Luận Án Tiến Sĩ Nghiên Cứu Quan Hệ Việt Nam - Xiêm La Trong Thế Kỷ XIX

Luận án tiến sĩ khám phá mối quan hệ Việt - Xiêm thế kỷ XIX, phân tích các yếu tố chính trị, kinh tế, văn hóa trong bối cảnh lịch sử phức tạp.

• Tác giả: Nguyễn Văn Luận
• Người hướng dẫn: Trần Thị Thanh Thanh
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Quan hệ Việt Nam - Xiêm La thế kỷ XIX
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Nghiên cứu của các tác giả trong nước
• 1.1.1. Các công trình nghiên cứu gián tiếp có liên quan đến mối quan hệ bang giao Việt - Xiêm trong thế kỉ XIX
• 1.2. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài
• 1.3. Một số nhận xét, đánh giá
• 1.4. Những vấn đề đặt ra để tiếp tục nghiên cứu trong luận án
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: KHÁI QUÁT MỐI QUAN HỆ VIỆT – XIÊM TRƯỚC THẾ KỈ XIX
• 2.1. Sơ lược về tình hình chính trị, kinh tế, xã hội giữa hai nước Việt - Xiêm trước thế kỉ XIX
• 2.2. Tình hình kinh tế, chính trị, xã hội của quốc gia Đại Việt từ thế kỉ XII cho đến cuối thế kỉ XIX
• 2.3. Tình hình kinh tế, chính trị, xã hội của Vương quốc Xiêm La từ thế kỉ XII đến cuối thế kỉ XV
• 2.4. Quan hệ Việt - Xiêm trước thế kỉ XIX
• 2.4.1. Quan hệ Việt - Xiêm từ đầu thế kỉ XII cho đến cuối thế kỉ XV
• 2.4.2. Quan hệ Việt - Xiêm từ đầu thế kỉ XVI cho đến cuối thế kỉ XVIII
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN HỆ VIỆT – XIÊM TỪ 1802 – 1847
• 3.1. Khái quát về tình hình kinh tế, chính trị, quân sự của nước Đại Nam dưới Vương triều Nguyễn
• 3.2. Khái quát về tình hình kinh tế, chính trị, quân sự của Vương quốc Xiêm La dưới Vương triều Rattanakosin (1782 - 1932)
• 3.3. Quan hệ bang giao Việt - Xiêm từ năm 1802 đến 1847
• 3.3.1. Cơ sở cho việc thiết lập quan hệ bang giao giữa vương triều Nguyễn và vương triều Rattanakosin
• 3.3.2. Quan hệ Việt - Xiêm dưới các triều vua Nguyễn từ 1802 đến 1847
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN HỆ VIỆT – XIÊM TỪ 1847 – 1884
• 4.1. Quan hệ Việt - Xiêm dưới triều vua Tự Đức (1847 - 1883)
• 4.2. Thực dân Pháp tước quyền đặt quan hệ bang giao của triều đình nhà Nguyễn để đặt quan hệ ngoại giao với Vương quốc Xiêm La (1883 - 1900)
• 4.3. Khái quá trình xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp từ năm 1858 đến năm 1883
• 4.4. Tình hình Xiêm La nửa sau thế kỉ XIX
• 4.5. Quan hệ bang giao Việt - Xiêm trong 17 năm cuối của thế kỉ XIX (từ năm 1883 cho đến năm 1900)
• 4.6. Tiểu kết chương 4
• NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái quát mối quan hệ Việt Xiêm trước thế kỷ XIX

Mối quan hệ giữa Việt Nam và Xiêm La đã có từ rất sớm, nhưng diễn biến của nó trong thế kỷ XIX lại mang tính chất phức tạp và đa chiều. Trước thế kỷ XIX, hai quốc gia này đã có những giai đoạn giao thương và xung đột. Lịch sử Việt Nam ghi nhận rằng từ thế kỷ XII, quan hệ Việt Nam - Xiêm La đã bắt đầu hình thành thông qua các hoạt động thương mại và giao lưu văn hóa. Tuy nhiên, sự cạnh tranh về quyền lực và ảnh hưởng trong khu vực đã dẫn đến nhiều cuộc xung đột. Đặc biệt, vấn đề bảo hộ Chân Lạp và Hà Tiên đã trở thành nguyên nhân chính dẫn đến những căng thẳng giữa hai nước. Theo tài liệu từ Quốc Sử quán triều Nguyễn, mối quan hệ này có lúc nồng ấm, có lúc xung đột, phản ánh sự thay đổi trong bối cảnh chính trị và kinh tế của cả hai quốc gia. Những công trình nghiên cứu như Đại Nam Nhất Thống chí và Gia Định Thành Thông chí đã cung cấp nhiều thông tin quý giá về mối quan hệ này, cho thấy sự tương tác giữa hai nước không chỉ dừng lại ở thương mại mà còn liên quan đến các vấn đề chính trị và quân sự.

1.1. Tình hình chính trị kinh tế xã hội giữa hai nước

Tình hình chính trị, kinh tế và xã hội của Đại Việt và Xiêm La trước thế kỷ XIX có nhiều điểm tương đồng và khác biệt. Đại Việt trong giai đoạn này đang trải qua sự phân liệt giữa Đàng Trong và Đàng Ngoài, trong khi Xiêm La lại đang trong giai đoạn củng cố quyền lực sau khi đánh bại cuộc xâm lược của người Miến Điện. Chính trị Việt Nam lúc này bị ảnh hưởng bởi các cuộc chiến tranh nội bộ, trong khi Xiêm La phát triển mạnh mẽ về quân sự và kinh tế. Sự phát triển này đã tạo ra một thế lực mạnh mẽ trong khu vực, khiến cho Việt Nam phải cân nhắc kỹ lưỡng trong việc thiết lập quan hệ ngoại giao. Tình hình xã hội của cả hai nước cũng có sự khác biệt rõ rệt, với Xiêm La có nền văn hóa phong phú và đa dạng hơn, trong khi Việt Nam vẫn giữ được nhiều truyền thống văn hóa cổ xưa. Sự khác biệt này đã tạo ra những thách thức trong việc thiết lập mối quan hệ bền vững giữa hai quốc gia.

II. Quan hệ Việt Xiêm từ 1802 1847

Giai đoạn từ 1802 đến 1847 là thời kỳ quan trọng trong quan hệ Việt Nam - Xiêm La. Sau khi Nhà Nguyễn được thành lập, Gia Long đã có những bước đi chiến lược nhằm củng cố quyền lực và thiết lập quan hệ ngoại giao với Xiêm La. Chính trị Việt Nam dưới triều đại Nguyễn đã có những thay đổi lớn, với việc tăng cường quân sự và mở rộng thương mại. Xiêm La cũng không đứng yên, họ đã thiết lập một chính quyền mạnh mẽ dưới triều đại Rattanakosin. Mối quan hệ giữa hai nước trong giai đoạn này chủ yếu tập trung vào việc trao đổi hàng hóa và thiết lập các hiệp định thương mại. Tuy nhiên, những căng thẳng vẫn tồn tại, đặc biệt là trong vấn đề bảo hộ Chân Lạp. Các tài liệu lịch sử cho thấy rằng, mặc dù có những thỏa thuận, nhưng sự cạnh tranh về quyền lực vẫn là yếu tố chính chi phối mối quan hệ này. Tình hình kinh tế của cả hai nước cũng có sự phát triển mạnh mẽ, với việc mở rộng thương mại và giao lưu văn hóa. Điều này đã tạo ra một nền tảng vững chắc cho mối quan hệ giữa hai quốc gia trong những năm tiếp theo.

2.1. Cơ sở cho việc thiết lập quan hệ bang giao

Cơ sở cho việc thiết lập quan hệ bang giao giữa Việt Nam và Xiêm La trong giai đoạn này chủ yếu đến từ nhu cầu bảo vệ lợi ích quốc gia và phát triển kinh tế. Nhà Nguyễn nhận thấy rằng việc thiết lập quan hệ với Xiêm La không chỉ giúp củng cố vị thế của mình trong khu vực mà còn tạo ra cơ hội thương mại mới. Xiêm La, với vị trí địa lý thuận lợi và nền kinh tế đang phát triển, trở thành một đối tác quan trọng cho Đại Việt. Các hiệp định thương mại được ký kết đã tạo điều kiện cho việc trao đổi hàng hóa, từ đó thúc đẩy sự phát triển kinh tế của cả hai nước. Tuy nhiên, những thỏa thuận này cũng không thể xóa bỏ hoàn toàn những mâu thuẫn và cạnh tranh giữa hai bên, đặc biệt là trong bối cảnh thực dân Pháp đang có những động thái xâm lược vào Việt Nam. Sự cạnh tranh về quyền lực và ảnh hưởng trong khu vực vẫn là yếu tố chính chi phối mối quan hệ giữa hai quốc gia trong giai đoạn này.

III. Quan hệ Việt Xiêm từ 1847 1884

Giai đoạn từ 1847 đến 1884 chứng kiến sự thay đổi lớn trong quan hệ Việt Nam - Xiêm La. Triều đình nhà Nguyễn dưới thời Tự Đức đã phải đối mặt với nhiều thách thức từ bên ngoài, đặc biệt là sự xâm lược của thực dân Pháp. Trong bối cảnh này, Xiêm La trở thành một đối tác quan trọng trong việc duy trì độc lập và bảo vệ chủ quyền. Mối quan hệ giữa hai nước trong giai đoạn này chủ yếu tập trung vào việc hợp tác quân sự và chính trị. Xiêm La đã hỗ trợ Việt Nam trong việc đối phó với các mối đe dọa từ bên ngoài, đồng thời cũng tìm cách củng cố vị thế của mình trong khu vực. Tuy nhiên, sự can thiệp của thực dân Pháp đã làm thay đổi cục diện, khi họ bắt đầu can thiệp vào các vấn đề nội bộ của Việt Nam và Xiêm La. Điều này đã dẫn đến những căng thẳng trong mối quan hệ giữa hai quốc gia, khi cả hai đều phải đối mặt với nguy cơ mất chủ quyền. Các tài liệu lịch sử cho thấy rằng, mặc dù có những nỗ lực hợp tác, nhưng sự cạnh tranh và mâu thuẫn vẫn tồn tại, đặc biệt là trong bối cảnh thực dân Pháp đang mở rộng ảnh hưởng của mình trong khu vực.

3.1. Quan hệ Việt Xiêm dưới triều vua Tự Đức

Dưới triều vua Tự Đức, quan hệ Việt Nam - Xiêm La đã có những diễn biến phức tạp. Tự Đức đã nhận thức rõ ràng về mối đe dọa từ thực dân Pháp và đã tìm cách củng cố quan hệ với Xiêm La như một biện pháp bảo vệ chủ quyền. Mối quan hệ này không chỉ dừng lại ở việc hợp tác quân sự mà còn mở rộng sang các lĩnh vực kinh tế và văn hóa. Xiêm La đã trở thành một đối tác quan trọng trong việc duy trì độc lập cho Việt Nam. Tuy nhiên, sự can thiệp của thực dân Pháp đã làm thay đổi cục diện, khi họ bắt đầu can thiệp vào các vấn đề nội bộ của cả hai quốc gia. Điều này đã dẫn đến những căng thẳng trong mối quan hệ giữa hai nước, khi cả hai đều phải đối mặt với nguy cơ mất chủ quyền. Các tài liệu lịch sử cho thấy rằng, mặc dù có những nỗ lực hợp tác, nhưng sự cạnh tranh và mâu thuẫn vẫn tồn tại, đặc biệt là trong bối cảnh thực dân Pháp đang mở rộng ảnh hưởng của mình trong khu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Nghiên cứu của các tác giả trong nước 1. Các công trình nghiên cứu gián tiếp có liên quan đến mối quan hệ bang giao Việt - Xiêm trong thế kỉ XIX Nghiên cứu về mối quan hệ bang giao Việt - Xiêm có các công trình: Đại Nam Nhất Thống chí của Quốc Sử quán triều Nguyễn. Công trình này có rất nhiều tư liệu đề cập đến mối quan hệ Việt - Xiêm từ thế kỉ XVIII cho đến thế kỉ XIX.

Mối quan hệ này, được các tác giả của Quốc Sử quán triều Nguyễn nhắc đến trong phần lịch sử hình thành của vùng đất Nam Kỳ lục tỉnh thuộc vương triều Nguyễn. Theo đánh giá của chúng tôi, mối quan hệ bang giao giữa hai nước Việt - Xiêm có lúc nồng ấm, có lúc xung đột vì tranh chấp trong vấn đề bảo hộ Chân Lạp và vấn đề Hà Tiên. Một công trình khác của Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn là tác phẩm Quốc triều Chánh biên Toát yếu do Tổng tài Cao Xuân Dục chủ biên. Công trình này được biên soạn vào đầu thế kỉ XX, ghi chép về tất cả các sự kiện xảy ra dưới các triều vua Gia Long (1802 - 1819), Minh Mạng (1820 - 1840), Thiệu Trị (1841 - 1847), Tự Đức (1847 - 1883), Dục Đức, Hiệp Hòa, Kiến Phúc, Hàm Nghi và Đồng Khánh.

Tất cả các sự kiện xảy này, đều được viết theo thể loại biên niên, giúp cho người đọc dễ tiếp cận. Xuyên suốt công trình, Tổng tài Cao Xuân Dục đã nhiều lần đề cập đến mối quan hệ Việt - Xiêm một cách sơ lược, vắn tắt dưới từng triều vua Nguyễn. Vì vậy công trình này, là nguồn tài liệu tham khảo rất có giá trị cho đề tài luận án của chúng tôi. Công trình Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục của Quốc Sử quán triều Nguyễn cũng có nhiều chi tiết đề cập đến quan hệ bang giao Việt – Xiêm trước thế kỉ XIX.

Công trình này chủ yếu ghi chép về các sự kiện lịch sử có từ thời Hồng Bàng cho đến cuối thời nhà Hậu Lê (đời vua Lê Chiêu Thống). Xuyên suốt công 7 trình này, các tác giả của Quốc Sử quán triều Nguyễn ít nhiều cũng có đến quan hệ bang giao giữa hai nước Việt – Xiêm trước thế kỉ XIX. Một công trình khác cũng có nhiều tư liệu lịch sử đề cập đến quan hệ bang giao giữa hai nước Việt - Xiêm, đó là công trình Gia Định Thành Thông chí của tác giả Trịnh Hoài Đức. Công trình này, tác giả Trịnh Hoài Đức trình bày chi tiết về lịch sử, địa lý, dân số, sông núi, khí hậu, tài nguyên thiên nhiên, sản vật,.của 5 trấn ở đất Gia Định trong thời kỳ vua Gia Long trị vì (1802 - 1819).

Riêng ở mục lịch sử và nhân vật chí, công trình này có đề cập đến quan hệ Việt - Xiêm dưới thời các chúa Nguyễn và thời Tây Sơn. Nhìn chung mối quan hệ Việt - Xiêm trong thời kỳ trước thế kỉ XIX, theo nhận định của tác giả đó là sự xung đột, không thể điều hòa được giữa hai nước. Kết quả là dẫn đến chiến tranh trong các vấn đề tranh chấp quyền bảo hộ Chân Lạp và vùng đất Hà Tiên của dòng họ Mạc Cửu. Vì vậy, công trình này cũng là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị cho đề tài luận án tiến sĩ của chúng tôi.

Ngoài các công trình tiêu biểu kể trên, chúng tôi còn sưu tầm được nhiều công trình khác, cũng có đề cập đến mối quan hệ Việt - Xiêm trước thế kỉ XIX, tiêu biểu như: tác giả Ngô Giáp Đậu với công trình Hoàng Việt Long Hưng chí; Công trình Đại Việt Sử kí toàn thư của nhóm tác giả Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên, Phạm Công Trứ, Lê Hy, Nguyễn Đức Quý biên soạn; công trình Lịch triều Hiến chương loại chí của Phan Huy Chú; tác giả Lê Quý Đôn với công trình Phủ Biên tạp lục; công trình Quốc Sử di biên của tác giả Phan Thúc Trực; Việt Sử thông giám của tác giả Vũ Quỳnh,… Nhìn chung những công trình này đề cập đến mối quan hệ Việt - Xiêm từ thế kỉ XII cho đến thế kỉ XIX. Cụ thể như: công trình Hoàng Việt Long Hưng chí của tác giả Ngô Giáp Đậu làm sáng tỏ cuộc chiến tranh Việt - Xiêm trên vùng đất Hà Tiên trong thời kỳ Tây Sơn nổi dậy lật đổ chính quyền của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Sau đó, là sự giảng hòa giữa hai nước Việt – Xiêm trên đất Chân Lạp giữa Nguyễn Văn Thoại đại diễn cho Nguyễn Ánh với hai viên tướng Chất Tri và Sô Si. Sau sự giảng hòa này, vương triều Rattanakosin được thành lập ở nước Xiêm đã thiết lập bang giao với chính quyền của Nguyễn Ánh ở Đàng Trong.

Sự kết giao này, đã giúp cho Nguyễn Ánh có thêm sự hậu thuẫn về quân sự để 8 Nguyễn Ánh đánh bại vương triều Tây Sơn, thiết lập vương triều Nguyễn và chính thức đặt quan hệ bang giao với nước Xiêm lên tầm cao mới. Còn công trình Đại Việt Sử kí toàn thư của nhóm tác giả Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên, Phạm Công Trứ, Lê Hy, Nguyễn Đức Quý biên soạn, các tác giả ghi chép các sự kiện lịch sử của dân tộc Việt Nam từ thời Hồng Bàng cho đến hết đời Lê Thái Tổ, thông qua những sự kiện đó đã cho thấy được mối quan hệ Việt - Xiêm đã bắt đầu được hình thành từ thế kỉ XII dưới Vương triều Lý và mối quan hệ bang giao này vẫn được hai nước duy trì qua các triều đại phong kiến tiếp theo. Mối quan hê bang giao thuở sơ khai này, chủ yếu là trình quốc thư và trao đổi mua bán các sản vật địa phương của hai nước. Công trình Lịch triều Hiến chương loại chí của Phan Huy Chú, ở mục bang giao chí, tác giả ghi chép rất cụ thể mối quan hệ bang giao giữa hai nước Việt - Xiêm được thể hiện qua cách thức đi sứ, lễ vật để tặng vua Xiêm, nghi thức tiếp đãi đoàn sứ thần của nước Xiêm, cách thức trình quốc thư, giới thiệu sơ lược về lịch sử nước Xiêm, phong tục tập quán, tín ngưỡng thờ Phật của người Xiêm.

Tác giả Lê Quý Đôn với công trình Phủ Biên tạp lục cung cấp cho chúng ta biết thêm về sự hùng cứ của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong, quan hệ trao đổi buôn bán giữa Đàng Trong với các nước trong khu vực và trên thế giới, trong đó có nước Xiêm, những mặt hàng được xem là thế mạnh của đất Đàng Trong trong hoạt động trao đổi mua bán,… Công trình Quốc Sử di biên của tác giả Phan Thúc Trực thì ghi chép theo lối biên niên các sự kiện xảy ra trong giai đoạn 1802 đến 1847, tức là trải qua ba đời vua là Gia Long, Minh Mạng và Thiệu Trị. Nội dung của công trình này đề cập đến nhiều phương diện như: chiếu dụ, pháp lệnh, kiến chế, ngoại giao, xã hội, tập tục. Ngoài ra, ở nhiều phần trong bộ sách, tác giả còn ghi chú nhiều chỗ liên quan đến các sự thật lịch sử, lại có thêm phần Tham bổ ngoại truyện, một số chiếu dụ, bi ký và thơ,… Đặc biệt ở mục ngoại giao của công trình này, tác giả có đề cập đến mối quan hệ Việt - Xiêm dưới vương triều Nguyễn. Công trình Việt Sử thông giám của tác giả Vũ Quỳnh cũng ghi chép về lịch sử nước nhà từ thời Hồng Bàng đến năm đầu thời vua Lê Thái Tổ.

Xuyên suốt công trình này, tác giả Vũ Quỳnh cũng đề cập đến quan hệ Việt - Xiêm trước thế kỉ XIX. Mối 9 quan hệ lúc bang giao lúc này chủ yếu là trình quốc thư, tặng lễ vật để tạo điều kiện cho thương nhân hai nước được tự do thông thương,… Công trình “Bản sắc quan hệ Việt - Xiêm qua các hiến chương, hợp đồng” của tác giả Lưu Văn Lợi là một công trình nghiên cứu đáng chú ý về mối quan hệ giữa Việt Nam và Xiêm trong thế kỷ XIX. Cuốn sách này tập trung vào việc phân tích các hiến chương và hợp đồng quan trọng, là những văn bản đóng vai trò quan trọng trong quá trình tương tác giữa hai quốc gia này, tác giả tìm hiểu và trình bày chi tiết về nội dung và ý nghĩa của các hiến chương và hợp đồng quan trọng, các văn bản được nghiên cứu có thể bao gồm Hiến chương Ấn Hưng (1820), Hiến chương Gia Long - Rama I (1826), Hiến chương Đại Nam - Siam (1845) và nhiều văn bản khác. Nhờ nghiên cứu này, chúng ta có thể hiểu rõ hơn về các cam kết và sự tương tác giữa hai quốc gia trong quá khứ.

Công trình nghiên cứu cung cấp cái nhìn sâu sắc về mối quan hệ phức tạp giữa Việt Nam và Xiêm và cung cấp cơ sở để hiểu về sự phát triển của quan hệ này trong quá trình lịch sử. Các hiến chương và hợp đồng đã tạo ra hệ thống quyền lợi và cam kết giữa hai nước, ảnh hưởng đến nền tảng địa chính trị, kinh tế và văn hóa của cả hai quốc gia. (Bản sắc quan hệ Việt - Xiêm qua các hiến chương, hợp đồng, 2007) Công trình “Quan hệ Việt - Xiêm: Lịch sử, văn hóa và xã hội” của tác giả Trần Trọng Kim là một công trình quan trọng trong việc nghiên cứu và phân tích mối quan hệ giữa Việt Nam và Xiêm, tác giả Trần Trọng Kim tập trung vào việc xem xét các yếu tố lịch sử, văn hóa và xã hội ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa hai quốc gia này. Qua việc phân tích các sự kiện lịch sử, tác giả giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá trình hình thành và phát triển của mối quan hệ Việt - Xiêm.

Công trình cũng tìm hiểu về các yếu tố văn hóa truyền thống và giá trị chung của hai quốc gia. Tác giả khám phá các tương đồng và khác biệt trong văn hóa, tín ngưỡng và lối sống của người dân Việt Nam và Xiêm, từ đó chỉ ra cách những yếu tố này đã ảnh hưởng đến sự tương tác và hợp tác giữa hai quốc gia. Ngoài ra, công trình cũng nghiên cứu về các khía cạnh xã hội của hai quốc gia. Tác giả chia sẻ thông tin về cơ cấu xã hội, hệ thống chính trị và cuộc sống hàng 10 ngày của người dân trong cả hai quốc gia, từ đó giúp định hình mối quan hệ phức tạp giữa hai nền văn hóa này.