hưu,….
Vai trò của tiền lương * Đối với người lao động Tiền lương giúp người lao động chi trả cho các tư liệu đáp ứng nhu cầu thiết yếu nhằm bù đắp lại sức lao động, trang trải cuộc sống. Bên cạnh đó, hiện nay, tiền lương còn được sử dụng để đo trình độ chuyên môn, thâm niên công tác của người lao động. Người lao động có tâm lý hãnh diện và luôn mong muốn một mức lương cao, mặc dù tiền lương chiếm tỷ trọng nhỏ trong thu nhập. Khi được trả lương đúng với sự đóng góp, người lao động sẽ cố gắng học tập, phát triển nâng cao trình độ, giá trị của bản thân.
* Đối với doanh nghiệp Tiền lương biểu hiện chính sách phân phối thu nhập của doanh nghiệp. Sự tăng, giảm tiền lương sẽ ảnh hưởng tới chi phí và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp. Thông qua các chính sách tiền lương doanh nghiệp có thể khẳng định vị thế và uy tín đối với xã hội, là công cụ để duy trì, phát triển và thu hút nguồn nhân lực chất lượng, phù hợp với doanh nghiệp. Nếu tiền lương được trả phù hợp sẽ kích thích tăng năng lực sáng tạo của người lao động, tăng năng suất lao động, tạo ra không khí cởi mở giữa những người lao động, từ đó tạo sự đoàn kết thống nhất trong doanh nghiệp.
8 * Đối với xã hội Tiền lương càng cao thì nhu cầu tiêu dùng của người dân càng lớn và điều đó làm tăng sự thịnh vượng, phát triển của cộng đồng. Tiền lương có đóng góp rất lớn vào tổng thu nhập quốc dân, gia tăng ngân sách, quỹ bảo hiểm thông qua thuế thu nhập cá nhân, từ đó góp phần làm tăng nguồn thu của Chính phủ, giúp Chính phủ đảm bảo an sinh xã hội, giảm tỷ lệ thất nghiệp và điều tiết lại thu nhập giữa các tầng lớp dân cư, giảm bất bình đẳng trong thu nhập quốc dân,. Chức năng của tiền lương Tiền lương có vai trò rất quan trọng trong tổ chức và quản lý vĩ mô. * Chức năng thước đo giá trị sức lao động Tiền lương phản ánh giá trị sức lao động của người lao động.
Giá trị của hàng hóa sức lao động được xác định theo quy luật cung cầu lao động trên thị trường. Tùy thuộc vào tính chất kỹ thuật của công việc, các yêu cầu về năng lực và phẩm chất của người lao động mà giá trị sức lao động của mỗi lao động sẽ khác nhau. * Chức năng tái sản xuất sức lao động Trong quá trình lao động, người lao động tiêu hao sức lao động nhằm chuyển hóa thành giá trị các sản phẩm dịch vụ. Tái sản xuất sức lao động là sự khôi phục lại sức lao động đã mất.
Người lao động cần các tư liệu để đảm bảo duy trì sức khỏe, cuộc sống và tái sản xuất sức lao động phục vụ công việc như lương thực, thực phẩm,…. Tiền lương mà người lao động được hưởng quyết định đến lượng tiền lương được dùng để chi tiêu cho tái sản xuất sức lao động. Đó chính là sự trao đổi ngang giá giữa người lao động và người sử dụng lao động. * Chức năng kích thích Kích thích được hiểu là sự tác động nhằm tạo ra động lực trong lao động.
Nếu tiền lương nhiều và tương xứng với sự đóng góp của người lao động thì sẽ góp phần kích thích động lực làm việc của người lao động, gia tăng năng suất, hiệu quả làm việc, từ đó doanh nghiệp có thể thu hút được nguồn nhân lực chất lượng cao, 9 nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh. Do đó, nhà quản trị phải sử dụng tiền lương như một đòn bẩy kinh tế. Các chính sách tiền lương phải được xây dựng gắn với kết quả lao động của người lao động và kết quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, đảm bảo tiền lương có thể phân biệt được người lao động làm tốt và chưa tốt. * Chức năng tích lũy Tích lũy là nhu cầu cần thiết khách quan đối với mỗi người lao động, nhằm sử dụng cho các trường hợp bất trắc, rủi ro.
Tiền lương cao thì quỹ tích lũy của người lao động được đảm bảo và đó chính là việc các nhà quản trị cần hướng tới. Việc tích lũy chỉ được thực hiện khi người lao động không tiêu dùng hết tiền lương. Tuy nhiên, Nhà nước quy định đóng bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế bắt buộc đối với người lao động để đảm bảo sự tích lũy. Bên cạnh đó, việc tích lũy được biểu hiện ở việc tự tiết kiệm tiền lương để phục vụ các mục đích khác nhau như: học tập, đầu tư vào sản xuất kinh doanh,… * Chức năng xã hội Đối với người lao động, tiền lương còn được sử dụng để chi trả cho các nhu cầu xã hội như tham gia các sinh hoạt xã hội, giải trí, học tập, du lịch….Tiền lương có vai trò quan trọng đối với đời sống sản xuất, đời sống lao động và sinh hoạt, biểu hiện thông qua các chức năng của tiền lương.
Tiền lương của người lao động ổn định thì sẽ góp phần ổn định kinh tế xã hội. Cơ cấu tiền lương Bộ luật Lao động năm 2019 lần đầu quy định chính thức về cơ cấu của tiền lương. Tiền lương “bao gồm mức lương theo công việc hoặc chức danh, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác.”[13] Tuy nhiên, bên cạnh tiền lương người lao động còn nhận được các khoản tiền, hỗ trợ khác như các phúc lợi, tiền thưởng,… từ người sử dụng lao động. * Mức lương cơ bản Mức lương cơ bản được là mức lương được xác định theo sự thỏa thuận của người lao động và người sử dụng lao động, căn cứ vào yêu cầu chức danh hoặc giá trị của công việc và được thể hiện cụ thể trong thang lương, bảng lương.
Lương cơ 10 bản phải đảm bảo cao hơn mức lương tối thiểu và cao hơn 7 % đối với những lao động đã qua đào tạo nghề. Lương cơ bản phải được coi là phần chính yếu, chiếm tỷ trọng cao nhất trong cơ cấu của tiền lương. Để xác định được mức lương cơ bản thì các nhà quản lý cần tổ chức, thực hiện hiệu quả các hoạt động mô tả và phân tích công việc. * Phụ cấp lương Phụ cấp lương là các khoản nhằm bù đắp yếu tố về điều kiện lao động, tính chất phức tạp công việc, điều kiện sinh hoạt, mức độ thu hút lao động mà mức lương thỏa thuận trong hợp đồng lao động chưa được tính đến hoặc tính chưa đầy đủ.
Phụ cấp lương phải được xác định căn cứ vào quá trình làm việc và hiệu quả thực hiện công việc của người lao động về cả chất lượng và số lượng. Phụ cấp lương đảm bảo sự công bằng và bình đẳng trong công tác tiền lương, là yếu tố quan trọng động viên, thu hút người lao động làm việc ở những khu vực, ngành nghề, công việc có tính chất khó khăn, góp phần đảm bảo chính sách phân công lao động xã hội được tiến hành triển khai và thực hiện hiệu quả. Phụ cấp lương bao gồm nhiều loại khác nhau căn cứ vào điều kiện và tính chất công việc như: phụ cấp khu vực, phụ cấp chức vụ, phụ cấp trách nhiệm công việc, phụ cấp thu hút, phụ cấp độc hại, nguy hiểm,… * Các khoản bổ sung khác Các khoản bổ sung khác là khoản tiền có liên quan đến việc thực hiện nhiệm vụ, công việc hoặc chức danh mà người lao động đảm nhiệm ngoài các khoản phụ cấp, tiền lương mà người lao động nhận được.
