Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu đặc điểm khu hệ thú ăn thịt và đề xuất một số giải pháp quản lý bảo tồn tại khu bảo tồn thiên nhiên ngọc sơn ngổ luông tỉnh hòa bình

Nghiên cứu đặc điểm khu hệ thú ăn thịt và giải pháp quản lý bảo tồn tại khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn Ngổ Luông, tỉnh Hòa Bình.

• Tác giả: Nguyễn Bình Định
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng và Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm khu hệ thú ăn thịt và đề xuất một số giải pháp quản lý bảo tồn tại khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông, tỉnh Hòa Bình
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Sơ lược tình hình nghiên cứu thú Việt Nam
• 1.2. Các nghiên cứu về thú ăn thịt trong cả nước
• 1.3. Các nghiên cứu tại Khu BTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu chung
• 2.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Kế thừa tài liệu
• 2.5.2. Phỏng vấn bán định hướng
• 2.5.3. Phân tích mẫu vật
• 2.5.4. Điều tra thực địa
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN-KINH TẾ-XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa hình, địa thế
• 3.1.3. Địa chất, thổ nhưỡng
• 3.1.4. Điều kiện khí hậu thời tiết
• 3.2. Hiện trạng tài nguyên rừng và tình hình sử dụng đất
• 3.3. Tình hình dân sinh - kinh tế xã hội
• 3.3.1. Dân số, dân tộc và lao động
• 3.3.2. Tình hình sản xuất, đời sống, thu nhập
• 3.3.3. Cơ sở hạ tầng
• 3.3.4. Dân sinh kinh tế xã hội
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đặc điểm khu hệ thú ăn thịt tại khu vực nghiên cứu
• 4.2. Thành phần loài thú ăn thịt tại khu vực nghiên cứu
• 4.3. Sự đa dạng các taxon khu hệ thú ăn thịt
• 4.4. Đa dạng sinh cảnh sống của các loài thú ăn thịt
• 4.5. Tình trạng và phân bố của một số loài thú ăn thịt ưu tiên bảo tồn trong khu vực nghiên cứu
• 4.6. Danh sách các loài thú ăn thịt ưu tiên bảo tồn
• 4.7. Tình trạng và phân bố các loài thú ăn thịt ưu tiên bảo tồn
• 4.8. Các yếu tố đe dọa đến tài nguyên thú ăn thịt
• 4.8.1. Nhóm các mối đe dọa phá hủy sinh cảnh sống
• 4.9. Hiện trạng công tác quản lý, bảo tồn của KBTTN Ngọc Sơn - Ngổ Luông
• 4.10. Những ưu điểm và hạn chế trong việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của KBTTN Ngọc Sơn - Ngổ Luông
• 4.11. Hiện trạng công tác quản lý, bảo vệ rừng
• 4.12. Đề xuất các giải pháp quản lý bảo tồn cho khu vực nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu quản lý khu hệ thú ăn thịt tại Ngọc Sơn Ngổ Luông

Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn - Ngổ Luông là một trong những khu vực quan trọng về đa dạng sinh học tại tỉnh Hòa Bình. Nghiên cứu về khu hệ thú ăn thịt tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng sinh học mà còn góp phần vào công tác bảo tồn thiên nhiên. Khu vực này có hệ sinh thái phong phú với nhiều loài động vật quý hiếm, trong đó có các loài thú ăn thịt. Tuy nhiên, việc thiếu dữ liệu về các loài này đang là một thách thức lớn trong công tác quản lý và bảo tồn.

1.1. Đặc điểm sinh thái và đa dạng loài thú ăn thịt

Khu bảo tồn Ngọc Sơn - Ngổ Luông có hệ sinh thái rừng núi đá vôi đặc trưng, nơi sinh sống của nhiều loài thú ăn thịt. Các loài này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Đặc biệt, sự đa dạng về loài và số lượng của chúng cần được nghiên cứu và bảo tồn để đảm bảo sự phát triển bền vững của khu vực.

1.2. Vai trò của khu hệ thú ăn thịt trong hệ sinh thái

Thú ăn thịt là nhóm động vật tiêu thụ bậc cao, giúp kiểm soát quần thể các loài gặm nhấm và duy trì sự cân bằng sinh thái. Chúng có vai trò quan trọng trong việc phát tán hạt giống và duy trì sự đa dạng sinh học trong khu vực. Việc bảo tồn các loài này không chỉ bảo vệ môi trường mà còn bảo vệ các nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá.

II. Thách thức trong quản lý và bảo tồn khu hệ thú ăn thịt

Mặc dù Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn - Ngổ Luông có nhiều tiềm năng, nhưng vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong công tác quản lý khu bảo tồn. Các yếu tố như săn bắt trái phép, mất môi trường sống và biến đổi khí hậu đang đe dọa sự tồn tại của các loài thú ăn thịt. Việc nhận diện và giải quyết các vấn đề này là rất cần thiết để bảo vệ khu hệ động vật tại đây.

2.1. Nguy cơ từ săn bắt và buôn bán động vật hoang dã

Săn bắt trái phép là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm số lượng các loài thú ăn thịt. Các sản phẩm từ thú ăn thịt như da, lông và xương có giá trị kinh tế cao, khiến cho nhiều loài bị đe dọa. Cần có các biện pháp mạnh mẽ để ngăn chặn tình trạng này.

2.2. Mất môi trường sống và tác động của con người

Mất môi trường sống do khai thác rừng và phát triển kinh tế đang làm giảm diện tích sinh sống của các loài thú ăn thịt. Việc quy hoạch và bảo vệ các khu vực rừng tự nhiên là rất quan trọng để duy trì sự đa dạng sinh học tại khu vực này.

III. Phương pháp nghiên cứu và giải pháp bảo tồn hiệu quả

Để bảo tồn khu hệ thú ăn thịt tại Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn - Ngổ Luông, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học và các giải pháp quản lý hiệu quả. Việc thu thập dữ liệu và phân tích tình trạng các loài là rất cần thiết để đưa ra các biện pháp bảo tồn phù hợp.

3.1. Phương pháp điều tra thực địa và khảo sát

Điều tra thực địa là phương pháp chính để thu thập thông tin về sự phân bố và tình trạng của các loài thú ăn thịt. Các cuộc khảo sát định kỳ sẽ giúp theo dõi sự thay đổi của quần thể và đưa ra các biện pháp kịp thời.

3.2. Đề xuất các giải pháp quản lý bền vững

Cần xây dựng các chương trình giáo dục cộng đồng về bảo tồn thiên nhiên và tăng cường sự tham gia của người dân địa phương trong công tác bảo vệ tài nguyên. Các giải pháp quản lý bền vững sẽ giúp bảo vệ khu hệ thú ăn thịt và duy trì sự đa dạng sinh học.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu về khu hệ thú ăn thịt tại Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn - Ngổ Luông sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo vệ môi trường và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Những dữ liệu thu thập được sẽ giúp các nhà quản lý đưa ra các quyết định đúng đắn trong việc bảo tồn và phát triển bền vững.

4.1. Kết quả điều tra và phân tích dữ liệu

Các kết quả điều tra cho thấy sự đa dạng của khu hệ thú ăn thịt tại Ngọc Sơn - Ngổ Luông. Việc phân tích dữ liệu sẽ giúp xác định các loài ưu tiên bảo tồn và các yếu tố đe dọa đến chúng.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn

Kết quả nghiên cứu sẽ được ứng dụng vào các chương trình bảo tồn và quản lý tài nguyên thiên nhiên tại khu vực. Điều này không chỉ giúp bảo vệ các loài thú ăn thịt mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của khu vực.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu về khu hệ thú ăn thịt tại Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn - Ngổ Luông là một bước quan trọng trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Những kết quả đạt được sẽ là cơ sở để xây dựng các chính sách bảo vệ tài nguyên thiên nhiên trong tương lai. Cần tiếp tục nghiên cứu và theo dõi tình trạng các loài để đảm bảo sự tồn tại của chúng.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn khu hệ thú ăn thịt

Bảo tồn khu hệ thú ăn thịt không chỉ bảo vệ các loài động vật mà còn duy trì sự cân bằng sinh thái. Việc này có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển bền vững của khu vực.

5.2. Triển vọng nghiên cứu và bảo tồn trong tương lai

Triển vọng nghiên cứu trong tương lai sẽ tập trung vào việc nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển các chương trình bảo tồn hiệu quả. Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương để đạt được mục tiêu bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông được thành lập vào năm 2004 với tổng diện tích tự nhiên đạt 19.254 ha, nằm trên địa bàn 7 xã thuộc hai huyện Tân Lạc và Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình. Về mặt cảnh quan địa lý, khu vực này giữ vị trí mắt xích sống còn trong dải hành lang xanh liên kết sinh thái núi đá vôi kéo dài từ Vườn quốc gia Cúc Phương với diện tích 22.220 ha đến Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông với diện tích 17.662 ha. Dữ liệu thực địa ghi nhận toàn khu bảo tồn có hệ động vật phong phú gồm 93 loài thú, 253 loài chim, 48 loài bò sát và 34 loài lưỡng cư.

Mặc dù giữ vai trò chiến lược trong bảo tồn đa dạng sinh học vùng Tây Bắc, tài nguyên thú ăn thịt tại đây đối mặt với tình trạng thiếu hụt dữ liệu điều tra chuyên sâu. Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Bình Định tại Đại học Lâm nghiệp được tiến hành từ tháng 4 năm 2015 đến tháng 11 năm 2015 nhằm giải quyết lỗ hổng thông tin này. Mục tiêu nghiên cứu tập trung đánh giá toàn diện cấu trúc thành phần loài, xác định đặc tính phân bố, hiện trạng của 18 loài ưu tiên bảo tồn và nhận diện các áp lực sinh thái tiêu cực.

Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc xác lập cơ sở dữ liệu khoa học cho 16.833,1 ha đất rừng đặc dụng, trong đó có 11.833 ha thuộc phân khu bảo vệ nghiêm ngặt. Việc làm rõ hiện trạng phân bố của 26 loài thú ăn thịt thuộc bộ Carnivora giúp ban quản lý định hình chính xác các vùng ưu tiên bảo tồn, tối ưu hóa nguồn lực tuần tra và xây dựng phương án giảm thiểu các mối đe dọa sinh cảnh cho toàn bộ khu vực chuyển tiếp Tây Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết điều hòa từ đỉnh xuống (Top-down control) trong sinh thái học quần xã. Theo lý thuyết này, các loài thuộc bộ ăn thịt Carnivora đóng vai trò là sinh vật tiêu thụ bậc cao nhất trong chuỗi thức ăn, giữ chức năng kiểm soát mật độ các loài thú ăn thực vật và gặm nhấm, loại bỏ các cá thể mang mầm bệnh để duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái rừng. Bên cạnh đó, lý thuyết hành lang sinh thái cảnh quan (Landscape Ecology Corridor) được áp dụng nhằm luận giải vai trò cầu nối sinh học của hệ sinh thái Karst Ngọc Sơn – Ngổ Luông đối với sự phân tán và trao đổi nguồn gen thú lớn.

Các khái niệm cốt lõi trong công trình bao gồm: tuyệt chủng sinh thái (trạng thái mật độ quần thể suy giảm đến mức không còn duy trì được chức năng sinh thái tự nhiên), tuyệt chủng cục bộ (sự biến mất hoàn toàn của một loài tại một sinh cảnh xác định), và loài ưu tiên bảo tồn. Hệ thống phân loại và đánh giá cấp độ đe dọa được căn cứ nghiêm ngặt theo các tiêu chí chuẩn hóa của Sách đỏ IUCN năm 2014, Sách đỏ Việt Nam năm 2007 và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập thông qua quy trình kết hợp đa phương pháp nhằm đảm bảo độ chính xác cao:

• Điều tra thực địa theo tuyến cố định: Thiết lập 7 tuyến khảo sát tiêu biểu với tổng chiều dài trên 12.800 m, đi qua các dạng sinh cảnh đặc trưng tại xã Tự Do và xã Ngổ Luông. Mỗi tuyến có độ dài dao động từ 1.205 m đến 2.399 m, được khảo sát lặp lại từ 5 đến 7 lần vào cả ban ngày lẫn ban đêm để thu thập tọa độ GPS, dấu vết chân, phân và thức ăn thừa.
• Phỏng vấn bán định hướng: Sử dụng bộ công cụ câu hỏi ngắn gọn kết hợp hình ảnh chuẩn để phỏng vấn 3 nhóm đối tượng gồm cán bộ kiểm lâm, thợ săn giàu kinh nghiệm và người dân bản địa tại 7 xã trong vùng đệm và vùng lõi.
• Phân tích và giám định mẫu vật: Kiểm tra, đối chiếu các mẫu vật thực tế gồm da, lông, đuôi, sọ đang được lưu giữ tại bảo tàng và nhà người dân địa phương.
• Đánh giá mối đe dọa bằng phương pháp TRA (Threats Reduction Assessment): Lượng hóa các mối nguy cơ dựa trên 3 tiêu chí định lượng gồm phạm vi tác động, cường độ suy thoái và tính cấp thiết theo mô hình của Margoluis và Salafsky.
• Xử lý dữ liệu không gian và thống kê: Ứng dụng phần mềm MapInfo 10 để số hóa bản đồ phân bố các loài ưu tiên và sử dụng Microsoft Excel để thống kê cấu trúc taxon và sinh cảnh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực tế kết hợp tổng hợp tư liệu đã ghi nhận 26 loài thú ăn thịt thuộc 6 họ, tất cả đều nằm trong bộ Carnivora tại Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông. Tỷ lệ số loài trong các họ có sự phân hóa rõ rệt: họ Cầy (Viverridae) chiếm ưu thế lớn nhất với 8 loài, tương đương 30,77%; tiếp theo là họ Triết (Mustelidae) gồm 7 loài, chiếm 26,92%; họ Mèo (Felidae) có 6 loài, chiếm 23,08%; họ Gấu (Ursidae) có 2 loài, chiếm 7,69%; họ Cầy lỏn (Herpestidae) có 2 loài, chiếm 7,69%; và họ Chó (Canidae) chỉ có 1 loài đại diện là Sói đỏ (Cuon alpinus), chiếm 3,85%.

Về đặc điểm phân bố không gian theo sinh cảnh, kết quả phản ánh sự phụ thuộc chặt chẽ của khu hệ thú vào chất lượng thảm thực vật:

• Sinh cảnh rừng trên núi đá (SC1) và sinh cảnh rừng trên núi đất (SC2) là nơi cư trú trọng yếu nhất, mỗi sinh cảnh đều ghi nhận sự hiện diện của 24 loài trên tổng số 26 loài, đạt tỷ lệ 92,31%.
• Sinh cảnh trảng cỏ, cây bụi (SC3) ghi nhận 16 loài phân bố, chiếm 61,54%, chủ yếu thuộc họ Cầy và họ Mèo.
• Sinh cảnh đất nông nghiệp và khu dân cư (SC4) chỉ ghi nhận 1 loài xuất hiện, tương đương 3,85%.

Về giá trị bảo tồn nguồn gen, có tới 18 loài thuộc danh mục ưu tiên bảo tồn cao, chiếm 69,23% tổng số loài ghi nhận. Theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP, có 12 loài thuộc nhóm IB (nghiêm cấm khai thác vì mục đích thương mại) như Báo gấm, Hổ, Gấu ngựa, Gấu chó và 5 loài thuộc nhóm IIB. Sách đỏ Việt Nam năm 2007 ghi nhận 14 loài (2 loài cực kỳ nguy cấp CR là Hổ và Báo hoa mai, 8 loài nguy cấp EN). Đợt điều tra thực địa đã thu thập được bằng chứng xác thực về dấu chân cào mới của loài Gấu trên thân cây tại tọa độ 427235/2263069 thuộc xã Ngọc Sơn, cùng các mẫu vật lông Mèo rừng (Felis silvestris) và đuôi Cầy gấm (Prionodon pardicolor) tại các hộ gia đình thợ săn.

Thảo luận kết quả

Sự phong phú về thành phần loài tại Ngọc Sơn – Ngổ Luông (26 loài) cao tương đương Vườn quốc gia Cúc Phương (28 loài trên 22.220 ha) và vượt trội hơn hẳn so với Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông (17 loài trên 17.662 ha) cũng như Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến (22 loài trên 5.892 ha). So với tổng số 39 loài thú ăn thịt đã biết trên toàn lãnh thổ Việt Nam, khu hệ tại đây đại diện cho khoảng 66,7% tổng số loài của cả nước.

Khi trực quan hóa qua biểu đồ hình tròn về cơ cấu taxon và biểu đồ cột về phân bố sinh cảnh, dữ liệu cho thấy sự tập trung áp đảo tại các vách đá vôi hiểm trở thuộc vùng lõi xã Tự Do và xã Ngổ Luông. Đây là những nơi thảm thực vật rừng nguyên sinh và thứ sinh ít bị xáo trộn. Ngược lại, mật độ quần thể của các loài thú ăn thịt lớn đang suy giảm nghiêm trọng. Các loài thú đỉnh chuỗi thức ăn như Hổ (Panthera tigris), Báo hoa mai (Panthera pardus), Beo lửa (Catopuma temmincki) và Sói đỏ (Cuon alpinus) không còn ghi nhận dấu vết thực địa trong nhiều năm và đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cục bộ cao.

Nguyên nhân chính xuất phát từ hoạt động săn bắn trái phép bằng súng kíp, bẫy kiềng và bẫy dây diễn ra tập trung từ tháng 3 đến tháng 9. Thêm vào đó, áp lực khai thác gỗ Mun (Diospyros sp.) và lâm sản ngoài gỗ tại các thung lũng như Thung La Bán và xóm Đèn đã trực tiếp làm phân mảnh sinh cảnh, đẩy các loài thú ăn thịt quý hiếm vào tình trạng cô lập sinh thái.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả đánh giá hiểm họa TRA, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược có tính khả thi cao nhằm quản lý và phục hồi tài nguyên thú ăn thịt:

• Thiết lập cơ chế tuần tra nghiêm ngặt và triệt phá bẫy thú: Tổ chức các đội tuần tra liên ngành giữa Hạt Kiểm lâm khu bảo tồn và chính quyền 7 xã, tăng cường chốt chặn tại các cửa rừng xung quanh xã Tự Do và Ngổ Luông. Mục tiêu giảm ít nhất 80% số lượng bẫy thú và súng săn tự chế trong vòng 12 đến 24 tháng tới.
• Phục hồi sinh cảnh và phân vùng bảo vệ nghiêm ngặt: Rà soát, cắm mốc ranh giới bảo vệ toàn diện cho 11.833 ha phân khu bảo vệ nghiêm ngặt; chấm dứt hoàn toàn hoạt động khai thác gỗ tự nhiên và chăn thả gia súc tự do tại các sinh cảnh rừng núi đá (SC1) và rừng núi đất (SC2). Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Hòa Bình cần chủ trì bố trí nguồn vốn lâm sinh phục hồi rừng nghèo kiệt giai đoạn 2016 – 2020.
• Triển khai chương trình sinh kế thay thế cho 2.164 hộ dân địa phương: Xây dựng các mô hình phát triển lâm sản ngoài gỗ bền vững, hỗ trợ kỹ thuật thâm canh nông nghiệp và thực hiện hiệu quả chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng. Phấn đấu hạ tỷ lệ hộ nghèo tại địa bàn từ mức 57,5% - 60,6% xuống dưới 35% trong vòng 5 năm, giúp người dân giảm áp lực phụ thuộc vào tài nguyên rừng.
• Ứng dụng công nghệ bẫy ảnh tự động trong giám sát đa dạng sinh học: Ban quản lý khu bảo tồn cần hợp tác với các viện nghiên cứu lắp đặt tối thiểu 30 trạm bẫy ảnh tự động tại các tọa độ ghi nhận dấu vết gấu và cầy quý hiếm trong vòng 6 đến 12 tháng, xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa liên tục phục vụ công tác giám sát dài hạn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên sau đại học: Tài liệu cung cấp hệ thống dẫn liệu chuẩn xác về danh lục taxon bộ Carnivora, phương pháp lập tuyến điều tra trên địa hình Karst và kỹ thuật phân tích mối đe dọa sinh thái TRA.
• Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia: Cung cấp case study thực tế về phương pháp điều tra động vật hoang dã hẹp sinh cảnh và quy trình xây dựng bản đồ phân bố phục vụ quy hoạch bảo tồn tại chỗ.
• Chi cục Kiểm lâm và các cơ quan quản lý nhà nước: Nguồn thông tin hữu ích giúp các nhà hoạch định chính sách cấp tỉnh và huyện xây dựng kế hoạch hành động bảo vệ động vật nguy cấp, thực thi Nghị định số 32/2006/NĐ-CP và quản lý hành lang sinh thái liên tỉnh.
• Các tổ chức phi chính phủ bảo tồn thiên nhiên: Tài liệu nền tảng phục vụ thiết kế các dự án viện trợ bảo tồn nguồn gen thú nguy cấp, hỗ trợ phát triển sinh kế cộng đồng và giáo dục nâng cao nhận thức bảo vệ thiên nhiên.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao khu hệ thú ăn thịt tại Ngọc Sơn – Ngổ Luông có mức độ đa dạng loài cao?

Khu bảo tồn nằm ở vị trí trung tâm của hành lang xanh đá vôi nối liền Cúc Phương và Pù Luông. Nơi đây sở hữu 13.942 ha rừng tự nhiên trên nền địa hình Karst hiểm trở, tạo ra nhiều vi sinh cảnh và thảm thực vật đa tầng, cung cấp nguồn thức ăn dồi dào cho 26 loài thú ăn thịt sinh sống.

Những loài thú ăn thịt nào đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng cục bộ tại đây?

Bốn loài thú ăn thịt lớn gồm Hổ (Panthera tigris), Báo hoa mai (Panthera pardus), Beo lửa (Catopuma temmincki) và Sói đỏ (Cuon alpinus) đều thuộc nhóm nguy cấp và cực kỳ nguy cấp. Trong suốt quá trình khảo sát thực địa và phỏng vấn thợ săn, không còn ghi nhận bất kỳ dấu hiệu sống nào của các loài này.

Hai dạng sinh cảnh nào giữ vai trò quyết định đối với sự tồn tại của thú ăn thịt?

Rừng trên núi đá (SC1) và rừng trên núi đất (SC2) là hai sinh cảnh then chốt. Cả hai sinh cảnh này đều ghi nhận sự có mặt của 24 trên tổng số 26 loài (chiếm 92,31% tổng số loài), nhờ độ che phủ cao, nguồn nước ngầm dồi dawf và sự phong phú của các loài con mồi.

Bằng chứng thực địa nào khẳng định sự tồn tại của các loài thú quý hiếm trong đợt điều tra?

Đoàn nghiên cứu đã trực tiếp ghi nhận dấu vết cào mới của loài Gấu trên thân cây tại tọa độ 427235/2263069 thuộc xã Ngọc Sơn. Đồng thời, nhóm tác giả đã thu thập và kiểm chứng các mẫu vật thực tế gồm da lông Mèo rừng và đuôi Cầy gấm tại nhà thợ săn ở xã Ngổ Luông và Ngọc Sơn.

Phương pháp TRA được ứng dụng như thế nào trong quản lý bảo tồn tại khu vực?

Phương pháp TRA định lượng mức độ nguy hại của các tác động con người dựa trên thang đo phạm vi, cường độ và tính cấp thiết. Kết quả chỉ ra rằng săn bắn trái phép và khai thác gỗ quý là hai hiểm họa hàng đầu cần được can thiệp khẩn cấp bằng các biện pháp tuần tra kết hợp hỗ trợ sinh kế.

Kết luận

• Xác lập danh lục khoa học gồm 26 loài thú ăn thịt thuộc 6 họ của bộ Carnivora, chiếm khoảng 66,7% tổng số loài thú ăn thịt của Việt Nam.
• Ghi nhận 18 loài có giá trị bảo tồn ưu tiên cao, trong đó 12 loài thuộc nhóm IB và 5 loài thuộc nhóm IIB theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP.
• Chứng minh sinh cảnh rừng núi đá và rừng núi đất là vùng phân bố sinh thái cốt lõi khi lưu giữ tới 92,31% thành phần loài của toàn khu hệ.
• Chỉ rõ hoạt động săn bắn trộm và khai thác lâm sản trái phép là các nguyên nhân căn bản dẫn đến sự suy thoái quần thể và nguy cơ tuyệt chủng cục bộ của các loài thú lớn.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp tích hợp giữa thực thi pháp luật kiểm lâm, bảo vệ 11.833 ha vùng lõi nghiêm ngặt và chuyển đổi sinh kế cho 2.164 hộ dân bản địa.

Trong giai đoạn 2016 – 2020, Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông cùng chính quyền tỉnh Hòa Bình cần khẩn trương số hóa bản đồ phân bố sinh cảnh, đẩy mạnh lắp đặt hệ thống bẫy ảnh tự động và tăng cường hợp tác bảo tồn liên vùng. Việc bảo vệ toàn vẹn khu hệ thú ăn thịt tại đây không chỉ bảo tồn nguồn gen bản địa quý hiếm mà còn duy trì tính liên kết sinh thái bền vững cho toàn bộ cảnh quan núi đá vôi vùng Tây Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Sơ lược tình hình nghiên cứu thú Việt Nam Giai đoạn trước thế kỷ 18 việc nghiên cứu thú hoang dã Việt Nam còn rất ít, phần lớn những nghiên cứu về thú được ghi nhận rải rác trong một số nghiên cứu địa lý tự nhiên, địa lý kinh tế. Chẳng hạn trong sách “Văn đoài loại ngữ” và “Phủ biện tập lục” của Lê Quý Đôn (1724 – 1784); trong “Đại Nam nhất thống chí” triều Nguyễn (1856-1882) cũng có ghi chép một số loài thú ở các địa phương. Giai đoạn này các nghiên cứu còn sơ khai chỉ chú ý các loài động vật quý hiếm như: Voi, Tê giác, Hươu xạ, Gấu.

Vào những năm đầu thế kỷ XIX việc nghiên cứu động vật hoang dã trong đó có các loài thú được tiến hành thu thập các mẫu thú bởi các nhà khoa học nước ngoài. Năm 1828 George pinlayson (người Anh) đã đến khảo sát về thú ở Lào, Campuchia và Việt Nam đã mô tả một số loài thú. Các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả lần lượt được công bố như: M. Đến những năm giữa thế kỷ XIX các công trình nghiên cứu về thú bắt đầu từ miền Nam của nhiều tác giả như Milne – Edwards (1867 -1874), Morice (1875), tiến dần ra phía Bắc như Billet (1896 – 1898).

Trong thời kỳ này bắt đầu hình thành các đoàn khảo sát có quy mô lớn như đoàn Pavie (1879 -1895) hoạt động ở Lào, Thái Lan và Việt Nam. Những tiêu bản thú của đoàn được Pousargues (1904) phân tích và công bố. Cũng trong thời gian này đoàn khoa học trường trú ở Bắc Bộ do Boutan dẫn đầu (1900 -1906) thu thập các tiêu bản thú gửi về Paris do Ménégaux (1905 -1906) phân tich. Sau khi miền Bắc Việt Nam được giải phóng vào năm 1954 do yêu cầu về phát triển kinh tế công tác điều tra cơ bản về động vật nói chung và thú LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 hoang dã nói riêng bắt đầu được đẩy mạnh và hoàn toàn do cán bộ Việt Nam đảm nhận.

Năm 1973 trong cuốn sách “Thú kinh tế Việt Nam” của Lê Hiền Hào, đã đề cập tới một số loài thú phân bố ở Nghệ An như: Khỉ Vàng, Đon, Chồn Mác, Lửng Lợn, Cầy giông, Cầy hương, Cầy móc cua, Mèo rừng. Sau khi miền Nam được thống nhất, đất nước được giải phóng, địa bàn nghiên cứu được mở rộng ra toàn quốc, điều này đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc nghiên cứu khu hệ thú ở Việt Nam. Lực lượng tham gia nghiên cứu khu hệ thú tại Việt Nam thời kỳ này bao gồm cả các đơn vị nghiên cứu như Viện Sinh thái và tài nguyên sinh vật, Viện điều tra quy hoạch rừng, đại học quốc gia Hà Nội, Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Lâm nghiệp, các chương trình nghiên cứu của nhà nước như Chương trình 52-02 điều tra tổng hợp Tây Nguyên (1981- 1986), Chương trình CT-48C (1987- 1990), chương trình nghiên cứu điều tra động vật vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long…Cùng với đó là sự hợp tác với các nước ngoài, các tổ chức phi chính phủ để nghiên cứu khu hệ động vật, đã thu được những kết quả rất đáng ghi nhận. Rất nhiều các công trình khoa học có giá trị lớn đã được công bố trong thời kỳ này, Một số công trình khoa học tiêu biểu của thời kỳ này đó là Đào Văn Tiến (1985), khảo sát thú miền Bắc Việt Nam; Cao Văn Sung, Đặng Huy Huỳnh, Bùi Kính (1980) những loài thú gặm nhấm ở Việt Nam.

Với sự giúp đỡ của các nhà khoa học nước ngoài, các chuyên gia thú Việt Nam đã công bố cuốn “Danh lục thú Việt Nam” năm 1994 ghi nhận 223 loài thú (Đặng Huy Huỳnh và cs, 2007) [12]. Trên cơ sở tổng hợp các dữ liệu hiện có, năm 1994, Đặng Huy Huỳnh, Đào Văn Tiến, Cao Văn Sung, Phạm Trọng Ảnh, Hoàng Minh Khiên đã công bố danh lục thú (Mammalia) Việt Nam gồm 223 loài thuộc 12 bộ, 37 họ. Mỗi loài LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 các tác giả đã nêu tên khoa học, tên đồng nghĩa, tên Việt Nam và tên địa phương, vùng phân bố ở Việt Nam và trên thế giới, giá trị kinh tế, giá trị bảo tồn, tình trạng, biện pháp sử dụng và bảo vệ (Đặng Huy Huỳnh và cs, 2007) [12]. Cũng từ những năm 90 của thế kỷ 20, các nhà khoa học Việt Nam đã đi sâu nghiên cứu về đa dạng sinh học động vật nói chung trong đó có khu hệ thú và thú ăn thịt, thu thập nhiều dẫn liệu về sinh thái, sinh học, các nguyên nhân suy giảm nguồn lợi thú hoang dã ở Việt Nam và đã công bố nhiều công trình có ý nghĩa.

Lê Vũ Khôi năm 2000 đã xuất bản cuốn danh lục các loài thú Việt Nam với 289 loài và phân loài thuộc 40 họ, 14 bộ. Năm 2003 các nhà khoa học người Nga đã tổng hợp và công bố khu hệ thú Việt Nam có 310 loài (Đặng Huy Huỳnh và cs, 2007) [12]. Lê Xuân Cảnh và Nguyễn Xuân Đặng vào năm 2009 đã công bố danh lục thú Việt Nam với 322 loài thuộc 43 họ [7]. Các nghiên cứu về thú ăn thịt trong cả nước Tác giả Phạm Nhật, Nguyễn Xuân Đặng, 2000, “Sổ tay ngoại nghiệp nhận diện các loài thú lớn của khu bảo tồn thiên nhiên Pù Mát” đã thống kê được 67 loài động vật lớn trong đó có 9 loài năm trong bộ ăn thịt có số lượng lớn nhất về loài, trong đó có rất nhiều loài có ý nghĩa kinh tế [15].

Các tác giả Đặng Ngọc Cần, Nguyễn Xuân Đặng, Nguyễn Trường Sơn, 2000, “Đa dang sinh học khu hệ thú ở Hữu Liên – Lạng Sơn” tạp chí sinh học số 22 trang 117 -121. Đã thống kê ở khu vực nghiên cứu có 75 loài thú thuộc 55 giống, 28 họ, 9 bộ trong đó có 22 loài thuộc bộ ăn thịt, thuộc 19 giống, 6 họ [8]. Tại hội thảo khoa học công nghệ của hội bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam, 2010. Các tác giả Nguyễn Đắc Mạnh, Nguyễn Xuân Đặng, Nguyễn Xuân Nghĩa đã trình bày báo cáo “Tính đa dạng sinh học và giá trị LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 bảo tồn của khu hệ thú ở KBTTN Đakrồn, Quảng Trị”.

Đã thống kê được trong khu vực nghiên cứu có 89 loài thuộc 26 họ và 10 bộ. Trong đó bộ ăn thịt có 24 loài thuộc 6 họ[14]. Năm 2010, Đỗ Quang Huy và cộng sự đã công bố 8 loài thú ăn thịt thuộc 4 họ tại Khu BTTN Pù Hoạt, Nghệ An. Ngoài ra các tác giả cũng chỉ ra 8 nguyên nhân dẫn đến suy giảm tài nguyên tài nguyên thú ăn thịt tại khu vực nghiên cứu và đưa ra các đề xuất bảo vệ nguồn tài nguyên này [11].

Các nghiên cứu tại Khu BTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông Năm 2003 với sự hỗ trợ của dự án FFI dự án bảo vệ cảnh quan dãy núi đá vôi Pù Luông – Cúc Phương một cuộc khảo sát về động vật có xương sống đã được tiến hành, không bao gồm các loài cá. Đã thống kê được 296 loài trong đó có 68 loài thú, 179 loài chim, 31 loài bò sát và 18 loài ếch nhái [4]. Năm 2008, Lê Trọng Đạt, Đỗ Quang Huy, Lê Thiện Đức, Lưu Quang Vinh, Lương Tất Hào đã công bố 93 loài động vật có xương sống thuộc 29 họ và 29 họ. Trong đó đã liệt kê 26 loài thuộc 6 họ thuộc bộ ăn thịt [18].

Mới đây nhất trong báo cáo Dự án Ngọc Sơn – Ngổ Luông số 7 năm 2010, Luis Santiago Cano Alonso và Phạm Quang Thiện đã thống kê 14 loài thú ăn thịt thuộc 4 họ còn tồn tại trong Khu BTTN Ngọc Sơn - Ngổ Luông vào thời điểm đó. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Chương 2 MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Mục tiêu chung. Góp phần vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại Khu BTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông cũng như của cả khu vực hành lang xanh Cúc Phương – Pù Luông.

Mục tiêu cụ thể. - Đánh giá tính đa dạng loài và giá trị của khu hệ thú ăn thịt tại KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông. - Đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn tài nguyên thú ăn thịt cho khu vực nghiên cứu. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu: - Đối tượng: Các loài thú ăn thịt tại khu vực nghiên cứu - Phạm vi nghiên cứu: + Địa điểm: Đề tài được nghiên cứu tại KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông, tỉnh Hoà Bình, trong đó chủ yếu tập trung tại 2 xã: Tự Do, huyện Lạc Sơn và Ngổ Luông, huyện Tân Lạc.

+ Thời gian: từ tháng 4 năm 2015 đến tháng 11 năm 2015. Nội dung nghiên cứu: Nhằm đáp ứng các mục tiêu nghiên cứu trên đề tài tập trung vào các nội dung chính sau: - Nghiên cứu tính đa dạng về thành phần loài thú ăn thịt tại KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 - Nghiên cứu đặc điểm phân bố và tình trạng của một số loài thú ăn thịt ưu tiên bảo tồn trong khu vực nghiên cứu. - Xác định các yếu tố đe doạ tới Khu hệ thú ăn thịt tại khu vực nghiên cứu.

- Hiện trạng công tác quản lý, bảo tồn của KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông. - Đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn cho khu vực nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu: 2. Kế thừa tài liệu.

Thu thập các tài liệu, thông tin có liên quan đến công tác nghiên cứu: - Các báo cáo điều tra đa dạng sinh học tại KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông - Bản đồ hiện trạng tài nguyên rừng, bản đồ địa hình, bản đồ khu dân cư của khu vực. - Báo cáo định hướng phát triển kinh tế - xã hội của UBND tỉnh Hoà Bình 2. Phỏng vấn bán định hướng. Phỏng vấn bán định hướng được thực hiện song song với quá trình điều tra thực địa.

Các đối tượng được phỏng vấn bao gồm: + Phỏng vấn cán bộ (Cán bộ KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông, chính quyền địa phương, kiểm lâm,…) + Phỏng vấn thợ săn + Phỏng vấn người dân địa phương khác Phương pháp này cung cấp cho chúng ta những thông tin có ý nghĩa về tình hình tài nguyên động vật rừng của địa phương điều tra trên các phương diện thành phần loài, mức độ phong phú, phân bố thực tại, thức ăn, sinh sản, tình trạng các loài. Trong khi trao đổi thu thập thông tin, chúng tôi đã sử dụng tranh ảnh chuẩn về hình thái bên ngoài của các loài. Với hình thức các câu LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 hỏi ngắn gọn, dễ hiểu về những đặc điểm dễ nhận dạng của loài.