mở đầu của mậu dịch quốc tế và là bộ phận quan trọng trong hoạt động kinh tế đối ngoại của mỗi nước. Thương mại qua biên giới trên bộ bao bồm các hình thức cơ bản sau : Một là xuất nhập khẩu chính ngạch: đây là hoạt động thương mại được tiến hành theo tập quán và thông lệ quốc tế tại khu vực biên giới giữa các nước mà theo đó các doanh nghiệp hoặc tư nhân căn cứ vào hiệp định thương mại giữa các Chính phủ để ký kết hợp đồng xuất nhập khẩu hàng hoá và chịu sự quản lý của các cơ quan có thẩm quyền của hai bên tại biên giới. 6 Đặc điểm của xuất nhập khẩu chính ngạch thường có quy mô lô hàng lớn, đáp ứng cho những đoạn thị trường lớn, nghiệp vụ phức tạp, thời gian kéo dài và kém linh động nhưng thường chiếm tỉ trọng lớn trong kim ngạch xuất nhập khẩu ở mỗi khu vực biên giới. Những hàng hoá xuất nhập khẩu chính ngạch thông thường phải thông qua các cửa khẩu quốc tế và quốc gia, đồng thời phải chấp hành đầy đủ các thủ tục xuất nhập khẩu theo thông lệ và tập quán quốc tế.
Hai là xuất nhập khẩu tiểu ngạch: hình thức này thường được tiến hành giữa các thương nhân tại khu vực biên giới giữa hai nước trên cơ sở của nguyên tắc tự tìm kiếm nguồn hàng, khách hàng, tự đàm phán, tự chịu trách nhiệm về kết quả kinh doanh. Xuất nhập khẩu tiểu ngạch là hoạt động xuất nhập khẩu của những người kinh doanh nhỏ. Đặc điểm cơ bản của hoạt động này là những lô hàng có quy mô nhỏ, có tính linh hoạt cao, nghiệp vụ đơn giản, tiến hành theo thói quen và tập quán kinh doanh của từng cửa khẩu. Khi có tranh chấp thương mại các bên có liên quan thường tự giải quyết với nhau.
Đây là hình thức kinh doanh có tính đặc thù tại các khu vực biên giới, chủ yếu do cư dân tại các khu vực biên giới tiến hành, nhưng lại giữ một vị trí quan trọng trong hoạt động thương mại qua biên giới trên bộ ở mọi quốc gia. Xuất nhập khẩu tiểu ngạch làm tăng đáng kể kim ngạch xuất nhập khẩu, một mặt thúc đẩy nền kinh tế đất nước, mặt khác giúp phát triển kinh tế của tỉnh biên giới. Ba là trao đổi hàng hoá của cư dân biên giới : đây là hoạt động trao đổi hàng hoá giữa dân cư các địa phương biên giới với dân cư nước láng giềng trong phạm vi địa lý quy định dọc theo đường biên giới, được thực hiện tại các cặp đường mòn, cặp chợ đường biên do hai nước đồng ý mở. Hàng hoá đem ra trao đổi thường do tự sản xuất ra, không có tính chất mua đi bán lại.
7 Hình thức buôn bán này nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của nhân dân vùng biên giới, do điều kiện địa hình không thuận lợi, hàng hoá không thể chuyển từ miền xuôi lên được hoặc nếu được thì chi phí rất cao, trong khi việc qua lại biên giới để mua hàng rất dễ dàng, hàng hoá tại các chợ vùng biên giới sẵn có và giá rẻ. Tuy nhiên sự phân biệt trên không phải lúc nào cũng rõ ràng. Nó phụ thuộc vào mức thuế của các loại hàng hoá trong từng thời điểm khác nhau và quan niệm của những nước có chung đường biên giới. Ví dụ, đối với Trung Quốc, thương mại quốc tế được phân chia làm hai loại: mậu dịch quốc gia (quốc mậu) và mậu dịch biên giới (biên mậu).
Theo văn bản “Biện pháp tạm thời quản lý ngoại tệ mậu dịch biên giới” do Cục Quản lý ngoại tệ của Trung Quốc ban hành năm 1997 thì mậu dịch biên giới được giải thích bao gồm: mậu dịch chợ cư dân biên giới, mậu dịch tiểu ngạch biên giới, hợp tác kinh tế- kỹ thuật đối ngoại của khu vực biên giới. Do quan niệm khác nhau nên có những lô hàng qua biên giới mà Việt Nam gọi là chính ngạch thì phía Trung Quốc lại xem là hàng biên mậu. Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến những khác biệt trong các con số thống kê giữa hai nước Việt Nam và Trung Quốc về hàng hoá xuất nhập khẩu qua biên giới.2 Tính tất yếu của hoạt động thƣơng mại qua biên giới trên bộ giữa các nƣớc. Xu hướng quốc tế hoá và khu vực hoá đang diễn ra trên tất cả các lục địa.
Sự hợp tác kinh tế trên thế giới hiện nay phát triển hơn bao giờ hết. Hợp tác khu vực để liên kết kinh tế cùng phát triển và khu vực hoá là nhịp cầu cần thiết để đi đến toàn cầu hoá. Nhiều tam giác tăng trưởng, một hình thức hợp tác kinh tế khu vực mới ở Châu Á-Thái Bình Dương, đã hình thành tam giác như: tam giác Xinh-ga-po -Ma-lai-xi-a -In-đô-nê-xi-a hay tam giác biển vàng nối Đài Loan, Hàn Quốc với miền Đông Nam Trung Quốc. Nhiều vùng tăng 8 trưởng tiểu khu vực cũng bắt đầu hình thành như tiểu vùng sông Mê-kông (ba nước Đông Dương, Thái Lan, My-an-ma, Trung Quốc), tiểu vùng sông Tumen (Trung Quốc, Nga, Nhật, Mông Cổ.
Lợi ích của việc hình thành các mối quan hệ giữa các nước có chung đường biên giới đó chính là việc thực hiện các hoạt động mậu dịch biên giới. Khi mở cửa khu vực biên giới, hàng hoá từ nước này sẽ được chuyển sang nước khác dựa trên thế mạnh mặt hàng của từng nước hay thực chất là dựa vào lợi thế so sánh, điều kiện thuận lợi thương mại của từng nước. Điều đó giúp giải quyết được tình trạng thiếu thốn hàng hoá, gia tăng hiệu quả sử dụng nguồn lực của mỗi nước, cải thiện và nâng cao đời sống của nhân dân hai bên vùng biên giới. Việc trao đổi hàng hoá qua biên giới giúp phát huy được năng lực kinh tế của những nước có chung đường biên giới.
Do đó, việc tự do lưu chuyển hàng hoá giữa các nước qua biên giới trên bộ là tất yếu không thể thiếu nhằm thực hiện các chiến lược phát triển kinh tế của từng nước. Ví dụ như Trung Quốc, mậu dịch biên giới được coi là bước đi đầu tiên mang tính chất mở đường cho chiến lược mở cửa ven biên giới đất liền của Trung Quốc. Năm 1978, sau hội nghị Trung ương khoá 11 của Đảng Cộng Sản Trung Quốc, Chính phủ Trung Quốc bắt đầu mở cửa từ từ, từng khu vực hình thành “thế mở cửa đối ngoại nhiều tầng nấc, ra mọi hướng, theo phương châm mở cửa từ điểm tới tuyến, từ tuyến tới diện”. Cụ thể là Trung Quốc mở cửa toàn phương diện, nhiều hình thức, nhiều tầng: từ đặc khu kinh tế đến thành phố mở cửa ven biển, mở cửa nội địa và ven biên giới đất liền.
Phương châm của chiến lược mở cửa ven biên giới của Trung Quốc được xác định chung là: lấy mậu dịch biên giới dẫn đường, coi hợp tác kinh tế là trọng điểm, lấy khu vực lục địa làm chỗ dựa, coi việc khai thác thị trường các nước xung quanh làm mục tiêu. Việt Nam giáp với hai tỉnh Quảng Tây và Vân Nam của Trung Quốc – hai tỉnh nằm trong vành đai kinh tế “Đại Tây Nam” của Trung Quốc bao gồm Tứ Xuyên, Vân Nam, Quý Châu, Tây 9 Tạng và Quảng Tây. Trong đó Quảng Tây được xem là hành lang ra biển cho toàn bộ vùng Tây Nam này. Như vậy, tăng cường giao lưu kinh tế với Việt Nam không chỉ có ý nghĩa đối với sự phát triển của bản thân hai tỉnh trên mà còn phát huy tác dụng đối với sự phát triển của toàn vùng Tây Nam rộng lớn.
Về phía Việt Nam, việc mở cửa biên giới được coi là bước đi đầu tiên để tiến tới bình thường hoá quan hệ giữa hai nước. Ngoài ra, để đảm bảo an ninh quốc phòng, vùng biên phải là khu vực ổn định về kinh tế và chính trị. Tình hình đó đòi hỏi Việt Nam và Trung Quốc phải mở lại các cửa khẩu biên giới để nhân dân vùng biên được tự do buôn bán, trao đổi hàng hoá nhằm phục vụ nhu cầu tiêu dùng và của sản xuất, tạo điều kiện nâng cao đời sống kinh tế của nhân dân các tỉnh biên giới. Và việc mở rộng giao lưu kinh tế ở khu vực biên giới là một cách giúp nhân dân Trung Quốc hiểu rõ hơn về chính sách của Việt Nam là luôn mong muốn chung sống hoà bình và cùng nhau phát triển kinh tế, xoá bỏ những nghi ngờ thù địch do quá khứ để lại, khắc phục và củng cố mối quan hệ hữu nghị truyền thống vốn có của nhân dân hai nước nói chung và nhân dân hai vùng biên giới nói riêng.
Như vậy, trong xu thế hợp tác phát triển, thực hiện tự do hoá thương mại giữa các nước trên thế giới, việc phát sinh và phát triển hoạt động thương mại qua biên giới là hiện tượng tự nhiên của lịch sử, là hiện tượng khách quan, không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của con người, con người chỉ vận dụng nó để sắp xếp các hoạt động thương mại qua biên giới để phục vụ lợi ích chung của xã hội.2 ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ CỦA HOẠT ĐỘNG THƢƠNG MẠI QUA BIÊN GIỚI TRÊN BỘ 1.1 Đặc điểm của hoạt động thƣơng mại qua biên giới trên bộ Hoạt động thương mại qua biên giới trên bộ là một hoạt động thương mại quốc tế, cho nên nó mang đầy đủ các đặc điểm chung của hoạt động 10 thương mại quốc tế, ngoài ra nó còn có đặc điểm riêng của hoạt động thương mại tại các đường biên giới trên bộ. Việc nghiên cứu và phân tích các đặc điểm của hoạt động thương mại qua biên giới trên bộ sẽ tạo cơ sở vững chắc để đưa ra các biện pháp thích hợp nhằm phát triển hoạt động thương mại qua biên giới trên bộ trong điều kiện cụ thể nhất định. Có thể nêu ra một số đặc điểm chính của hoạt động này là : - Thứ nhất: khu vực biên giới của các nước thường cách xa trung tâm kinh tế-chính trị quốc gia, sự bất lợi về vị trí địa lý kinh tế ít nhiều gây trở ngại cho sự phát triển kinh tế khu vực biên giới. Như vậy, quá trình phát triển kinh tế trong đó có thương mại khu vực biên giới, do những hạn chế về điều kiện và cơ hội phát triển, cần được hưởng các chính sách ưu đãi nhất định.
- Thứ hai: chủ thể tham gia vào các hoạt động thương mại qua biên giới rất đa dạng. Tại các khu vực cửa khẩu biên giới có nhiều loại hình chủ thể tham gia các hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu: doanh nghiệp quốc doanh, công ty TNHH, công ty cổ phần, các hộ kinh doanh cá thể và cả các thương nhân nước ngoài.