CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC VIỆT NAM TRONG HỘI NHẬP QUỐC TẾ 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Vấn đề nguồn nhân lực giáo dục đại học, chất lượng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong các trường đại học Việt Nam được nhiều nghiên cứu đề cập theo những giác độ khác nhau. Các công trình nghiên cứu trong nước về chất lượng nguồn nhân lực giáo dục đại học Một là, Các công trình nghiên cứu về vai trò và đặc điểm của nguồn nhân lực giáo dục đại học Thông qua nghiên cứu lí thuyết và thực tiễn, một số tác giả đã làm sáng tỏ khái niệm, vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ và đặc điểm cơ bản của nguồn nhân lực GDĐH, nhiều công trình nghiên cứu đã đưa ra cơ sở lí luận khoa học và thực tiễn và đề xuất giải pháp để xây dựng, phát triển đội ngũ này ở bậc đại học nước ta thời kì đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước (2000 - 2020). Các tác giả đã phân tích các khung lí thuyết về vai trò của nguồn nhân lực để đi tới nhận định về vai trò của nguồn nhân lực trong giáo dục đại học và khẳng định: nguồn nhân lực của giáo dục đại học thời kì đổi mới đã có một bước phát triển vượt bậc cả về mặt lượng và mặt chất cùng với xu thế mở rộng qui mô đào tạo.
Thách thức lớn nhất đối với nguồn nhân lực giáo dục đại học nước ta là giải quyết vấn đề giữ vững và tiếp tục tăng qui mô đào tạo đồng thời không để cho chất lượng đào tạo giảm sút, mặt khác, không ngừng tăng thêm chất lượng, đáp ứng yêu cầu của công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Phát triển nguồn nhân lực của giáo dục đại học là vấn đề xây dựng một đội ngũ đủ về số lượng, có chất lượng cao, biết nuôi dưỡng, tạo môi trường phù hợp và chăm sóc, sử dụng nhân sự có hiệu quả, lãnh đạo và quản lí mọi người cùng hăng hái lao động, hướng tới các mục tiêu chung của ngành. Từ sự phân tích đó, các tác giả đã đưa ra những giải pháp cơ bản nhằm phát triển nguồn nhân lực giáo dục đại học nước ta. Luận án tiến sĩ Kinh tế 7 Nghiên cứu vấn đề này có các tác giả: Đỗ Minh Cương và Nguyễn Thị Doan trong cuốn sách: “Phát triển nguồn nhân lực giáo dục đại học Việt Nam” [27].
Tác giả Phạm Hồng Quang trong cuốn sách “Môi trường giáo dục” [82] và tác giả Đỗ Văn Phức với bài viết “Đặc điểm lao động của giáo viên đại học và dạy nghề” [61] đã đưa ra quan điểm của mình về đặc điểm lao động của nhân lực GDĐH, trong đó, đặc điểm nhân cách của người giảng viên được tác giả cho là yếu tố quan trọng để hoàn thiện nhân cách sinh viên. Tác giả khẳng định, đối tượng lao động sư phạm là nhân cách người học đang phát triển; để tác động đến đối tượng này, người giảng viên cần dùng công cụ là chính nhân cách của mình; chức năng lao động sư phạm là tái sản xuất sức lao động xã hội; lao động của người giảng viên là lao động trí óc chuyên nghiệp, lao động sáng tạo; nó đòi hỏi ở người giảng viên tính khoa học, nghệ thuật và sự sáng tạo. Theo tác giả, nhà giáo dục phải có năng lực sư phạm và tổ hợp các phẩm chất đạo đức nghề nghiệp như: thế giới quan khoa học, lí tưởng đào tạo thế hệ trẻ và lòng yêu người, yêu nghề. Cùng chung quan điểm này, tác giả Nguyễn Văn Sơn trong cuốn sách: “Trí thức Giáo dục Đại học Việt Nam thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá” [87], nhấn mạnh, đội ngũ nhân lực GDĐH Việt Nam có một số đặc điểm cơ bản: là lực lượng trực tiếp tham gia vào quá trình đào tạo ở bậc cao nhất trong hệ thống giáo dục quốc dân; đối tượng tác động chủ yếu của nhân lực GDĐH là những sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh; mục đích lao động nhằm đào tạo ra những người lao động sáng tạo, có phẩm chất đạo đức tốt; và như vậy, giảng viên vừa là nhà giáo vừa là nhà khoa học, nhà chính trị.
Từ việc đánh giá thực trạng về cơ cấu, chất lượng của nguồn nhân lực GDĐH, các tác giả đưa ra phương hướng, giải pháp cơ bản để phát triển đội ngũ nhân lực GDĐH đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực trong mọi lĩnh vực, phục vụ cho quá trình CNH, HĐH đất nước. Trên cơ sở lí luận của Hồ Chí Minh về người thầy giáo, tác giả Ngô Văn Hà đã nêu lên một số quan điểm về đặc điểm lao động của giảng viên: công tác giảng dạy là loại lao động đặc thù; nhiệm vụ người giảng viên đại học phải kết hợp trong bản thân mình những phẩm chất năng lực của một nhà khoa học và một nhà giáo dục - dạy học; Luận án tiến sĩ Kinh tế 8 họ không chỉ đào tạo nhân lực có trình độ cao cho đất nước mà còn tạo ra những sản phẩm khoa học phục vụ cho các viện nghiên cứu và các cơ sở sản xuất kinh doanh. Hai là, các công trình nghiên cứu về chất lượng nguồn nhân lực giáo dục đại học và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực giáo dục đại học Vấn đề chất lượng, hiệu quả của giảng dạy; năng lực nghiên cứu của giảng viên giảng dạy và vấn đề NCKH của đội ngũ nhân lực GDĐH được bàn luận cụ thể trong Báo cáo “GDĐH và kĩ năng cho tăng trưởng” của Phòng Phát triển con người Khu vực Đông Á và Thái Bình Dương của Ngân hàng thế giới [58]. Thông qua nghiên cứu lĩnh vực GDĐH trong mối liên hệ với trị trường lao động ở Việt Nam, Báo cáo đã luận giải về hiệu quả đào tạo; chương trình học, phương pháp sư phạm; sự hài lòng của sinh viên; khả năng, mức độ cung cấp thỏa đáng các kĩ năng cần thiết của GDĐH Việt Nam là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp tới nguồn nhân lực, gia tăng năng suất lao động và thúc đẩy năng lực sáng tạo của người lao động trước những yêu cầu, đòi hỏi ngày càng cao từ thị trường trong nước, khu vực và quốc tế.
Qua nghiên cứu này, nhiều nội dung quan trọng về chất lượng của GDĐH đã được luận giải, khảo sát và chứng minh. Luận án tiến sĩ: “Đánh giá giảng viên đại học theo hướng chuẩn hoá trong giai đoạn hiện nay” của tác giả Trần Xuân Bách [1] dưới giác độ quản lý giáo dục, đã nghiên cứu trên một số bình diện như quan niệm về giảng viên đại học, cơ sở lí luận về các phương thức đánh giá giảng viên. Tác giả đã xác định, đánh giá giảng viên là quá trình mô tả, thu thập, xử lí, phân tích một cách toàn diện hệ thống những thông tin về người giảng viên; qua đó, nhận xét những giá trị lao động mà họ đã cống hiến cho xã hội. Trong cuốn sách: “Giáo dục đại học Việt Nam - Góc nhìn từ lí thuyết kinh tế - tài chính hiện đại”[29], các tác giả Phạm Đức Chính và Nguyễn Tiến Dũng đã đi sâu nghiên cứu về sản phẩm của giáo dục đại học trong nền kinh tế thị trường và khẳng định sự phát triển của mỗi quốc gia có vai trò to lớn của giáo dục đại học.
Trong các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm của giáo dục đại học, các tác giả coi chất Luận án tiến sĩ Kinh tế 9 lượng của đội ngũ giảng viên đại học là yếu tố có tác động trực tiếp, là “khởi thủy của khởi thủy của nhiều vấn đề của nền giáo dục nói chung, bởi vì có thầy giỏi thì mới có sinh viên giỏi, có một nền giáo dục đại học tốt thì mới có nền giáo dục trung học và tiểu học tốt” [29; tr. Trong cuốn sách này, các tác giả cũng bàn về các vấn đề liên quan đến nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên đại học như: sự khó khăn trong qui trình tuyển chọn giảng viên đại học để có thể có một nguồn nhân lực có chất lượng cao; nhiệm vụ chủ yếu của giảng viên đại học (giảng dạy và nghiên cứu khoa học); các phương pháp giảng dạy ở trường đại học; những yêu cầu về đối với của giảng viên (năng lực về chuyên môn giảng dạy, năng lực sư phạm, năng lực phát triển sinh viên, năng lực đánh giá sinh viên phù hợp, quản lí bảo mật thông tin về sinh viên và đạo đức nghề nghiệp của giảng viên). Ngoài ra còn nhiều bài viết độc lập của các nhà khoa học nghiên cứu về chất lượng GDĐH nói chung, chất lượng lao động của đội ngũ giảng viên nói riêng, tiêu biểu như: Ngoài những công trình nghiên cứu nêu trên, có thể kể đến một số bài nghiên cứu của các học giả như: “Đổi mới giáo dục trước hết phải đổi mới từ những người làm giáo dục” của Nguyễn Duy Yên [105; tr.10] Nguyễn Văn Duệ: “Đội ngũ cán bộ giảng dạy đại học - thực trạng và kiến nghị” [34; tr.11]; Đinh Thị Minh Tuyết: “Xây dựng và phát triển đội ngũ giảng viên đại học” [103; tr. Các tác giả đếu có chung một nhận định, để nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên, cần tập trung đổi mới công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ nhà giáo theo hướng chuẩn hoá và hiện đại hoá; mặt khác, việc bố trí, sử dụng nguồn lực này phải hợp lí, coi trọng năng lực sáng tạo thực sự về chuyên môn nghiệp vụ, đồng thời phải tạo lập hệ thống động lực cho đội ngũ nhân lực làm công tác giảng dạy ở bậc đại học.
Bởi vì họ chính là lực lượng nòng cốt xây dựng cho sinh viên thế giới quan, nhân sinh quan tiến bộ, trang bị tri thức và phương pháp tư duy khoa học, khả năng làm việc độc lập, sáng tạo cho người học Tác giả Phạm Ngọc Trung trực tiếp bàn luận đến chất lượng nhân lực GDĐH và khẳng định, đây là nhân tố hàng đầu tác động đến chất lượng giáo dục trong các trường đại học ở nước ta hiện nay [97]. Theo tác giả, chất lượng GDĐH được nhìn nhận thông Luận án tiến sĩ Kinh tế 10 qua trình độ chuyên môn, phẩm chất đạo đức, khả năng hội nhập và việc làm ổn định của sinh viên khi tốt nghiệp” Tác giả Nguyễn Văn Đệ [35] đã tiếp cận và cụ thể hóa một số nội dung, quan điểm của lí thuyết quản lí nguồn nhân lực vào việc nghiên cứu, qui hoạch, dự báo về hoạt động phát triển đội ngũ giảng viên trong bối cảnh đổi mới giáo dục đại học Việt Nam nói chung và vùng Đồng bằng sông Cửu Long nói riêng.