MỞ ĐẦU CHƢƠNG 1: Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài CHƢƠNG 2: Khảo sát văn bản và truyền bản ĐVSKTT CHƢƠNG 3: Các Thể biên soạn của ĐVSKTT CHƢƠNG 4: Tƣ tƣởng viết sử trong bộ ĐVSKTT KẾT LUẬN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 6 Chƣơng 1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Về giá trị của ĐVSKTT, trƣớc nay, đã có nhiều thành tựu nghiên cứu của các học giả ở Việt Nam và nƣớc ngoài. Vì đây là bộ sử có nguồn tƣ liệu phong phú và hết sức quan trọng đối với việc nghiên cứu lịch sử Việt Nam, nên bằng phƣơng pháp trực tiếp hay gián tiếp mà các học giả Việt Nam và nƣớc ngoài đã khai thác khá triệt để ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Tuy nhiên, do khuôn khổ luận án, nên chúng tôi chỉ đi sâu giới thiệu những công trình nghiên cứu liên quan trực tiếp đến bộ ĐVSKTT, thuộc các lĩnh vực sau đây. Về Mục lục học và Thƣ tịch học Trong quá trình nghiên cứu học thuật từ cổ đại đến hiện đại, các học giả Hán học tinh thông Hán tự đã chịu ảnh hƣởng sâu sắc của mục lục học và thƣ tịch học, trƣờng hợp cụ thể về mục lục học và thƣ mục học của thƣ tịch cổ Việt Nam là bộ ĐVSKTT.
Năm 1904, hai học giả ngƣời là Pháp Léopold Cadière và Paul Pelliot trong bài ―Première étude sur les sources annamites de l'histoire d'Annam‖, khi khảo sát nguồn sách cổ của Việt Nam, đã giới thiệu về quá trình phát triển của sách sử Việt Nam. Trong đó, các tác giả nêu rõ quá trình biên soạn bộ ĐVSKTT và các mối quan hệ đối với các sách lịch sử khác. [108] Năm 1934, một học giả ngƣời Pháp khác là Emile Gaspardone đã công bố bài ―Bibliographie Annamite”, viết về quá trình diễn tiến của các loại sách cổ của Việt Nam, và phân thành nhiều loại khác nhau. Đồng thời, giới thiệu về tiểu sử cũng nhƣ các tác phẩm của những học giả cổ đại, tác giả cho rằng, các tác phẩm của Việt Nam ít nhiều đều có sự ảnh hƣởng từ Trung Quốc.
Tác giả đã nghiên cứu tƣơng đối toàn diện quá trình biên soạn của các sử gia đối với bộ ĐVSKTT, bao gồm từ bộ Đại Việt sử ký đến bộ Đại Việt sử ký tiền biên, để qua đó giới thiệu về tƣ tƣởng viết sử cũng nhƣ môi trƣờng soạn sử và tác dụng của sử liệu đối với văn bản Nội các quan bản [109]. 7 Năm 1936, Trần Văn Giáp đã phiên dịch thiên Nghệ văn chí trong Đại Việt thông sử của Lê Qúy Đôn và Thư tịch chí trong Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú sang tiếng Pháp có tên là ―Les Chapitres bibliographiques de Phan Huy Chú”, [110] sau đó 黃軼球 Hoàng Dật Cầu đã dịch bài nghiên cứu này sang chữ Hán có tên gọi là ―Việt Nam điển tịch khảo/越南典籍考‖, đƣợc công bố tại Trung Quốc. [112] Năm 1959, Huyền Khắc Dụng trong tác phẩm ―Việt Nam sử liệu” cũng đã giới thiệu về bộ ĐVSKTT, trong đó cho thấy phƣơng pháp biên soạn và nội dung giới thiệu của ông cũng giống nhƣ học giả Pháp, nhƣng vì đây là công trình bằng tiếng Việt nên nó có tầm ảnh hƣởng lớn ở Việt Nam. [3] Năm 1964, Trần Văn Giáp có bài Lược khảo về bộ ĐVSKTT cùng tác giả của nó, [5] trong đó, tác giả bài viết đã trình bày rất rõ về quá trình hình thành văn bản của tác phẩm này.
Tác giả cũng đƣa ra nhận định rằng: ngoài sử gia Ngô Sĩ Liên, còn có Phạm Công Trứ, Lê Hi, Nguyễn Quý Đức là những sử gia sau này đã tiếp tục biên soạn và chính thức cho khắc in vào năm 1697, bản mà chúng ta hiện đang dùng thuộc hệ thống văn bản này. Năm 1970, tác giả Trần Văn Giáp lại tiếp tục công bố tác phẩm Tìm hiểu kho sách Hán Nôm - Nguồn tư liệu văn học sử học Việt Nam, tập I, đây là một tập đại thành trong lĩnh vực mục lục học và thƣ tịch học của Việt Nam. Bài viết cho biết rõ hơn về tác giả Lê Văn Hƣu, cũng nhƣ các bộ quốc sử Đại Việt sử ký [6, tr. 35-39], Sử ký tục biên của Phan Phu Tiên; trong đó cho biết bộ ĐVSKTT của Ngô Sĩ Liên có 15 quyển [6, tr.
69-73], bản khắc ĐVSKTT có 24 quyển [6, tr. Tác giả cũng giới thiệu về quá trình hình thành, cũng nhƣ số tác giả liên có quan đến ĐVSKTT, theo đó tác giả đã rút ra nhiều kết luận rất quan trọng và ảnh hƣởng đến các học giả sau. Năm 2008, Lƣu Ngọc Quân công bố tác phẩm Nghiên cứu văn hiến học cổ tịch Hán Nôm Việt Nam/越南漢喃古籍的文獻學研究, giới thiệu tình hình lƣu truyền bộ sử của Việt Nam, nhƣng mới chỉ giới thiệu bản Đại Việt sử ký tiền biên mà chƣa giới thiệu đến bản ĐVSKTT đƣợc lƣu truyền ở Trung Quốc [75]. 8 Ngoài các tác phẩm mục lục học trên, một số học giả đã công bố một số thƣ mục đơn giản hơn.
Năm 1932, học giả Trung Quốc là Phùng Thừa Quân 冯承钧 biên soạn cuốn An Nam thư mục/ 安南书目 của Viễn đông Bác cổ Pháp tại Hà Nội giới thiệu quá trình phát triển sách sử nói chung và bộ sử ĐVSKTT nói riêng. Năm 1937 học giả Nhật Bản Yamaoto Tasturo tiếp tục biên soạn thƣ mục Sách chữ Hán bản An Nam và sách cổ chữ Nôm tàng trữ tại Học viện Viễn Đông (EFEO) ở Hà Nội/河内佛國極東學院所藏字喃本 及び安南版漢籍書目[104].ĐVSKTT đều đƣợc nhắc tới trong 2 cuốn thƣ mục trên. Năm 1984, Trần Nghĩa và François Gos (đồng chủ biên) biên soạn Di sản Hán Nôm Thư mục đề yếu, bộ thƣ mục đầy đủ về kho sách cổ hiện đƣợc lƣu trữ tại Viện nghiên cứu Hán Nôm bằng hai thứ tiếng Việt và Pháp. Trong đó có giới thiệu về các dị bản của ĐVSKTT.
Lƣu Xuân Ngân 刘春银, Vƣơng Tiểu Thuẫn 王小盾 và Trần Nghĩa đồng chủ biên giới thiệu Thƣ mục Hán Nôm tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm bằng tiếng Trung, có tên là Việt Nam Hán Nôm văn hiến mục lục đề yếu/越南 漢喃文獻目錄提要, đƣợc xuất bản ở Đài Loan năm (2002). Công trình này rất hữu ích cho việc tra cứu, đồng thời cũng khiến các học giả quốc tế có thể hiểu rõ tình hình lƣu trữ của thƣ tịch Việt Nam nói riêng, bộ ĐVSKTT nói chung. Năm 2008, Lƣu Ngọc Quân trong tác phẩm Nghiên cứu văn hiến học cổ tịch Hán Nôm Việt Nam vừa nêu ở trên, giới thiệu quá trình biên soạn mục lục văn hiến Hán Nôm Việt Nam và công bố các công trình về mục lục đã đƣợc biên soạn. 8-13] Loại thƣ mục giản lƣợc chỉ trình bày thông tin của sách cổ và khác rất nhiều với tác phẩm mục lục học.
Các công trình mục lục học và thƣ mục giản lƣợc trên đã giới thiệu chính là cơ sở để nghiên cứu về loại thƣ mục cổ Việt Nam nói chung và bộ quốc sử ĐVSKTT nói riêng. Về Văn bản Trên cơ sở nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nƣớc, năm 1983 Phan Huy Lê mang về một bản khắc in từ Thƣ viện Hội Á Châu ở Paris. Sau đó, đã cho 9 công bố bài ĐVSKTT: Tác giả - văn bản - tác phẩm, đăng trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử. [13] Bài viết cho biết rõ hơn về các bản khắc in, cũng nhƣ quá trình hình thành bản Nội các quan bản.
Qua đó, còn cho biết thêm về quan điểm của các học giả nƣớc ngoài nhƣ: Nga, Nhật Bản, Pháp, Trung Quốc… họ đã căn cứ vào nhan đề, chữ kiêng húy, niên đại để đi sâu nghiên cứu về ĐVSKTT. Quan điểm của Phan Huy Lê đã có ảnh hƣởng lớn đến các nghiên cứu sau này. Bài khảo cứu này của Phan Huy Lê đƣợc Đặng Quảng Sâm dịch ra tiếng Trung và Đặng Thủy Chính hiệu đính 鄧廣森譯 鄧水正校 đăng trên Tạp chí Ấn Độ Chi Na số 1 và số 2 năm 1985 ở Trung Quốc bài viết với nhan đề Tác giả và quá trình biên soạn của ĐVSKTT [114]. Năm 1986, Vũ Thƣợng Thanh học giả Trung Quốc công bố bài Từ Đại Việt sử ký đến ĐVSKTT.
[60] Năm 1987, tác giả lại tiếp công bố bài Quá trình phát triển và hoàn thành của ĐVSKTT, [61] đây là công trình đầu tiên giới thiệu một cách toàn diện về văn bản và nội dung của bộ ĐVSKTT ở Trung Quốc. Tác giả cho rằng chữ viết có hai ý nghĩa đó là nói 曰 và viết soạn 写. Phan Huy Lê trong bài nghiên cứu này đã lí giải cụm từ Lê Văn Hƣu viết/黎文休曰 tức là Lê Văn Hƣu viết sử. Cũng nhƣ thế cụm từ Phan Phu Tiên viết/潘孚先曰 nghĩa là Phan Phu Tiên viết sử.
Nhƣng thực tế là Lê Văn Hƣu nói và bình luận lịch sử, Phan Phu Tiên vẫn nói và bình luận lịch sử. Tuy nhiên, khi khảo sát nguyên văn bài viết của Phan Huy Lê ở mục "Lê Văn Hưu viết” và mục “Phan Phu Tiên viết”, [13, tr.29-30] có đoạn lời bình của Lê Văn Hƣu và Phan Phu Tiên, thì Nghiên cứu sinh cho rằng quan điểm của Vũ Thƣợng Thanh chƣa thực sự hợp lý. Ngày 16 tháng 4 năm 1988, Ủy ban Khoa học Xã hội (nay là Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức Hội thảo về bộ ĐVSKTT. Sau đó, 16 bài trong số các tham luận của Hội thảo này đƣợc công bố trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 5-6, năm 1988.
Nội dung các bài tham luận này đi sâu nghiên cứu về các nhóm vấn đề sau: - Vấn đề niên đại: Nhóm này gồm các bài của Lê Trọng Khánh, Phan Huy Lê, Nguyễn Tài Cẩn, Trần Nghĩa, Nguyễn Quang Hồng, Vũ Minh Giang, Ngô Thế Long. 10 - Vấn đề Nội các, gồm: Đỗ Văn Ninh, Phan Đại Doãn, Nguyễn Gia Phu đi sâu bàn về cơ quan Nội các ở Việt Nam và Trung Quốc. Trong đó, nhóm phản biện của Bùi Thiết cho rằng Nội các là cơ quan thuộc thời Nguyễn. - Về ấn chƣơng, nhóm này gồm: Phạm Thị Tâm, Trần Bá Chí, Chu Quang Trứ đi sâu nghiên cứu về ấn chƣơng và bìa của bản Nội các.
Cuối cùng hội nghị đi đến khẳng định về kết quả giám định niên đại khắc in bộ Đại Việt sử kí Toàn thư của bản Nội các quan bản: Đây là bản khắc in rất cổ theo hệ thống bản 1697, và đƣợc in lại trong giai đoạn Lê - Trịnh, bản này rất có giá trị. [9] Năm 1988, Ngô Thế Long trong bài ―Về bản ĐVSKTT in ván gỗ của Phạm Công Trứ mới đƣợc tìm thấy‖ đã giới thiệu về một bản Tục biên do Nguyễn Văn Huyên lƣu giữ. Ngô Thế Long xác định đây là nguyên bản khắc in của soạn giả Phạm Công Trứ, đồng thời cho rằng có thể Lê Hi đã sửa lại bản của Phạm Công Trứ, bản này rất có giá trị đối với giới nghiên cứu [16].