Luận án tiến sĩ Hán Nôm: Phương pháp viết sử của sử gia Việt Nam qua Đại Việt sử ký toàn thư

Nghiên cứu phương pháp viết sử của sử gia Việt Nam qua bộ Quốc sử thời Lê, Đại Việt sử ký toàn thư, khám phá giá trị lịch sử và văn hóa.

• Trường học: Viện Nghiên Cứu Hán Nôm
• Chuyên ngành: Hán Nôm
• Đề tài: Nghiên Cứu Phương Pháp Viết Sử Của Sử Gia Việt Nam Qua Đại Việt Sử Ký Toàn Thư
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 2. CHƯƠNG 2: KHẢO SÁT VĂN BẢN VÀ TRUYỀN BẢN ĐVSKTT
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC THỂ BIÊN SOẠN CỦA ĐVSKTT
• 4. CHƯƠNG 4: TƯ TƯỞNG VIẾT SỬ TRONG BỘ ĐVSKTT
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương pháp viết sử trong Đại Việt sử ký Toàn thư

Đại Việt sử ký Toàn thư là một trong những bộ quốc sử quan trọng nhất của Việt Nam, ghi chép lịch sử từ thời kỳ đầu đến thời Lê. Bộ sử này không chỉ là tài liệu quý giá cho việc nghiên cứu lịch sử Việt Nam mà còn phản ánh phương pháp viết sử của các sử gia Việt Nam. Qua đó, có thể thấy được sự phát triển của tư tưởng lịch sử và cách thức biên soạn sử liệu trong từng thời kỳ.

1.1. Đặc điểm nổi bật của Đại Việt sử ký Toàn thư

Đại Việt sử ký Toàn thư được biên soạn bởi nhiều sử gia qua các thời kỳ, thể hiện sự kế thừa và phát triển tư tưởng viết sử. Bộ sử này không chỉ ghi chép sự kiện mà còn phản ánh quan điểm chính trị và xã hội của từng thời kỳ.

1.2. Vai trò của các sử gia trong việc biên soạn

Các sử gia như Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên đã đóng góp rất lớn vào việc biên soạn Đại Việt sử ký Toàn thư. Họ không chỉ ghi chép sự kiện mà còn thể hiện quan điểm và tư tưởng của mình qua từng trang viết.

II. Những thách thức trong nghiên cứu phương pháp viết sử của sử gia Việt Nam

Việc nghiên cứu phương pháp viết sử trong Đại Việt sử ký Toàn thư gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như sự thiếu hụt tài liệu, sự biến đổi của tư tưởng qua các thời kỳ, và sự ảnh hưởng của chính trị đến việc biên soạn sử liệu là những yếu tố cần được xem xét kỹ lưỡng.

2.1. Thiếu hụt tài liệu lịch sử

Nhiều tài liệu gốc của các bộ sử trước đó đã bị thất lạc, gây khó khăn cho việc nghiên cứu. Điều này làm cho việc xác định nguồn gốc và tính chính xác của thông tin trong Đại Việt sử ký Toàn thư trở nên phức tạp.

2.2. Ảnh hưởng của chính trị đến việc biên soạn

Chính trị luôn có ảnh hưởng lớn đến việc biên soạn sử liệu. Các sử gia thường phải điều chỉnh nội dung để phù hợp với quan điểm của triều đại cầm quyền, điều này có thể làm sai lệch sự thật lịch sử.

III. Phương pháp viết sử của các sử gia qua Đại Việt sử ký Toàn thư

Các phương pháp viết sử trong Đại Việt sử ký Toàn thư rất đa dạng, từ việc ghi chép sự kiện đến việc phân tích và bình luận. Điều này cho thấy sự phát triển của tư tưởng viết sử trong lịch sử Việt Nam.

3.1. Ghi chép sự kiện lịch sử

Các sử gia đã ghi chép lại các sự kiện lịch sử một cách chi tiết, từ các cuộc chiến tranh đến các triều đại. Điều này giúp người đọc có cái nhìn tổng quan về lịch sử Việt Nam.

3.2. Phân tích và bình luận lịch sử

Ngoài việc ghi chép, các sử gia còn đưa ra những phân tích và bình luận về các sự kiện lịch sử. Điều này không chỉ giúp làm rõ hơn các sự kiện mà còn thể hiện quan điểm của các sử gia về lịch sử.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu phương pháp viết sử

Nghiên cứu phương pháp viết sử trong Đại Việt sử ký Toàn thư không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và nghiên cứu lịch sử. Việc hiểu rõ phương pháp viết sử sẽ giúp các nhà nghiên cứu và giảng viên có cái nhìn sâu sắc hơn về lịch sử Việt Nam.

4.1. Giá trị trong giảng dạy lịch sử

Việc nghiên cứu phương pháp viết sử giúp giáo viên có thể truyền đạt kiến thức lịch sử một cách hiệu quả hơn, từ đó nâng cao nhận thức của học sinh về lịch sử dân tộc.

4.2. Tác động đến nghiên cứu lịch sử hiện đại

Nghiên cứu phương pháp viết sử còn giúp các nhà nghiên cứu hiện đại có thể áp dụng các phương pháp này vào việc phân tích và đánh giá các tài liệu lịch sử khác, từ đó làm phong phú thêm kho tàng sử liệu của Việt Nam.

V. Kết luận về phương pháp viết sử của sử gia Việt Nam

Phương pháp viết sử của các sử gia Việt Nam qua Đại Việt sử ký Toàn thư thể hiện sự phong phú và đa dạng trong cách tiếp cận lịch sử. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử Việt Nam mà còn mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu lịch sử trong tương lai.

5.1. Tương lai của nghiên cứu lịch sử Việt Nam

Nghiên cứu phương pháp viết sử sẽ tiếp tục là một lĩnh vực quan trọng trong nghiên cứu lịch sử Việt Nam, giúp các thế hệ sau có cái nhìn sâu sắc hơn về quá khứ.

5.2. Khuyến khích nghiên cứu sâu hơn

Cần khuyến khích các nhà nghiên cứu trẻ tiếp tục khai thác và phát triển các phương pháp viết sử, từ đó làm phong phú thêm kho tàng di sản văn hóa của dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Đại Việt sử ký Toàn thư (ĐVSKTT) là bộ quốc sử được biên soạn qua nhiều thế kỷ, khởi đầu từ bộ Đại Việt sử ký của Lê Văn Hưu hoàn thành năm 1272, tiếp nối bởi Phan Phu Tiên (1445), Ngô Sĩ Liên (1479), Phạm Công Trứ (1665) và Lê Hi (1697), tạo thành bản Chính Hòa gồm 24 quyển — bản có ảnh hưởng lớn nhất đối với hậu thế. Vì có nhiều sử gia sống ở nhiều thời đại khác nhau tham gia biên soạn trong hơn 400 năm, bộ sử tất yếu phản ánh nhiều hệ tư tưởng khác biệt. Sau khi công bố văn bản ĐVSKTT bản in Chính Hòa, Nội các quan bản (NCQB), giới học thuật đặt ra không ít vấn đề cần thảo luận, đặc biệt liên quan đến mộc bản, in ấn và niên đại khắc in của bộ sử này.

Tác giả luận án xác định khoảng trống cụ thể: tuy đã có nhiều công trình nghiên cứu về tư tưởng viết sử của từng cá nhân sử gia, nhưng chưa có bất cứ nghiên cứu nào mang tính hệ thống về tư tưởng của tập thể các sử gia qua các thời đại tham gia biên soạn ĐVSKTT; vấn đề quá trình biên soạn và ảnh hưởng quyền lực chính trị đối với việc biên soạn sách sử ở từng thời đại cũng chưa được đề cập một cách rõ nét.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích luận án là:

1. Làm rõ các lớp văn bản của bộ ĐVSKTT, xác định quan điểm của từng sử gia tham gia biên soạn, chỉnh lý và hoàn chỉnh bộ sử.
2. Làm rõ tư tưởng biên soạn của các sử gia thời Lê nói riêng và sử gia Việt Nam nói chung.
3. Tìm hiểu quá trình phát triển của bộ sách sử ĐVSKTT và lý luận phát triển sử học của cổ đại Việt Nam.

Nhiệm vụ cụ thể gồm: (a) sưu tập và hệ thống các văn bản ĐVSKTT, chọn bản nền để nghiên cứu; (b) làm rõ diễn tiến văn bản ĐVSKTT; (c) phân tích các thể biên soạn của ĐVSKTT; (d) phân tích tư tưởng viết sử của các sử gia qua từng thời đại.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng chính là phương pháp viết sử của các tác giả ĐVSKTT, trong đó "phương pháp viết sử" được xác định là cách thức, thể tài và tư tưởng viết sử — không bao hàm các thao tác kỹ thuật biên soạn cụ thể. Nghiên cứu văn bản học được lấy làm đối tượng nghiên cứu thứ cấp do tính phức hợp của văn bản ĐVSKTT bản NCQB.

Phạm vi không gian bao gồm các văn bản ĐVSKTT và các bộ sử có liên quan: Đại Việt sử ký, Đại Việt sử lược, An Nam chí lược, Đại Việt Thông sử, Khâm định Việt sử thông giám cương mục. Phạm vi thời gian trải từ giai đoạn triều Lý (1010–1225) đến triều Lê Trung hưng cuối thế kỷ XVII.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước

Luận án điểm lại các công trình theo bốn nhóm chủ đề:

Mục lục học và thư tịch học: Léopold Cadière và Paul Pelliot (1904) trong bài "Première étude sur les sources annamites de l'histoire d'Annam" đã khảo sát nguồn sách cổ và quá trình biên soạn ĐVSKTT. Emile Gaspardone (1934) trong "Bibliographie Annamite" nghiên cứu tương đối toàn diện quá trình biên soạn từ Đại Việt sử ký đến Đại Việt sử ký tiền biên. Trần Văn Giáp (1936) phiên dịch các chương thư tịch chí sang tiếng Pháp; năm 1964 có bài "Lược khảo về bộ ĐVSKTT cùng tác giả của nó"; năm 1970 công bố Tìm hiểu kho sách Hán Nôm - Nguồn tư liệu văn học sử học Việt Nam, tập I. Trần Nghĩa và François Gos (đồng chủ biên, 1984) biên soạn Di sản Hán Nôm Thư mục đề yếu. Lưu Ngọc Quân (2008) công bố Nghiên cứu văn hiến học cổ tịch Hán Nôm Việt Nam nhưng chưa giới thiệu bản ĐVSKTT lưu truyền ở Trung Quốc.

Văn bản học: Phan Huy Lê (1983) mang bản khắc in từ Thư viện Hội Á Châu ở Paris về Việt Nam, công bố bài "ĐVSKTT: Tác giả - văn bản - tác phẩm" xác định bản NCQB là bản Chính Hòa. Trần Kinh Hòa (Nhật Bản, 1977–1986) khảo sát và chỉnh lý bản Hiệu hợp bản ĐVSKTT, kết luận bản Démiville không phải bản Chính Hòa do thiếu chữ húy. A. Fedorin (Nga, 2008) trong Những cứ liệu mới về việc viết sử Việt Nam (dịch sang tiếng Việt năm 2011) chứng minh bộ ván in đầu tiên xuất hiện ngay từ thế kỷ XV. Học giả Nhật Bản Hasuda Takashi (2003) đồng thuận với quan điểm của Phan Huy Lê nhưng nêu thêm khả năng bản Démiville được khắc in sau niên đại Chính Hòa. Bùi Thiết (1999) trong Đối thoại sử học cho rằng bản NCQB được khắc in năm 1856 dưới thời Nguyễn.

Phương pháp và tư tưởng viết sử: Nguyễn Phương (1962) có bài "Phương pháp sử của Lê Văn Hưu và Ngô Sĩ Liên", xác định Trung (忠) và Hiếu (孝) là quan niệm căn bản của hai sử gia. Nguyễn Duy Hinh (1984) nghiên cứu tư tưởng Phật giáo và Nho giáo trong lời bình của Lê Văn Hưu, so sánh với lời bình của Ngô Sĩ Liên. Phan Đại Doãn (chủ trì, 1998) trong Ngô Sĩ Liên và ĐVSKTT tập hợp nhiều bài phân tích tư tưởng sử học của Ngô Sĩ Liên, trong đó có bài của Hà Văn Tấn, Hoàng Hồng, Nguyễn Hải Kế, Nguyễn Danh Phiệt. Yu InSun (Hàn Quốc, 2006) trong "Lê Văn Hưu and Ngô Sĩ Liên, A Comparison of Their Perception of Vietnamese History" so sánh quan điểm chính thống của hai sử gia ở hai thời đại. Đặng Đức Thi (2000) trong Lịch sử sử học Việt Nam, từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIX khảo sát tư tưởng Nho giáo và quan điểm chính thống của các sử gia nhưng chưa nghiên cứu sâu văn bản lưu truyền.

Nội dung sử liệu: Văn Tân (1966) với bài "Vài sai lầm về tài liệu của bộ ĐVSKTT" khảo đính các vấn đề địa lý, thời gian, nhân vật. Trần Nghĩa (1989) trong "ĐVSKTT bản Nội các quan bản không phải là không kiêng húy" phát hiện chữ húy "Trừ" (除) trong bản NCQB, thay đổi quan niệm trước đó.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án xác định hai khoảng trống cần lấp đầy: (1) chưa có nghiên cứu hệ thống nào về tư tưởng tập thể của các sử gia qua các đời khi cùng biên soạn một bộ sử; (2) vấn đề niên đại và văn bản bản NCQB vẫn còn ý kiến chưa thống nhất trong học giới, đặc biệt liên quan đến việc phân biệt bản khắc với bản in và sự hợp thành của bản Démiville từ hai bản in khác nhau.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Luận án thuộc lĩnh vực Hán Nôm, nằm ở giao thoa giữa sử học, ngữ văn học và triết học. Tác giả vận dụng phương pháp luận sử học của Hà Văn Tấn làm định hướng cơ sở, qua đó kế thừa để phân tích quan điểm và tư tưởng của các sử gia. Tư tưởng sử học cổ đại Trung Quốc — đặc biệt của Tư Mã Thiên (Sử Ký), Tư Mã Quang (Tư trị thông giám) và Chu Hy (Tư trị thông giám Cương mục) — được dùng làm khung so sánh để lý giải sự kế thừa và biến đổi trong tư tưởng viết sử của các sử gia Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng tổ hợp các phương pháp định tính:

• Phương pháp văn hiến học: hiệu đính, chỉnh lý nguồn gốc tư liệu; giải thích nghĩa chữ (義字), văn pháp (文法), lịch sử (歷史) và tư tưởng (思想) chứa đựng bên trong tư liệu văn hiến.
• Phương pháp văn bản học: so sánh các dị bản của ĐVSKTT, kế thừa thành quả nghiên cứu của các học giả đi trước về lịch sử cổ đại Việt Nam.
• Lý luận sử học: làm rõ các mối quan hệ liên quan đến ĐVSKTT, so sánh quan điểm của các nhà nghiên cứu.
• Phương pháp khảo sát điền dã: nghiên cứu sưu tập tư liệu như gia phả, văn bia; tìm hiểu trực tiếp quê hương của từng sử gia tham gia biên soạn ĐVSKTT (ví dụ: nguồn văn bia tại thôn Phủ Lý, xã Thiệu Trung, huyện Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hóa — quê hương của Lê Văn Hưu).

Nguồn tư liệu

Bản nền được chọn là bản NCQB của Paul Démiville lưu trữ tại Hội Á Châu (Société Asiatique), Paris, được in trong tập IV bộ ĐVSKTT bản dịch do Nhà xuất bản Khoa học xã hội ấn hành năm 1993 và 2011. Ngoài ra, luận án sử dụng bản chỉnh lý của Trần Kinh Hòa (Nhật Bản, 1984–1986) và các văn bản khác lưu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, bao gồm: bản ký hiệu VHv.2330–2336 (xác định gần với bản NCQB), các bản Quốc tử giám thời Nguyễn (ký hiệu A.3/4, A.2694/1–7, VHv.179/1–9, VHv.1499/1–9), bản Thư viện Quốc gia Việt Nam, và hai bản NCQB lưu trữ tại Văn khố Tư Đạo (斯道文庫), Trường đại học Keio, Nhật Bản (ký hiệu 322/10 và 321/4).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương này tổng thuật các thành tựu nghiên cứu về ĐVSKTT trong và ngoài nước theo bốn nhóm vấn đề: (1) mục lục học và thư tịch học; (2) văn bản học; (3) mối quan hệ của các bộ sách sử với ĐVSKTT; (4) phương pháp và tư tưởng viết sử. Bên cạnh đó, chương điểm qua các văn bản chỉnh lý đã công bố và các công trình liên quan đến các sử gia cụ thể.

Luận điểm chính của chương: tuy học giới đã đạt được nhiều thành tựu về nội dung, giá trị tư liệu và tư tưởng viết sử của từng sử gia, song vấn đề niên đại bản NCQB vẫn chưa được giải quyết thống nhất, và chưa có nghiên cứu hệ thống nào về tư tưởng tập thể của nhóm sử gia biên soạn ĐVSKTT qua các thời đại. Từ đó, chương xác định định hướng nghiên cứu của luận án là góp phần làm rõ vấn đề văn bản và truyền bản, đồng thời phân tích có hệ thống phương pháp viết sử thể hiện qua tư tưởng biên soạn.

Chương 2: Khảo sát văn bản và truyền bản ĐVSKTT

Chương này khảo sát hệ thống văn bản ĐVSKTT đang bảo quản tại các thư viện ở Việt Nam, Pháp và Nhật Bản. Tại Việt Nam có 6 bản (Viện Nghiên cứu Hán Nôm 5 bản, Thư viện Quốc gia 1 bản); tại Pháp có 7 bản; tại Nhật Bản có 7 bản. Tại Trung Quốc không có bản ĐVSKTT nào theo nghiên cứu của Lưu Ngọc Quân.

Phát hiện quan trọng nhất của chương: qua khảo sát bản tâm khắc chữ (版心刻字), cuối quyển đề chữ (卷尾题字) và quyển thủ (卷首), tác giả xác định bản Démiville gồm hai bản in khác nhau hợp thành — một bản khắc chữ "Đại Việt sử ký toàn thư" ở bản tâm (từ Ngoại kỷ quyển 1 đến quyển 5, Bản kỷ quyển 1 đến quyển 7) và một bản khắc chữ "Việt sử bản kỷ", "Việt sử thực lục", "Việt sử tục biên" (từ Bản kỷ quyển 8 đến Bản kỷ tục biên quyển 19).

Bộ phận	Bản tâm khắc chữ	Ghi chú
Ngoại kỷ quyển 1–5, Bản kỷ quyển 1–7	Đại Việt sử ký toàn thư	Bản ĐVSKTT
Bản kỷ quyển 8–9	Việt sử bản kỷ	Bản Việt sử
Bản kỷ quyển 10–11	Việt sử thực lục	Bản Việt sử
Bản kỷ thực lục quyển 12	Đại Việt sử ký thực lục	Bản ĐVSKTT
Bản kỷ thực lục quyển 13	Việt sử thực lục	Bản Việt sử
Bản kỷ thực lục quyển 14–15	Việt sử thực lục	Bản Việt sử
Bản kỷ tục biên quyển 16–19	Việt sử tục biên	Bản Việt sử

Qua đối chiếu với hai bản NCQB tại Văn khố Tư Đạo, Đại học Keio (ký hiệu 322/10 và 321/4), tác giả kết luận ba bộ sách in có lẽ thuộc cùng một bộ ván khắc, và nghiêng về nhận định: bản Démiville do hai bản tiêu khắc — bản "Việt sử" và bản "ĐVSKTT" — hợp thành một bản hoàn chỉnh trước khi in.

Về vấn đề bố cục thiên chương, chương tái dựng lại cấu trúc phân quyển trong bộ sử của Phạm Công Trứ và Lê Hi qua phân tích "Phàm lệ tục biên" và NCQB, trình bày dưới dạng bảng đối chiếu (Bảng 1.1 trong luận án). Chương xác nhận: NCQB phân chia Ngoại kỷ thành 5 quyển và phá vỡ bố cục bản Chính Hòa do Lê Hi làm; Phạm Công Trứ soạn bộ ĐVSKTT gồm 23 quyển, còn Lê Hi bổ sung thêm quyển thứ 24 và cho khắc in toàn bộ năm 1697.

Luận án xác định: bản NCQB của Démiville là bản có dấu tích mộc bản thời Lê, đồng thời xác định bản ký hiệu VHv.2330–2336 tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm gần với bản NCQB nhất.

Chương 3: Các thể biên soạn của ĐVSKTT

(Chương này được đề cập trong cấu trúc luận án nhưng nội dung chi tiết không được cung cấp đầy đủ trong phần fulltext; dưới đây chỉ phản ánh những gì văn bản nêu rõ.)

Dựa trên các công bố của tác giả luận án trước đó (bài năm 2014 và 2019), chương phân tích các thể biên soạn của ĐVSKTT gồm: Ngoại kỷ, Bản kỷ (toàn thư), Bản kỷ Thực lục và Bản kỷ Tục biên. Việc phân chia này được xác định là theo tư tưởng viết sử của Tư Mã Quang trong Tư trị thông giám, đồng thời chịu ảnh hưởng từ Tư trị thông giám Cương mục của Chu Hy. Chương cũng phân tích thể lệ Kỷ-Truyện kết hợp Biên niên, mà Hoàng Văn Lâu (1999) đã gọi là "nét riêng" của sử học Việt Nam so với sử học Trung Quốc.

Chương 4: Tư tưởng viết sử trong bộ ĐVSKTT

Chương tập trung làm rõ hệ thống tư tưởng viết sử của các sử gia qua từng thời đại:

Lê Văn Hưu (biên soạn Đại Việt sử ký năm 1272): trong lời bình về các nhân vật lịch sử, ông thường dẫn quan điểm của Khổng Tử — đây là điểm khác biệt so với Ngô Sĩ Liên. Nguyễn Phương xác định Trung (忠) và Hiếu (孝) là quan niệm căn bản của ông.

Ngô Sĩ Liên (biên soạn ĐVSKTT 15 quyển năm 1479): kế thừa phương pháp viết sử của Tư Mã Thiên (Sử Ký) và Tư Mã Quang. Tác giả luận án xác định Ngô Sĩ Liên đã sử dụng tài liệu huyền thoại trong Lĩnh Nam chích quái để soạn ra Hồng Bàng Kỷ và Thục Kỷ, kế thừa từ Ngũ Đế bản kỷ của Tư Mã Thiên. Theo Hoàng Hồng, "Nho đạo là Sử đạo" của Ngô Sĩ Liên; Hà Văn Tấn nhận định Ngô Sĩ Liên soạn Kỷ Kinh Dương Vương - Hùng Vương - An Dương Vương là tìm về cội nguồn quốc sử.

Phạm Công Trứ (chỉnh lý và biên soạn thêm, 1665): soạn lại bộ ĐVSKTT 15 quyển của Ngô Sĩ Liên thành 23 quyển, đặt tên phần từ Lê Thái Tổ đến Lê Cung Hoàng là "Bản kỷ thực lục", phần từ Lê Trang Tông đến Lê Thần Tông là "Bản kỷ tục biên". Tư tưởng viết sử của ông thể hiện qua việc dùng phương thức "phân chú hai hàng" để làm rõ vấn đề Chính thống.

Lê Hi (hoàn thành và khắc in năm 1697): kế thừa nội dung "Phàm lệ tục biên" của Phạm Công Trứ, bổ sung quyển 24 và tiến hành khắc in toàn bộ bộ quốc sử.

Tư tưởng thống nhất xuyên suốt bộ ĐVSKTT là tư tưởng Chính thống quan, Thiên mệnh quan và tư tưởng đề cao tinh thần dân tộc. Ảnh hưởng của quyền lực chính trị đối với việc biên soạn thể hiện rõ qua từng giai đoạn: các sử thần của các bản Tục biên là trung thần của họ Trịnh nên thể hiện tư tưởng đề cao chúa Trịnh và phê phán chúa Nguyễn.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự nêu các đóng góp mới về khoa học như sau:

Về văn bản học:

• Khảo sát hệ thống các văn bản ĐVSKTT và xác định bản NCQB của Paul Démiville là bản có dấu tích mộc bản thời Lê, chọn làm bản nền nghiên cứu.
• Xác định bản ký hiệu VHv.2330–2336 tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm gần với bản NCQB hơn các bản khác.
• Chứng minh bản Démiville được hợp thành từ hai bản in khác nhau — bản "Đại Việt sử ký toàn thư" và bản "Việt sử" — căn cứ vào sự sai khác của bản tâm khắc chữ, quy cách nội dung và bố cục thiên chương.

Về tư tưởng viết sử:

• Chỉ ra phương pháp viết sử nổi bật của ĐVSKTT và quan điểm viết sử của các sử gia thời Lê một cách có hệ thống, không dừng lại ở từng cá nhân riêng lẻ.
• Lý giải quá trình phát triển của tư tưởng văn hoá dân tộc Việt Nam thể hiện qua bộ quốc sử này.

Ý nghĩa thực tiễn: Luận án không đề xuất giải pháp chính sách cụ thể, nhưng nêu rõ việc nghiên cứu sâu tư tưởng viết sử ĐVSKTT giúp lý giải tinh thần và tư tưởng của tiền nhân, tiếp đó kế thừa và phát huy giá trị của các sử gia trong việc biên soạn sách sử ngày nay.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Văn bản luận án không nêu rõ hạn chế một cách tường minh. Tuy nhiên, từ phạm vi được xác định, có thể nhận thấy:

• Luận án tập trung vào giai đoạn từ triều Lý đến cuối thế kỷ XVII (triều Lê Trung hưng), chưa mở rộng sang giai đoạn Tây Sơn và Nguyễn, nơi có bản Đại Việt sử ký tiền biên (khắc in 1800) và các bản Tục biên thời Nguyễn.
• Thiên chương và phân quyển của Phạm Công Trứ và Lê Hi được tác giả thừa nhận là "đoán định", chưa phải kết luận khẳng định.
• Tác giả luận án cho biết tư tưởng sử học ở cổ đại Việt Nam rất phong phú và cần tiếp tục nghiên cứu sâu sắc hơn.

---

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo đối với các nhóm đối tượng sau:

• Nghiên cứu sinh và học giả chuyên ngành Hán Nôm, Sử học, Văn học cổ điển Việt Nam: đặc biệt hữu ích ở Chương 2 về khảo sát hệ thống văn bản và truyền bản — cơ sở để xác định bản nền khi dùng ĐVSKTT làm nguồn sử liệu; và ở Chương 4 về hệ thống tư tưởng viết sử theo từng giai đoạn.
• Học giả nghiên cứu quan hệ sử học Việt Nam - Trung Quốc: phần phân tích ảnh hưởng của Tư Mã Thiên, Tư Mã Quang và Chu Hy đối với các sử gia Việt Nam cung cấp tư liệu so sánh có hệ thống.
• Người làm công tác biên soạn sử, lưu trữ và bảo tồn di sản Hán Nôm: phần xác định văn bản và mộc bản liên quan đến bản NCQB cung cấp căn cứ kỹ thuật cho việc giám định, số hóa và xuất bản tư liệu cổ.
• Học giả quốc tế nghiên cứu Việt Nam học: bản tổng thuật tình hình nghiên cứu của học giả Pháp, Nhật Bản, Nga, Hàn Quốc và Trung Quốc ở Chương 1 có thể dùng như một điểm khởi đầu để nắm bắt lịch sử học thuật về ĐVSKTT.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao luận án chọn bản NCQB của Paul Démiville làm bản nền nghiên cứu thay vì các bản khác?

Bản Démiville (Paris.2310, lưu tại Hội Á Châu, Paris) được chọn vì là bản in rõ ràng và đầy đủ nhất trong các bản đang được xác định thuộc hệ thống bản Chính Hòa. Luận án xác định đây là bản có dấu tích mộc bản thời Lê. Nguyên văn bản này được in trong bộ ĐVSKTT do Nhà xuất bản Khoa học xã hội Hà Nội ấn hành năm 1993 và 2011. Trần Kinh Hòa cũng đã chuyển sang dùng bản Démiville làm bản nền từ năm 1979.

2. Điểm khác biệt cụ thể giữa hai bản in trong bản Démiville là gì?

Bản "Đại Việt sử ký toàn thư" (phần đầu, từ Ngoại kỷ quyển 1 đến Bản kỷ quyển 7) có bản tâm khắc chữ "Đại Việt sử ký toàn thư", chữ ghi năm can chi và chính văn đều khắc ở hàng đầu. Bản "Việt sử" (từ Bản kỷ quyển 8 trở đi) có bản tâm khắc các tên như "Việt sử bản kỷ", "Việt sử thực lục", "Việt sử tục biên", và năm can chi được khắc cao lên phía trên trong khi chính văn khắc lùi phía dưới. Tại quyển 11, tên trong bản tâm là "Đại Việt sử ký thông giám tục biên".

3. Ảnh hưởng của Tư Mã Thiên và Tư Mã Quang đối với các sử gia Việt Nam được thể hiện cụ thể như thế nào trong ĐVSKTT?

Luận án xác định: Ngô Sĩ Liên kế thừa phương pháp viết Ngũ Đế bản kỷ của Tư Mã Thiên khi soạn Hồng Bàng Kỷ và Thục Kỷ, sử dụng tài liệu huyền thoại trong Lĩnh Nam chích quái. Việc phân chia ĐVSKTT thành Ngoại kỷ, Bản kỷ, Bản kỷ Thực lục và Bản kỷ Tục biên được xác định là theo tư tưởng viết sử của Tư Mã Quang trong Tư trị thông giám, đồng thời chịu ảnh hưởng từ Tư trị thông giám Cương mục của Chu Hy. Còn Lê Tung thì chịu ảnh hưởng soạn sử của Chu Hy, do vâng theo sắc chỉ của vua Lê Tương Dực.

4. Tại sao vấn đề niên đại khắc in của bản NCQB vẫn chưa được giải quyết thống nhất trong học giới?

Các học giả căn cứ vào các tiêu chí khác nhau dẫn đến kết luận không nhất quán: Phan Huy Lê căn cứ vào chữ "Nội các" và sự thiếu vắng chữ húy thời Nguyễn để kết luận đây là bản Chính Hòa (1697). Trần Kinh Hòa cho rằng bản Démiville không phải bản Chính Hòa vì thiếu chữ húy của Lê hoàng và chúa Trịnh, chữ khắc không thống nhất. A. Fedorin (2008) nhận định soạn giả NCQB là Ngô Thì Sĩ và Phạm Nguyễn Du vào thế kỷ 18. Bùi Thiết (1999) cho rằng bản được khắc in năm 1856 dưới thời Nguyễn. Hội thảo của Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam năm 1988 kết luận: bản NCQB thuộc hệ thống bản 1697, không phải nguyên bản mà là bản khắc in trong thời Lê-Trịnh.

5. Phạm Công Trứ đã thay đổi kết cấu bộ ĐVSKTT của Ngô Sĩ Liên như thế nào?

Phạm Công Trứ soạn lại bộ ĐVSKTT 15 quyển của Ngô Sĩ Liên thành 23 quyển vào năm Cảnh Trị thứ 3 (1665). Ông đặt tên phần ghi chép từ Lê Thái Tổ đến Lê Cung Hoàng là "Bản kỷ thực lục" (本紀實錄) và phần từ Lê Trang Tông đến Lê Thần Tông là "Bản kỷ tục biên" (本紀續編). Tư tưởng phân quyển của ông là: các đế vương trước thời Lê thì gộp mấy vị vua vào một quyển bản kỷ; đế vương nhà Lê thì mỗi đế một kỷ một quyển. Lê Hi sau đó bổ sung quyển thứ 24 và điều chỉnh bố cục, vì cho rằng phân chia của Phạm Công Trứ tạo ra "quá nhiều quyển" và bố cục không hợp lý.

---

Kết luận

Luận án nghiên cứu phương pháp viết sử của các sử gia Việt Nam qua bộ quốc sử thời Lê Đại Việt sử ký Toàn thư, tiếp cận theo hướng định tính kết hợp văn hiến học và văn bản học. Về mặt văn bản, luận án xác lập được cấu trúc hai bản in trong bản Démiville, phân biệt bản "ĐVSKTT" và bản "Việt sử" qua các dấu hiệu kỹ thuật ở bản tâm, và xác định bản NCQB của Paul Démiville là bản có dấu tích mộc bản thời Lê. Về mặt tư tưởng, luận án lần đầu tiên tiếp cận hệ thống tư tưởng viết sử của tập thể các sử gia — từ Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên, Phạm Công Trứ đến Lê Hi — đặt trong mối quan hệ với tư tưởng sử học cổ đại Trung Quốc, đặc biệt là ảnh hưởng của Tư Mã Thiên, Tư Mã Quang và Chu Hy. Kết quả nghiên cứu cho thấy ĐVSKTT không chỉ là sản phẩm của từng cá nhân sử gia mà là kết tinh của nhiều lớp tư tưởng được bồi đắp qua hơn 400 năm biên soạn, phản ánh rõ nét tác động của quyền lực chính trị đối với công tác chép sử ở từng giai đoạn lịch sử.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU CHƢƠNG 1: Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài CHƢƠNG 2: Khảo sát văn bản và truyền bản ĐVSKTT CHƢƠNG 3: Các Thể biên soạn của ĐVSKTT CHƢƠNG 4: Tƣ tƣởng viết sử trong bộ ĐVSKTT KẾT LUẬN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 6 Chƣơng 1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Về giá trị của ĐVSKTT, trƣớc nay, đã có nhiều thành tựu nghiên cứu của các học giả ở Việt Nam và nƣớc ngoài. Vì đây là bộ sử có nguồn tƣ liệu phong phú và hết sức quan trọng đối với việc nghiên cứu lịch sử Việt Nam, nên bằng phƣơng pháp trực tiếp hay gián tiếp mà các học giả Việt Nam và nƣớc ngoài đã khai thác khá triệt để ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Tuy nhiên, do khuôn khổ luận án, nên chúng tôi chỉ đi sâu giới thiệu những công trình nghiên cứu liên quan trực tiếp đến bộ ĐVSKTT, thuộc các lĩnh vực sau đây. Về Mục lục học và Thƣ tịch học Trong quá trình nghiên cứu học thuật từ cổ đại đến hiện đại, các học giả Hán học tinh thông Hán tự đã chịu ảnh hƣởng sâu sắc của mục lục học và thƣ tịch học, trƣờng hợp cụ thể về mục lục học và thƣ mục học của thƣ tịch cổ Việt Nam là bộ ĐVSKTT.

Năm 1904, hai học giả ngƣời là Pháp Léopold Cadière và Paul Pelliot trong bài ―Première étude sur les sources annamites de l'histoire d'Annam‖, khi khảo sát nguồn sách cổ của Việt Nam, đã giới thiệu về quá trình phát triển của sách sử Việt Nam. Trong đó, các tác giả nêu rõ quá trình biên soạn bộ ĐVSKTT và các mối quan hệ đối với các sách lịch sử khác. [108] Năm 1934, một học giả ngƣời Pháp khác là Emile Gaspardone đã công bố bài ―Bibliographie Annamite”, viết về quá trình diễn tiến của các loại sách cổ của Việt Nam, và phân thành nhiều loại khác nhau. Đồng thời, giới thiệu về tiểu sử cũng nhƣ các tác phẩm của những học giả cổ đại, tác giả cho rằng, các tác phẩm của Việt Nam ít nhiều đều có sự ảnh hƣởng từ Trung Quốc.

Tác giả đã nghiên cứu tƣơng đối toàn diện quá trình biên soạn của các sử gia đối với bộ ĐVSKTT, bao gồm từ bộ Đại Việt sử ký đến bộ Đại Việt sử ký tiền biên, để qua đó giới thiệu về tƣ tƣởng viết sử cũng nhƣ môi trƣờng soạn sử và tác dụng của sử liệu đối với văn bản Nội các quan bản [109]. 7 Năm 1936, Trần Văn Giáp đã phiên dịch thiên Nghệ văn chí trong Đại Việt thông sử của Lê Qúy Đôn và Thư tịch chí trong Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú sang tiếng Pháp có tên là ―Les Chapitres bibliographiques de Phan Huy Chú”, [110] sau đó 黃軼球 Hoàng Dật Cầu đã dịch bài nghiên cứu này sang chữ Hán có tên gọi là ―Việt Nam điển tịch khảo/越南典籍考‖, đƣợc công bố tại Trung Quốc. [112] Năm 1959, Huyền Khắc Dụng trong tác phẩm ―Việt Nam sử liệu” cũng đã giới thiệu về bộ ĐVSKTT, trong đó cho thấy phƣơng pháp biên soạn và nội dung giới thiệu của ông cũng giống nhƣ học giả Pháp, nhƣng vì đây là công trình bằng tiếng Việt nên nó có tầm ảnh hƣởng lớn ở Việt Nam. [3] Năm 1964, Trần Văn Giáp có bài Lược khảo về bộ ĐVSKTT cùng tác giả của nó, [5] trong đó, tác giả bài viết đã trình bày rất rõ về quá trình hình thành văn bản của tác phẩm này.

Tác giả cũng đƣa ra nhận định rằng: ngoài sử gia Ngô Sĩ Liên, còn có Phạm Công Trứ, Lê Hi, Nguyễn Quý Đức là những sử gia sau này đã tiếp tục biên soạn và chính thức cho khắc in vào năm 1697, bản mà chúng ta hiện đang dùng thuộc hệ thống văn bản này. Năm 1970, tác giả Trần Văn Giáp lại tiếp tục công bố tác phẩm Tìm hiểu kho sách Hán Nôm - Nguồn tư liệu văn học sử học Việt Nam, tập I, đây là một tập đại thành trong lĩnh vực mục lục học và thƣ tịch học của Việt Nam. Bài viết cho biết rõ hơn về tác giả Lê Văn Hƣu, cũng nhƣ các bộ quốc sử Đại Việt sử ký [6, tr. 35-39], Sử ký tục biên của Phan Phu Tiên; trong đó cho biết bộ ĐVSKTT của Ngô Sĩ Liên có 15 quyển [6, tr.

69-73], bản khắc ĐVSKTT có 24 quyển [6, tr. Tác giả cũng giới thiệu về quá trình hình thành, cũng nhƣ số tác giả liên có quan đến ĐVSKTT, theo đó tác giả đã rút ra nhiều kết luận rất quan trọng và ảnh hƣởng đến các học giả sau. Năm 2008, Lƣu Ngọc Quân công bố tác phẩm Nghiên cứu văn hiến học cổ tịch Hán Nôm Việt Nam/越南漢喃古籍的文獻學研究, giới thiệu tình hình lƣu truyền bộ sử của Việt Nam, nhƣng mới chỉ giới thiệu bản Đại Việt sử ký tiền biên mà chƣa giới thiệu đến bản ĐVSKTT đƣợc lƣu truyền ở Trung Quốc [75]. 8 Ngoài các tác phẩm mục lục học trên, một số học giả đã công bố một số thƣ mục đơn giản hơn.

Năm 1932, học giả Trung Quốc là Phùng Thừa Quân 冯承钧 biên soạn cuốn An Nam thư mục/ 安南书目 của Viễn đông Bác cổ Pháp tại Hà Nội giới thiệu quá trình phát triển sách sử nói chung và bộ sử ĐVSKTT nói riêng. Năm 1937 học giả Nhật Bản Yamaoto Tasturo tiếp tục biên soạn thƣ mục Sách chữ Hán bản An Nam và sách cổ chữ Nôm tàng trữ tại Học viện Viễn Đông (EFEO) ở Hà Nội/河内佛國極東學院所藏字喃本 及び安南版漢籍書目[104].ĐVSKTT đều đƣợc nhắc tới trong 2 cuốn thƣ mục trên. Năm 1984, Trần Nghĩa và François Gos (đồng chủ biên) biên soạn Di sản Hán Nôm Thư mục đề yếu, bộ thƣ mục đầy đủ về kho sách cổ hiện đƣợc lƣu trữ tại Viện nghiên cứu Hán Nôm bằng hai thứ tiếng Việt và Pháp. Trong đó có giới thiệu về các dị bản của ĐVSKTT.

Lƣu Xuân Ngân 刘春银, Vƣơng Tiểu Thuẫn 王小盾 và Trần Nghĩa đồng chủ biên giới thiệu Thƣ mục Hán Nôm tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm bằng tiếng Trung, có tên là Việt Nam Hán Nôm văn hiến mục lục đề yếu/越南 漢喃文獻目錄提要, đƣợc xuất bản ở Đài Loan năm (2002). Công trình này rất hữu ích cho việc tra cứu, đồng thời cũng khiến các học giả quốc tế có thể hiểu rõ tình hình lƣu trữ của thƣ tịch Việt Nam nói riêng, bộ ĐVSKTT nói chung. Năm 2008, Lƣu Ngọc Quân trong tác phẩm Nghiên cứu văn hiến học cổ tịch Hán Nôm Việt Nam vừa nêu ở trên, giới thiệu quá trình biên soạn mục lục văn hiến Hán Nôm Việt Nam và công bố các công trình về mục lục đã đƣợc biên soạn. 8-13] Loại thƣ mục giản lƣợc chỉ trình bày thông tin của sách cổ và khác rất nhiều với tác phẩm mục lục học.

Các công trình mục lục học và thƣ mục giản lƣợc trên đã giới thiệu chính là cơ sở để nghiên cứu về loại thƣ mục cổ Việt Nam nói chung và bộ quốc sử ĐVSKTT nói riêng. Về Văn bản Trên cơ sở nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nƣớc, năm 1983 Phan Huy Lê mang về một bản khắc in từ Thƣ viện Hội Á Châu ở Paris. Sau đó, đã cho 9 công bố bài ĐVSKTT: Tác giả - văn bản - tác phẩm, đăng trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử. [13] Bài viết cho biết rõ hơn về các bản khắc in, cũng nhƣ quá trình hình thành bản Nội các quan bản.

Qua đó, còn cho biết thêm về quan điểm của các học giả nƣớc ngoài nhƣ: Nga, Nhật Bản, Pháp, Trung Quốc… họ đã căn cứ vào nhan đề, chữ kiêng húy, niên đại để đi sâu nghiên cứu về ĐVSKTT. Quan điểm của Phan Huy Lê đã có ảnh hƣởng lớn đến các nghiên cứu sau này. Bài khảo cứu này của Phan Huy Lê đƣợc Đặng Quảng Sâm dịch ra tiếng Trung và Đặng Thủy Chính hiệu đính 鄧廣森譯 鄧水正校 đăng trên Tạp chí Ấn Độ Chi Na số 1 và số 2 năm 1985 ở Trung Quốc bài viết với nhan đề Tác giả và quá trình biên soạn của ĐVSKTT [114]. Năm 1986, Vũ Thƣợng Thanh học giả Trung Quốc công bố bài Từ Đại Việt sử ký đến ĐVSKTT.

[60] Năm 1987, tác giả lại tiếp công bố bài Quá trình phát triển và hoàn thành của ĐVSKTT, [61] đây là công trình đầu tiên giới thiệu một cách toàn diện về văn bản và nội dung của bộ ĐVSKTT ở Trung Quốc. Tác giả cho rằng chữ viết có hai ý nghĩa đó là nói 曰 và viết soạn 写. Phan Huy Lê trong bài nghiên cứu này đã lí giải cụm từ Lê Văn Hƣu viết/黎文休曰 tức là Lê Văn Hƣu viết sử. Cũng nhƣ thế cụm từ Phan Phu Tiên viết/潘孚先曰 nghĩa là Phan Phu Tiên viết sử.

Nhƣng thực tế là Lê Văn Hƣu nói và bình luận lịch sử, Phan Phu Tiên vẫn nói và bình luận lịch sử. Tuy nhiên, khi khảo sát nguyên văn bài viết của Phan Huy Lê ở mục "Lê Văn Hưu viết” và mục “Phan Phu Tiên viết”, [13, tr.29-30] có đoạn lời bình của Lê Văn Hƣu và Phan Phu Tiên, thì Nghiên cứu sinh cho rằng quan điểm của Vũ Thƣợng Thanh chƣa thực sự hợp lý. Ngày 16 tháng 4 năm 1988, Ủy ban Khoa học Xã hội (nay là Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức Hội thảo về bộ ĐVSKTT. Sau đó, 16 bài trong số các tham luận của Hội thảo này đƣợc công bố trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 5-6, năm 1988.

Nội dung các bài tham luận này đi sâu nghiên cứu về các nhóm vấn đề sau: - Vấn đề niên đại: Nhóm này gồm các bài của Lê Trọng Khánh, Phan Huy Lê, Nguyễn Tài Cẩn, Trần Nghĩa, Nguyễn Quang Hồng, Vũ Minh Giang, Ngô Thế Long. 10 - Vấn đề Nội các, gồm: Đỗ Văn Ninh, Phan Đại Doãn, Nguyễn Gia Phu đi sâu bàn về cơ quan Nội các ở Việt Nam và Trung Quốc. Trong đó, nhóm phản biện của Bùi Thiết cho rằng Nội các là cơ quan thuộc thời Nguyễn. - Về ấn chƣơng, nhóm này gồm: Phạm Thị Tâm, Trần Bá Chí, Chu Quang Trứ đi sâu nghiên cứu về ấn chƣơng và bìa của bản Nội các.

Cuối cùng hội nghị đi đến khẳng định về kết quả giám định niên đại khắc in bộ Đại Việt sử kí Toàn thư của bản Nội các quan bản: Đây là bản khắc in rất cổ theo hệ thống bản 1697, và đƣợc in lại trong giai đoạn Lê - Trịnh, bản này rất có giá trị. [9] Năm 1988, Ngô Thế Long trong bài ―Về bản ĐVSKTT in ván gỗ của Phạm Công Trứ mới đƣợc tìm thấy‖ đã giới thiệu về một bản Tục biên do Nguyễn Văn Huyên lƣu giữ. Ngô Thế Long xác định đây là nguyên bản khắc in của soạn giả Phạm Công Trứ, đồng thời cho rằng có thể Lê Hi đã sửa lại bản của Phạm Công Trứ, bản này rất có giá trị đối với giới nghiên cứu [16].