Luận Án Tiến Sĩ Nghiên Cứu Quan Hệ Việt Nam - Xiêm La Trong Thế Kỷ XIX

Luận án tiến sĩ khám phá mối quan hệ Việt - Xiêm thế kỷ XIX, phân tích các yếu tố chính trị, kinh tế, văn hóa trong bối cảnh lịch sử phức tạp.

• Tác giả: Nguyễn Văn Luận
• Người hướng dẫn: Trần Thị Thanh Thanh
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Quan hệ Việt Nam - Xiêm La thế kỷ XIX
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Nghiên cứu của các tác giả trong nước
• 1.1.1. Các công trình nghiên cứu gián tiếp có liên quan đến mối quan hệ bang giao Việt - Xiêm trong thế kỉ XIX
• 1.2. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài
• 1.3. Một số nhận xét, đánh giá
• 1.4. Những vấn đề đặt ra để tiếp tục nghiên cứu trong luận án
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: KHÁI QUÁT MỐI QUAN HỆ VIỆT – XIÊM TRƯỚC THẾ KỈ XIX
• 2.1. Sơ lược về tình hình chính trị, kinh tế, xã hội giữa hai nước Việt - Xiêm trước thế kỉ XIX
• 2.2. Tình hình kinh tế, chính trị, xã hội của quốc gia Đại Việt từ thế kỉ XII cho đến cuối thế kỉ XIX
• 2.3. Tình hình kinh tế, chính trị, xã hội của Vương quốc Xiêm La từ thế kỉ XII đến cuối thế kỉ XV
• 2.4. Quan hệ Việt - Xiêm trước thế kỉ XIX
• 2.4.1. Quan hệ Việt - Xiêm từ đầu thế kỉ XII cho đến cuối thế kỉ XV
• 2.4.2. Quan hệ Việt - Xiêm từ đầu thế kỉ XVI cho đến cuối thế kỉ XVIII
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN HỆ VIỆT – XIÊM TỪ 1802 – 1847
• 3.1. Khái quát về tình hình kinh tế, chính trị, quân sự của nước Đại Nam dưới Vương triều Nguyễn
• 3.2. Khái quát về tình hình kinh tế, chính trị, quân sự của Vương quốc Xiêm La dưới Vương triều Rattanakosin (1782 - 1932)
• 3.3. Quan hệ bang giao Việt - Xiêm từ năm 1802 đến 1847
• 3.3.1. Cơ sở cho việc thiết lập quan hệ bang giao giữa vương triều Nguyễn và vương triều Rattanakosin
• 3.3.2. Quan hệ Việt - Xiêm dưới các triều vua Nguyễn từ 1802 đến 1847
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN HỆ VIỆT – XIÊM TỪ 1847 – 1884
• 4.1. Quan hệ Việt - Xiêm dưới triều vua Tự Đức (1847 - 1883)
• 4.2. Thực dân Pháp tước quyền đặt quan hệ bang giao của triều đình nhà Nguyễn để đặt quan hệ ngoại giao với Vương quốc Xiêm La (1883 - 1900)
• 4.3. Khái quá trình xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp từ năm 1858 đến năm 1883
• 4.4. Tình hình Xiêm La nửa sau thế kỉ XIX
• 4.5. Quan hệ bang giao Việt - Xiêm trong 17 năm cuối của thế kỉ XIX (từ năm 1883 cho đến năm 1900)
• 4.6. Tiểu kết chương 4
• NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái quát mối quan hệ Việt Xiêm trước thế kỷ XIX

Mối quan hệ giữa Việt Nam và Xiêm La đã có từ rất sớm, nhưng diễn biến của nó trong thế kỷ XIX lại mang tính chất phức tạp và đa chiều. Trước thế kỷ XIX, hai quốc gia này đã có những giai đoạn giao thương và xung đột. Lịch sử Việt Nam ghi nhận rằng từ thế kỷ XII, quan hệ Việt Nam - Xiêm La đã bắt đầu hình thành thông qua các hoạt động thương mại và giao lưu văn hóa. Tuy nhiên, sự cạnh tranh về quyền lực và ảnh hưởng trong khu vực đã dẫn đến nhiều cuộc xung đột. Đặc biệt, vấn đề bảo hộ Chân Lạp và Hà Tiên đã trở thành nguyên nhân chính dẫn đến những căng thẳng giữa hai nước. Theo tài liệu từ Quốc Sử quán triều Nguyễn, mối quan hệ này có lúc nồng ấm, có lúc xung đột, phản ánh sự thay đổi trong bối cảnh chính trị và kinh tế của cả hai quốc gia. Những công trình nghiên cứu như Đại Nam Nhất Thống chí và Gia Định Thành Thông chí đã cung cấp nhiều thông tin quý giá về mối quan hệ này, cho thấy sự tương tác giữa hai nước không chỉ dừng lại ở thương mại mà còn liên quan đến các vấn đề chính trị và quân sự.

1.1. Tình hình chính trị kinh tế xã hội giữa hai nước

Tình hình chính trị, kinh tế và xã hội của Đại Việt và Xiêm La trước thế kỷ XIX có nhiều điểm tương đồng và khác biệt. Đại Việt trong giai đoạn này đang trải qua sự phân liệt giữa Đàng Trong và Đàng Ngoài, trong khi Xiêm La lại đang trong giai đoạn củng cố quyền lực sau khi đánh bại cuộc xâm lược của người Miến Điện. Chính trị Việt Nam lúc này bị ảnh hưởng bởi các cuộc chiến tranh nội bộ, trong khi Xiêm La phát triển mạnh mẽ về quân sự và kinh tế. Sự phát triển này đã tạo ra một thế lực mạnh mẽ trong khu vực, khiến cho Việt Nam phải cân nhắc kỹ lưỡng trong việc thiết lập quan hệ ngoại giao. Tình hình xã hội của cả hai nước cũng có sự khác biệt rõ rệt, với Xiêm La có nền văn hóa phong phú và đa dạng hơn, trong khi Việt Nam vẫn giữ được nhiều truyền thống văn hóa cổ xưa. Sự khác biệt này đã tạo ra những thách thức trong việc thiết lập mối quan hệ bền vững giữa hai quốc gia.

II. Quan hệ Việt Xiêm từ 1802 1847

Giai đoạn từ 1802 đến 1847 là thời kỳ quan trọng trong quan hệ Việt Nam - Xiêm La. Sau khi Nhà Nguyễn được thành lập, Gia Long đã có những bước đi chiến lược nhằm củng cố quyền lực và thiết lập quan hệ ngoại giao với Xiêm La. Chính trị Việt Nam dưới triều đại Nguyễn đã có những thay đổi lớn, với việc tăng cường quân sự và mở rộng thương mại. Xiêm La cũng không đứng yên, họ đã thiết lập một chính quyền mạnh mẽ dưới triều đại Rattanakosin. Mối quan hệ giữa hai nước trong giai đoạn này chủ yếu tập trung vào việc trao đổi hàng hóa và thiết lập các hiệp định thương mại. Tuy nhiên, những căng thẳng vẫn tồn tại, đặc biệt là trong vấn đề bảo hộ Chân Lạp. Các tài liệu lịch sử cho thấy rằng, mặc dù có những thỏa thuận, nhưng sự cạnh tranh về quyền lực vẫn là yếu tố chính chi phối mối quan hệ này. Tình hình kinh tế của cả hai nước cũng có sự phát triển mạnh mẽ, với việc mở rộng thương mại và giao lưu văn hóa. Điều này đã tạo ra một nền tảng vững chắc cho mối quan hệ giữa hai quốc gia trong những năm tiếp theo.

2.1. Cơ sở cho việc thiết lập quan hệ bang giao

Cơ sở cho việc thiết lập quan hệ bang giao giữa Việt Nam và Xiêm La trong giai đoạn này chủ yếu đến từ nhu cầu bảo vệ lợi ích quốc gia và phát triển kinh tế. Nhà Nguyễn nhận thấy rằng việc thiết lập quan hệ với Xiêm La không chỉ giúp củng cố vị thế của mình trong khu vực mà còn tạo ra cơ hội thương mại mới. Xiêm La, với vị trí địa lý thuận lợi và nền kinh tế đang phát triển, trở thành một đối tác quan trọng cho Đại Việt. Các hiệp định thương mại được ký kết đã tạo điều kiện cho việc trao đổi hàng hóa, từ đó thúc đẩy sự phát triển kinh tế của cả hai nước. Tuy nhiên, những thỏa thuận này cũng không thể xóa bỏ hoàn toàn những mâu thuẫn và cạnh tranh giữa hai bên, đặc biệt là trong bối cảnh thực dân Pháp đang có những động thái xâm lược vào Việt Nam. Sự cạnh tranh về quyền lực và ảnh hưởng trong khu vực vẫn là yếu tố chính chi phối mối quan hệ giữa hai quốc gia trong giai đoạn này.

III. Quan hệ Việt Xiêm từ 1847 1884

Giai đoạn từ 1847 đến 1884 chứng kiến sự thay đổi lớn trong quan hệ Việt Nam - Xiêm La. Triều đình nhà Nguyễn dưới thời Tự Đức đã phải đối mặt với nhiều thách thức từ bên ngoài, đặc biệt là sự xâm lược của thực dân Pháp. Trong bối cảnh này, Xiêm La trở thành một đối tác quan trọng trong việc duy trì độc lập và bảo vệ chủ quyền. Mối quan hệ giữa hai nước trong giai đoạn này chủ yếu tập trung vào việc hợp tác quân sự và chính trị. Xiêm La đã hỗ trợ Việt Nam trong việc đối phó với các mối đe dọa từ bên ngoài, đồng thời cũng tìm cách củng cố vị thế của mình trong khu vực. Tuy nhiên, sự can thiệp của thực dân Pháp đã làm thay đổi cục diện, khi họ bắt đầu can thiệp vào các vấn đề nội bộ của Việt Nam và Xiêm La. Điều này đã dẫn đến những căng thẳng trong mối quan hệ giữa hai quốc gia, khi cả hai đều phải đối mặt với nguy cơ mất chủ quyền. Các tài liệu lịch sử cho thấy rằng, mặc dù có những nỗ lực hợp tác, nhưng sự cạnh tranh và mâu thuẫn vẫn tồn tại, đặc biệt là trong bối cảnh thực dân Pháp đang mở rộng ảnh hưởng của mình trong khu vực.

3.1. Quan hệ Việt Xiêm dưới triều vua Tự Đức

Dưới triều vua Tự Đức, quan hệ Việt Nam - Xiêm La đã có những diễn biến phức tạp. Tự Đức đã nhận thức rõ ràng về mối đe dọa từ thực dân Pháp và đã tìm cách củng cố quan hệ với Xiêm La như một biện pháp bảo vệ chủ quyền. Mối quan hệ này không chỉ dừng lại ở việc hợp tác quân sự mà còn mở rộng sang các lĩnh vực kinh tế và văn hóa. Xiêm La đã trở thành một đối tác quan trọng trong việc duy trì độc lập cho Việt Nam. Tuy nhiên, sự can thiệp của thực dân Pháp đã làm thay đổi cục diện, khi họ bắt đầu can thiệp vào các vấn đề nội bộ của cả hai quốc gia. Điều này đã dẫn đến những căng thẳng trong mối quan hệ giữa hai nước, khi cả hai đều phải đối mặt với nguy cơ mất chủ quyền. Các tài liệu lịch sử cho thấy rằng, mặc dù có những nỗ lực hợp tác, nhưng sự cạnh tranh và mâu thuẫn vẫn tồn tại, đặc biệt là trong bối cảnh thực dân Pháp đang mở rộng ảnh hưởng của mình trong khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử "Quan hệ Việt - Xiêm trong thế kỉ XIX" của nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Luận (chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Mã số: 62.13, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2023; dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Trần Thị Thanh Thanh và TS. Nguyễn Đức Hòa) là công trình nghiên cứu hệ thống và toàn diện về tiến trình bang giao giữa hai cường quốc lục địa Đông Nam Á trong giai đoạn bản lề của lịch sử khu vực. Bước sang thế kỉ XIX, bối cảnh địa chính trị Đông Nam Á chứng kiến sự định hình của hai cấu trúc quyền lực trung tâm: Vương triều Nguyễn (thành lập năm 1802) tại Đại Nam và Vương triều Chakri/Rattanakosin (thành lập năm 1782) tại Xiêm La. Sự tương tác giữa hai nhà nước này không chỉ định hình trật tự an ninh trên bán đảo Đông Dương mà còn phản ánh sâu sắc quá trình chuyển dịch từ trật tự khu vực truyền thống (hệ thống Mandala và mô hình triều cống) sang hệ thống quan hệ quốc tế kiểu phương Tây dưới áp lực của chủ nghĩa thực dân Anh và Pháp.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được luận án xác định xuất phát từ thực trạng học thuật: phần lớn các công trình trước đây chỉ tập trung vào giai đoạn xung đột quân sự căng thẳng nửa đầu thế kỉ XIX (1802–1847) như nghiên cứu của Đặng Văn Chương (2001) hay Đinh Thị Dung (2001), trong khi giai đoạn 1847–1883 dưới triều vua Tự Đức và giai đoạn 1883–1900 khi thực dân Pháp tước đoạt quyền đối ngoại của triều đình Huế để thiết lập quan hệ ngoại giao thuộc địa với Xiêm La lại bị phân mảnh hoặc bỏ ngỏ. Luận án đặt ra 3 câu hỏi nghiên cứu trung tâm:

1. Những nhân tố cấu trúc địa chính trị, kinh tế và an ninh nào chi phối sự chuyển biến trong quan hệ Việt - Xiêm qua các giai đoạn 1802–1847, 1847–1883 và 1883–1900?
2. Cơ chế giải quyết tranh chấp quyền bảo hộ đối với các vùng đệm chiến lược (Chân Lạp và Ai Lao) đã diễn ra như thế nào giữa hai mô hình quyền lực Đại Nam và Rattanakosin?
3. Sự can thiệp của chủ nghĩa thực dân phương Tây đã làm biến đổi bản chất của quan hệ "bang giao truyền thống" sang "ngoại giao hiện đại" như thế nào trong 17 năm cuối thế kỉ XIX?

Phạm vi nghiên cứu bao quát mẫu dữ liệu lịch sử gồm hơn 200 đơn vị tài liệu lưu trữ, thư tịch Hán Nôm và biên niên sử quốc tế trong khung thời gian chuẩn xác 98 năm (1802–1900). Khung lý thuyết của công trình tích hợp Thuyết hiện thực trong quan hệ quốc tế (Realism) với Lý thuyết cấu trúc Mandala Đông Nam Á, tạo ra bước đột phá trong việc giải mã bản chất các cuộc xung đột và thỏa hiệp mang tính sinh tồn giữa hai vương quốc.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu được tổng hợp qua 3 dòng học thuật chính:

1. Dòng nghiên cứu sử liệu chính thống và địa chí: Khởi nguồn từ các bộ chính sử của Quốc Sử quán triều Nguyễn như Đại Nam Thực lục (10 tập, 2005), Đại Nam Liệt truyện (2006), Khâm định Đại Nam Hội điển Sự lệ (1993) và Gia Định Thành thông chí của Trịnh Hoài Đức. Các công trình này cung cấp nguồn sử liệu gốc đồ sộ về các phái bộ ngoại giao, quy chế thuế khóa thương thuyền và các chiến dịch quân sự tại vùng Tây Nam Bộ và Chân Lạp.
2. Dòng nghiên cứu lịch sử đối ngoại và địa chính trị Việt Nam: Bao gồm các công trình của Li Tana (1999) về kinh tế - xã hội xứ Đàng Trong, Lưu Văn Lợi (2007) về bản sắc bang giao qua các văn bản điều ước, Trần Thị Mai (2007) và Vũ Dương Huân (2010) về chính sách đối ngoại Đại Việt. Nhóm tác giả này nhấn mạnh vai trò của Đàng Trong như một thực thể biển - lục địa năng động, xác lập quyền chi phối tự nhiên đối với hạ lưu sông Mekong.
3. Dòng nghiên cứu quốc tế và Đông Nam Á học: Nổi bật với Thadeus & Chadin Flood (1978) qua The Dynastic Chronicles, Bangkok Era, The First Reign, Christopher E. Goscha (1999) với Thailand and Southeast Asian Networks, Rong Syammananda (1977) và Peter Poole (1970).

            [Giai đoạn 1802 - 1833]                   [Giai đoạn 1833 - 1845]
            Hòa hiếu & Chia sẻ bảo hộ                 Chiến tranh đối đầu trực tiếp
                                    [Sau năm 1845 - 1883]
                                Thỏa hiệp Lưỡng thuộc & Đề phòng
                              THỰC DÂN PHÁP TƯỚC QUYỀN ĐỐI NGOẠI
                            Chuyển sang "Ngoại giao thực dân"

Tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại giữa hai quan điểm đối lập:

• Quan điểm thứ nhất (Trường phái xung đột quyền lực truyền thống): Các học giả như David Chandler hay một số nhà nghiên cứu quân sự cho rằng quan hệ Việt - Xiêm thế kỉ XIX hoàn toàn bị chi phối bởi tham vọng bành trướng lãnh thổ không thể điều hòa, biến Chân Lạp thành chiến trường ủy nhiệm triền miên.
• Quan điểm thứ hai (Trường phái cân bằng văn hóa - thể chế): Các nhà nghiên cứu như Trần Trọng Kim (1971) và Lưu Văn Lợi (2007) lập luận rằng hai triều đình luôn duy trì ý thức sâu sắc về "tình lân nghị" và trật tự triều cống khu vực, chủ động sử dụng các định chế ngoại giao mềm dẻo, trao đổi phẩm vật để kiềm chế nguy cơ hủy diệt lẫn nhau.

Luận án của NCS. Nguyễn Văn Luận định vị chính xác khoảng trống bằng cách chỉ ra tính biện chứng giữa hai trạng thái "hòa hiếu bề mặt" và "cạnh tranh sinh tử ngầm". Nghiên cứu chứng minh sự vượt trội khi mở rộng khung phân tích sang giai đoạn 1847–1900, so sánh trực tiếp tư liệu Đại Nam với hai nghiên cứu quốc tế điển hình là công trình khảo cứu biên niên sử Xiêm triều Rama I của Thadeus & Chadin Flood (1978) và chuyên khảo về mạng lưới khu vực của Christopher E. Goscha (1999), từ đó làm sáng tỏ bản chất chuyển dịch từ trạng thái "đồng bảo hộ" (condominium) sang thế phân chia ranh giới địa chính trị hiện đại dưới tác động của thực dân phương Tây.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết nền tảng trong quan hệ quốc tế và khu vực học:

• Lý thuyết Hiện thực tân cổ điển (Neoclassical Realism) của Gideon Rose và Kenneth Waltz: Luận án chứng minh rằng hành vi đối ngoại của Đại Nam và Xiêm La không chỉ thuần túy bị quy định bởi phân bổ quyền lực khu vực (hệ thống quốc tế) mà còn chịu sự khúc xạ sâu sắc bởi nhận thức của giới tinh hoa quân chủ (vua Gia Long, Minh Mạng, Rama I, Rama III) và cấu trúc chính trị nội bộ.
• Lý thuyết Hệ thống Mandala (Galactic Polity) của Stanley J. Tambiah và O.W. Wolters: Luận án kiểm chứng sự va chạm giữa mô hình trật tự hình học Mandala của người Thái (các vòng tròn quyền lực đồng tâm tỏa sáng không có ranh giới cố định) với mô hình phân cấp hành chính chặt chẽ dựa trên Nho giáo của nhà Nguyễn tại vùng ngoại vi Chân Lạp và Vạn Tượng.

Mô hình lý thuyết của luận án thiết lập 3 mệnh đề quan hệ (Propositions):

• Mệnh đề 1 (P1 - Quy luật vùng đệm): Khi hai trung tâm quyền lực cùng đạt đến đỉnh cao tập quyền hóa, mức độ xung đột tại không gian đệm chiến lược (Chân Lạp, Ai Lao) tỷ lệ thuận với năng lực kiểm soát hành chính của mỗi bên.
• Mệnh đề 2 (P2 - Tính thực dụng chiến lược): Ý thức hệ (Nho giáo vs Phật giáo Theravada) chỉ đóng vai trò phương tiện nghi thức; lợi ích an ninh cốt lõi (phòng thủ từ xa) mới là động lực quyết định các thỏa hiệp địa chính trị.
• Mệnh đề 3 (P3 - Biến đổi cấu trúc ngoại sinh): Sự xuất hiện của nhân tố thực dân phương Tây đóng vai trò phá vỡ toàn bộ cấu trúc bang giao truyền thống, tái định nghĩa khái niệm "biên giới quốc gia" và "chủ quyền ngoại giao".

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp 3 lý thuyết nền tảng: Thuyết Cân bằng Quyền lực (Balance of Power), Khái niệm Không gian Sinh tồn / Vùng đệm (Buffer State Theory) và Lý thuyết Ngoại giao Đa tầng (Multi-track Diplomacy).

Điều kiện biên (Boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho quan hệ giữa hai nhà nước quân chủ phong kiến độc lập có cùng vị thế bá quyền khu vực trước khi bị can thiệp bởi cấu trúc nhà nước thực dân hiện đại.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa duy vật lịch sử mác-xít (Marxist Historical Materialism) kết hợp với Chủ nghĩa hiện thực lịch sử (Historical Realism). Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp Lịch sử (Historical method) và phương pháp Lôgíc (Logical method) làm trục xương sống, phối hợp chặt chẽ với phương pháp Phân tích so sánh lịch sử (Comparative Historical Analysis - CHA).

Thiết kế đa tầng (Multi-level design) được triển khai qua 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Tương quan địa chính trị toàn khu vực Đông Nam Á và tác động của chủ nghĩa tư bản phương Tây.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Chính sách đối ngoại, ngoại giao phái bộ, thể chế thuế quan và các chiến dịch quân sự giữa hai triều đình.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Hành vi, động cơ và tương tác cụ thể của các sứ thần, thống đốc biên trấn (như Trương Minh Giảng, Nguyễn Tri Phương, Chao Phraya Bodindecha) và các thủ lĩnh bản địa Chân Lạp, Ai Lao.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình xử lý dữ liệu tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực Phê phán sử liệu học (Source Criticism) gồm phê phán ngoại tại (xác thực niên đại, văn bản học) và phê phán nội tại (đánh giá độ tin cậy, định kiến ý thức hệ của các sử quan phong kiến).

Phương pháp kiểm chứng chéo tam giác (Triangulation) được thiết lập giữa 4 nguồn dữ liệu độc lập:

1. Chính sử triều Nguyễn: Thư tịch Hán Nôm và Châu bản triều Nguyễn.
2. Biên niên sử hoàng gia Thái Lan: Các tài liệu Phongsawadan và The Dynastic Chronicles thời kỳ Rattanakosin.
3. Tài liệu lưu trữ phương Tây: Hồ sơ lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (Phông Thống đốc Nam Kỳ - Gouverneur de la Cochinchine, Phông Tòa Khâm sứ, Phông Phủ Thủ tướng).
4. Báo cáo của nhân chứng đương thời: Nhật ký thương nhân, tài liệu của Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC), Công ty Đông Ấn Anh (EIC) và ghi chép của các nhà hàng hải như William Dampier (2011).

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng và định tính được thu thập từ hơn 200 đơn vị tài liệu chuyên khảo và lưu trữ. Toàn bộ trích đoạn sử liệu được phân loại, quản lý bằng phần mềm thư mục Zotero và phần mềm phân tích định tính chuyên sâu để mã hóa các chủ đề ngoại giao (Thematic Coding).

Các dữ liệu định lượng cụ thể từ văn bản gốc được trích xuất nhằm chứng minh quy mô tương tác kinh tế - quân sự:

• Dữ liệu thuế quan thương mại thế kỉ XVIII: Đại Nam Thực lục chép rõ cơ chế phân bổ ngân sách thuế thuyền buôn năm 1702: "Đại ước hằng năm số tiền thu thuế ít là không dưới một vạn quan, nhiều là hơn ba vạn quan, chia làm 10 thành, lấy 6 thành nộp kho, còn 4 thành cấp phát cho quan lại và quân nhân".
• Dữ liệu quy chuẩn lễ phẩm ngoại giao: Khâm định Đại Nam Hội điển Sự lệ (Quyển 136, mục Nhu viễn) quy định chi tiết số lượng phẩm vật phúng điếu quốc vương Xiêm La: cấp cho sứ bộ "900 lạng bạc, 2005 cân đường cát, 50 cái quạt lông nhỏ"; tặng phẩm cho Phật vương mới gồm "2000 cân đường cát, đường phổi đường phèn mỗi thứ 500 cân, lụa 120 tấm, vải 100 tấm"; thưởng cho sứ bộ Xiêm gồm Chánh/Phó sứ mỗi người 50 quan tiền, đãi 6 mâm cỗ yến.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xác lập giai đoạn hóa mới trong quan hệ song phương thế kỉ XIX: Khác với các công trình truyền thống chỉ dừng lại ở năm 1847 hoặc 1883, luận án đã làm sáng tỏ tiến trình quan hệ kéo dài đến năm 1900, chỉ ra rằng trong 17 năm cuối thế kỉ XIX (1883–1900), bang giao Việt - Xiêm không bị triệt tiêu mà bị thực dân Pháp chuyển hóa thành "ngoại giao thuộc địa", phục vụ việc hoạch định biên giới Đông Dương thuộc Pháp - Xiêm La.
2. Bản chất địa chính trị của "Tấm lá chắn" Vạn Tượng và Chân Lạp: Luận án chứng minh xung đột quân sự không bắt nguồn từ mâu thuẫn trực tiếp trên lãnh thổ chính quốc mà nảy sinh từ nhu cầu thiết lập "vùng phòng thủ từ xa". Đại Nam xem việc bảo hộ Chân Lạp là bức tường ngăn chặn làn sóng "Đông tiến" của người Thái, trong khi Xiêm La xem việc chi phối dòng Mekong là bảo đảm sinh tồn trước các cường quốc phía Đông.
3. Phát hiện về cơ chế "Nghị hòa thực dụng" năm 1845: Bằng chứng từ Đại Nam Thực lục cho thấy sự thỏa hiệp lịch sử giữa tướng Nguyễn Tri Phương, Doãn Uẩn với đại tướng Chất Tri (Bodindecha). Chất Tri đã chủ động hạ mình giải giáp nghi thức man dã: "Khi sắp đến hội quán... đã thấy Chất Tri xuống voi, đi chân không, bỏ hết nhạc Man... trỏ tay vào người quỳ bên và nói: 'Đây là Nặc Ong Giun, xin ủy thác cho làm việc ở nước ngài, nhờ ngài thương cho'". Đây là minh chứng mẫu mực cho giải pháp cân bằng quyền lực thông qua thể chế đồng bảo hộ Chân Lạp.
4. Sự hòa dịu phòng ngừa dưới triều vua Tự Đức (1847–1883): Sử liệu tại Đại Nam Thực lục (Tập 7) ghi nhận năm 1857, khi quan tỉnh Định Tường Nguyễn Tường Vĩnh xin tái lập bang giao đầy đủ, Viện Cơ mật và vua Tự Đức đã sáng suốt phân tích: trao trả dân bị nạn và vũ khí nhưng giữ vững quốc thể, chủ động hòa hoãn để tập trung đối phó với nguy cơ thực dân Anh (nhòm ngó Xiêm) và Pháp (chuẩn bị tấn công Việt Nam).
5. Vai trò nền tảng của mạng lưới thương mại Đàng Trong: Luận án chứng minh quan hệ bang giao thế kỉ XIX được xây dựng trên nền tảng kinh tế trao đổi bền vững từ thế kỉ XVII–XVIII, nơi các chúa Nguyễn chủ động điều tiết hàng hóa (da hươu, đường cát, lụa, lâm thổ sản) sang Ayutthaya và Bangkok, duy trì sự gắn kết lợi ích thương tầng vượt lên trên các biến động chính trị.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Đóng góp quan trọng vào lý thuyết quan hệ quốc tế khu vực Đông Nam Á thời tiền thuộc địa, bác bỏ quan điểm phiến diện của phương Tây cho rằng các quốc gia phong kiến phương Đông chỉ vận hành theo cảm tính cá nhân của hoàng đế thay vì tính toán lợi ích quốc gia - dân tộc duy lý.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp quy trình tích hợp giữa phương pháp xử lý sử liệu Hán Nôm với tư liệu lưu trữ thuộc địa phương Tây và biên niên sử khu vực, có thể nhân rộng cho các nghiên cứu lịch sử ngoại giao châu Á.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Cung cấp bài học lịch sử sâu sắc cho công tác đối ngoại đương đại của Việt Nam đối với Thái Lan và các nước tiểu vùng sông Mekong:
  • Kiên trì nguyên tắc giữ vững độc lập, chủ quyền đi đôi với mềm dẻo, linh hoạt trong giải quyết tranh chấp;
  • Tôn trọng vai trò trung gian, độc lập của các quốc gia láng giềng trong không gian sinh tồn chung;
  • Chuyển hóa cạnh tranh địa chính trị thành hợp tác kinh tế - an ninh đa phương bền vững trong khuôn khổ ASEAN.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn ngôn ngữ và nguồn tư liệu gốc: Việc tiếp cận tư liệu biên niên sử Xiêm La (Phongsawadan) và tài liệu hoàng gia Rattanakosin phần lớn thực hiện qua các bản dịch tiếng Anh và tiếng Pháp đã công bố, chưa khai thác triệt để văn bản gốc tiếng Thái cổ tại các thư viện Hoàng gia Bangkok.
• Khuyết thiếu tài liệu vi mô từ thương nhân tư nhân: Nguồn sử liệu chủ yếu phản ánh góc nhìn của nhà nước phong kiến (quan xưởng, triều đình), các nhật ký hải trình hoặc sổ sách thương mại của giới thương buôn dân gian hai nước chưa được thu thập đầy đủ.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Khảo sát chuyên sâu văn thư lưu trữ gốc bằng tiếng Thái thời kỳ vua Rama IV (Mongkut) và Rama V (Chulalongkorn) liên quan trực tiếp đến các chính sách đối phó với Đại Nam và Pháp.
2. Ứng dụng phương pháp nhân học lịch sử (Historical Anthropology) để nghiên cứu cộng đồng di dân Việt Nam tại Xiêm qua các thời kỳ và vai trò cầu nối văn hóa của họ.
3. Nghiên cứu kinh tế lượng lịch sử (Cliometrics) nhằm tái hiện chính xác biến động giá cả hàng hóa, lưu lượng tàu thuyền buôn bán trên vịnh Thái Lan thế kỉ XIX.
4. Mở rộng so sánh quan hệ Việt - Xiêm với các cặp quan hệ song phương đồng đẳng khác ở châu Á như Miến Điện - Xiêm hoặc Trung Quốc - Nhật Bản.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình của NCS. Nguyễn Văn Luận tạo ra những xung lực học thuật và thực tiễn rõ rệt:

• Giá trị học thuật: Bổ sung khoảng trống lớn trong hệ thống giáo trình Lịch sử Việt Nam cận đại, Lịch sử Quan hệ quốc tế và Đông Nam Á học tại các trường đại học, học viện nghiên cứu chiến lược trên toàn quốc.
• Tác động hoạch định chính sách ngoại giao: Cung cấp cơ sở khoa học, cứ liệu lịch sử vững chắc cho các cơ quan ngoại giao (Bộ Ngoại giao, Viện Chiến lược Ngoại giao) trong việc phân tích hành vi chiến lược của Thái Lan, củng cố quan hệ Đối tác Chiến lược Tăng cường Việt Nam - Thái Lan.
• Lợi ích xã hội và giáo dục: Nâng cao nhận thức của cộng đồng và sinh viên về truyền thống bang giao độc lập, tự chủ nhưng hòa hiếu của dân tộc; khẳng định chủ quyền lãnh thổ thiêng liêng tại vùng biên giới Tây Nam và biển đảo Tây Nam Bộ.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lịch sử, Quan hệ Quốc tế: Tiếp cận phương pháp luận phê phán sử liệu đa ngữ và các chủ đề nghiên cứu chuyên sâu chưa khai phá về lịch sử đối ngoại Đông Nam Á.
• Các nhà nghiên cứu cao cấp và giảng viên đại học: Có thêm tài liệu tham khảo chuẩn xác với hệ thống trích dẫn nguồn tư liệu gốc Hán Nôm và lưu trữ Pháp để phục vụ công tác giảng dạy, biên soạn giáo trình chuyên khảo.
• Chuyên gia phân tích địa chính trị và ngoại giao: Ứng dụng các quy luật tương tác vùng đệm và bài học cân bằng quyền lực lịch sử vào việc giải quyết các thách thức an ninh phi truyền thống tại tiểu vùng sông Mekong hiện nay.
• Các nhà quản lý văn hóa và bảo tồn di sản: Sử dụng tư liệu luận án để phục vụ công tác bảo tồn các di tích lịch sử bang giao, biên giới và hải thương cổ tại vùng đất Nam Bộ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc mở rộng Thuyết Hiện thực tân cổ điển vào việc giải mã cấu trúc bang giao Đông Nam Á, chứng minh rằng sự va chạm giữa mô hình hành chính Nho giáo Đại Nam và mô hình Mandala Phật giáo Rattanakosin tại vùng đệm Chân Lạp/Ai Lao được điều tiết tối thượng bởi quy luật cân bằng quyền lực và tư duy "phòng thủ từ xa" duy lý, chứ không phải do xung đột tôn giáo hay sắc tộc.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Luận án đã khắc phục triệt để tính cục bộ đơn nguồn của các công trình trước (thường chỉ dựa vào chính sử triều Nguyễn) bằng cách thực hiện phương pháp tam giác hóa sử liệu: đối chiếu trực tiếp giữa Đại Nam Thực lục/Hội điển với biên niên sử hoàng gia Thái Lan (The Dynastic Chronicles, Bangkok Era) và tài liệu lưu trữ thuộc địa Pháp tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (Phông Thống đốc Nam Kỳ), bảo đảm tính khách quan và khoa học toàn diện.

3. Phát hiện bất ngờ và có bằng chứng thuyết phục nhất? Đó là sự hiện diện của thỏa hiệp ngoại giao ngầm mang tính bước ngoặt năm 1845 giữa danh tướng Nguyễn Tri Phương và Đại tướng Xiêm Bodindecha (Chất Tri), được văn bản hóa trong Đại Nam Thực lục (Tập 6). Hai thế lực đối đầu quân sự sinh tử đã chủ động thỏa hiệp chấp nhận giải pháp "Lưỡng thuộc" (cho phép vua Chân Lạp Nặc Ong Giun xưng thần với cả hai nước) để cùng bảo toàn lực lượng và duy trì hòa bình khu vực trước áp lực từ phương Tây.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không? Có. Toàn bộ mã định danh tài liệu lưu trữ (mã phông, số hộp, số hồ sơ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II), số trang, tập của các bộ cổ sử (Đại Nam Thực lục, Khâm định Đại Nam Hội điển Sự lệ, Phủ biên tạp lục) và quy trình mã hóa chuyên đề đều được lập danh mục chi tiết, cho phép các nhà khoa học độc lập kiểm chứng và tái lập nghiên cứu dễ dàng.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Chương trình tập trung vào 3 hướng mũi nhọn: Khảo sát tư liệu lưu trữ gốc bằng chữ Thái tại Bangkok thời Rama IV–V; Xây dựng bản đồ GIS lịch sử tái hiện các tuyến đường hành quân và hải trình thương mại Việt - Xiêm thế kỉ XIX; và Xuất bản chuyên khảo quốc tế về trật tự an ninh tiểu vùng sông Mekong trước thời kỳ thuộc địa.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Quan hệ Việt - Xiêm trong thế kỉ XIX" của tác giả Nguyễn Văn Luận đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 6 đóng góp mang tính nền tảng:

1. Tái hiện hoàn chỉnh bức tranh lịch sử bang giao Việt - Xiêm xuyên suốt 98 năm (1802–1900), đặc biệt lấp đầy khoảng trống nghiên cứu giai đoạn 1847–1883 dưới triều Tự Đức và giai đoạn 1883–1900 thời kỳ thuộc địa.
2. Xác lập luận cứ khoa học vững chắc khẳng định tính duy lý địa chính trị và tư duy "phòng thủ từ xa" trong chính sách đối ngoại của các triều vua Nguyễn đối với Xiêm La và vùng đệm Chân Lạp, Ai Lao.
3. Giải mã thành công cơ chế chuyển dịch lịch sử từ mô hình "Bang giao triều cống truyền thống" sang "Ngoại giao thực dân hiện đại" dưới tác động xâm lược của chủ nghĩa tư bản phương Tây.
4. Thiết lập hệ thống tư liệu tam giác hóa chuẩn mực giữa thư tịch cổ Hán Nôm Đại Nam, biên niên sử Thái Lan và hồ sơ lưu trữ thuộc địa Pháp.
5. Đúc kết những bài học lịch sử vô giá về độc lập, tự chủ, mềm dẻo ngoại giao và cân bằng quyền lực phục vụ trực tiếp cho chiến lược đối ngoại và bảo vệ an ninh biên giới Tây Nam của Tổ quốc trong thời kỳ hội nhập quốc tế hiện nay.
6. Khơi mở 3 hướng nghiên cứu học thuật liên ngành mới: Lịch sử mạng lưới thương mại vùng Vịnh Thái Lan, Nhân học lịch sử di dân Việt - Thái và Lịch sử địa chính trị so sánh tiểu vùng sông Mekong.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Nghiên cứu của các tác giả trong nước 1. Các công trình nghiên cứu gián tiếp có liên quan đến mối quan hệ bang giao Việt - Xiêm trong thế kỉ XIX Nghiên cứu về mối quan hệ bang giao Việt - Xiêm có các công trình: Đại Nam Nhất Thống chí của Quốc Sử quán triều Nguyễn. Công trình này có rất nhiều tư liệu đề cập đến mối quan hệ Việt - Xiêm từ thế kỉ XVIII cho đến thế kỉ XIX.

Mối quan hệ này, được các tác giả của Quốc Sử quán triều Nguyễn nhắc đến trong phần lịch sử hình thành của vùng đất Nam Kỳ lục tỉnh thuộc vương triều Nguyễn. Theo đánh giá của chúng tôi, mối quan hệ bang giao giữa hai nước Việt - Xiêm có lúc nồng ấm, có lúc xung đột vì tranh chấp trong vấn đề bảo hộ Chân Lạp và vấn đề Hà Tiên. Một công trình khác của Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn là tác phẩm Quốc triều Chánh biên Toát yếu do Tổng tài Cao Xuân Dục chủ biên. Công trình này được biên soạn vào đầu thế kỉ XX, ghi chép về tất cả các sự kiện xảy ra dưới các triều vua Gia Long (1802 - 1819), Minh Mạng (1820 - 1840), Thiệu Trị (1841 - 1847), Tự Đức (1847 - 1883), Dục Đức, Hiệp Hòa, Kiến Phúc, Hàm Nghi và Đồng Khánh.

Tất cả các sự kiện xảy này, đều được viết theo thể loại biên niên, giúp cho người đọc dễ tiếp cận. Xuyên suốt công trình, Tổng tài Cao Xuân Dục đã nhiều lần đề cập đến mối quan hệ Việt - Xiêm một cách sơ lược, vắn tắt dưới từng triều vua Nguyễn. Vì vậy công trình này, là nguồn tài liệu tham khảo rất có giá trị cho đề tài luận án của chúng tôi. Công trình Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục của Quốc Sử quán triều Nguyễn cũng có nhiều chi tiết đề cập đến quan hệ bang giao Việt – Xiêm trước thế kỉ XIX.

Công trình này chủ yếu ghi chép về các sự kiện lịch sử có từ thời Hồng Bàng cho đến cuối thời nhà Hậu Lê (đời vua Lê Chiêu Thống). Xuyên suốt công 7 trình này, các tác giả của Quốc Sử quán triều Nguyễn ít nhiều cũng có đến quan hệ bang giao giữa hai nước Việt – Xiêm trước thế kỉ XIX. Một công trình khác cũng có nhiều tư liệu lịch sử đề cập đến quan hệ bang giao giữa hai nước Việt - Xiêm, đó là công trình Gia Định Thành Thông chí của tác giả Trịnh Hoài Đức. Công trình này, tác giả Trịnh Hoài Đức trình bày chi tiết về lịch sử, địa lý, dân số, sông núi, khí hậu, tài nguyên thiên nhiên, sản vật,.của 5 trấn ở đất Gia Định trong thời kỳ vua Gia Long trị vì (1802 - 1819).

Riêng ở mục lịch sử và nhân vật chí, công trình này có đề cập đến quan hệ Việt - Xiêm dưới thời các chúa Nguyễn và thời Tây Sơn. Nhìn chung mối quan hệ Việt - Xiêm trong thời kỳ trước thế kỉ XIX, theo nhận định của tác giả đó là sự xung đột, không thể điều hòa được giữa hai nước. Kết quả là dẫn đến chiến tranh trong các vấn đề tranh chấp quyền bảo hộ Chân Lạp và vùng đất Hà Tiên của dòng họ Mạc Cửu. Vì vậy, công trình này cũng là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị cho đề tài luận án tiến sĩ của chúng tôi.

Ngoài các công trình tiêu biểu kể trên, chúng tôi còn sưu tầm được nhiều công trình khác, cũng có đề cập đến mối quan hệ Việt - Xiêm trước thế kỉ XIX, tiêu biểu như: tác giả Ngô Giáp Đậu với công trình Hoàng Việt Long Hưng chí; Công trình Đại Việt Sử kí toàn thư của nhóm tác giả Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên, Phạm Công Trứ, Lê Hy, Nguyễn Đức Quý biên soạn; công trình Lịch triều Hiến chương loại chí của Phan Huy Chú; tác giả Lê Quý Đôn với công trình Phủ Biên tạp lục; công trình Quốc Sử di biên của tác giả Phan Thúc Trực; Việt Sử thông giám của tác giả Vũ Quỳnh,… Nhìn chung những công trình này đề cập đến mối quan hệ Việt - Xiêm từ thế kỉ XII cho đến thế kỉ XIX. Cụ thể như: công trình Hoàng Việt Long Hưng chí của tác giả Ngô Giáp Đậu làm sáng tỏ cuộc chiến tranh Việt - Xiêm trên vùng đất Hà Tiên trong thời kỳ Tây Sơn nổi dậy lật đổ chính quyền của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Sau đó, là sự giảng hòa giữa hai nước Việt – Xiêm trên đất Chân Lạp giữa Nguyễn Văn Thoại đại diễn cho Nguyễn Ánh với hai viên tướng Chất Tri và Sô Si. Sau sự giảng hòa này, vương triều Rattanakosin được thành lập ở nước Xiêm đã thiết lập bang giao với chính quyền của Nguyễn Ánh ở Đàng Trong.

Sự kết giao này, đã giúp cho Nguyễn Ánh có thêm sự hậu thuẫn về quân sự để 8 Nguyễn Ánh đánh bại vương triều Tây Sơn, thiết lập vương triều Nguyễn và chính thức đặt quan hệ bang giao với nước Xiêm lên tầm cao mới. Còn công trình Đại Việt Sử kí toàn thư của nhóm tác giả Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên, Phạm Công Trứ, Lê Hy, Nguyễn Đức Quý biên soạn, các tác giả ghi chép các sự kiện lịch sử của dân tộc Việt Nam từ thời Hồng Bàng cho đến hết đời Lê Thái Tổ, thông qua những sự kiện đó đã cho thấy được mối quan hệ Việt - Xiêm đã bắt đầu được hình thành từ thế kỉ XII dưới Vương triều Lý và mối quan hệ bang giao này vẫn được hai nước duy trì qua các triều đại phong kiến tiếp theo. Mối quan hê bang giao thuở sơ khai này, chủ yếu là trình quốc thư và trao đổi mua bán các sản vật địa phương của hai nước. Công trình Lịch triều Hiến chương loại chí của Phan Huy Chú, ở mục bang giao chí, tác giả ghi chép rất cụ thể mối quan hệ bang giao giữa hai nước Việt - Xiêm được thể hiện qua cách thức đi sứ, lễ vật để tặng vua Xiêm, nghi thức tiếp đãi đoàn sứ thần của nước Xiêm, cách thức trình quốc thư, giới thiệu sơ lược về lịch sử nước Xiêm, phong tục tập quán, tín ngưỡng thờ Phật của người Xiêm.

Tác giả Lê Quý Đôn với công trình Phủ Biên tạp lục cung cấp cho chúng ta biết thêm về sự hùng cứ của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong, quan hệ trao đổi buôn bán giữa Đàng Trong với các nước trong khu vực và trên thế giới, trong đó có nước Xiêm, những mặt hàng được xem là thế mạnh của đất Đàng Trong trong hoạt động trao đổi mua bán,… Công trình Quốc Sử di biên của tác giả Phan Thúc Trực thì ghi chép theo lối biên niên các sự kiện xảy ra trong giai đoạn 1802 đến 1847, tức là trải qua ba đời vua là Gia Long, Minh Mạng và Thiệu Trị. Nội dung của công trình này đề cập đến nhiều phương diện như: chiếu dụ, pháp lệnh, kiến chế, ngoại giao, xã hội, tập tục. Ngoài ra, ở nhiều phần trong bộ sách, tác giả còn ghi chú nhiều chỗ liên quan đến các sự thật lịch sử, lại có thêm phần Tham bổ ngoại truyện, một số chiếu dụ, bi ký và thơ,… Đặc biệt ở mục ngoại giao của công trình này, tác giả có đề cập đến mối quan hệ Việt - Xiêm dưới vương triều Nguyễn. Công trình Việt Sử thông giám của tác giả Vũ Quỳnh cũng ghi chép về lịch sử nước nhà từ thời Hồng Bàng đến năm đầu thời vua Lê Thái Tổ.

Xuyên suốt công trình này, tác giả Vũ Quỳnh cũng đề cập đến quan hệ Việt - Xiêm trước thế kỉ XIX. Mối 9 quan hệ lúc bang giao lúc này chủ yếu là trình quốc thư, tặng lễ vật để tạo điều kiện cho thương nhân hai nước được tự do thông thương,… Công trình “Bản sắc quan hệ Việt - Xiêm qua các hiến chương, hợp đồng” của tác giả Lưu Văn Lợi là một công trình nghiên cứu đáng chú ý về mối quan hệ giữa Việt Nam và Xiêm trong thế kỷ XIX. Cuốn sách này tập trung vào việc phân tích các hiến chương và hợp đồng quan trọng, là những văn bản đóng vai trò quan trọng trong quá trình tương tác giữa hai quốc gia này, tác giả tìm hiểu và trình bày chi tiết về nội dung và ý nghĩa của các hiến chương và hợp đồng quan trọng, các văn bản được nghiên cứu có thể bao gồm Hiến chương Ấn Hưng (1820), Hiến chương Gia Long - Rama I (1826), Hiến chương Đại Nam - Siam (1845) và nhiều văn bản khác. Nhờ nghiên cứu này, chúng ta có thể hiểu rõ hơn về các cam kết và sự tương tác giữa hai quốc gia trong quá khứ.

Công trình nghiên cứu cung cấp cái nhìn sâu sắc về mối quan hệ phức tạp giữa Việt Nam và Xiêm và cung cấp cơ sở để hiểu về sự phát triển của quan hệ này trong quá trình lịch sử. Các hiến chương và hợp đồng đã tạo ra hệ thống quyền lợi và cam kết giữa hai nước, ảnh hưởng đến nền tảng địa chính trị, kinh tế và văn hóa của cả hai quốc gia. (Bản sắc quan hệ Việt - Xiêm qua các hiến chương, hợp đồng, 2007) Công trình “Quan hệ Việt - Xiêm: Lịch sử, văn hóa và xã hội” của tác giả Trần Trọng Kim là một công trình quan trọng trong việc nghiên cứu và phân tích mối quan hệ giữa Việt Nam và Xiêm, tác giả Trần Trọng Kim tập trung vào việc xem xét các yếu tố lịch sử, văn hóa và xã hội ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa hai quốc gia này. Qua việc phân tích các sự kiện lịch sử, tác giả giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá trình hình thành và phát triển của mối quan hệ Việt - Xiêm.

Công trình cũng tìm hiểu về các yếu tố văn hóa truyền thống và giá trị chung của hai quốc gia. Tác giả khám phá các tương đồng và khác biệt trong văn hóa, tín ngưỡng và lối sống của người dân Việt Nam và Xiêm, từ đó chỉ ra cách những yếu tố này đã ảnh hưởng đến sự tương tác và hợp tác giữa hai quốc gia. Ngoài ra, công trình cũng nghiên cứu về các khía cạnh xã hội của hai quốc gia. Tác giả chia sẻ thông tin về cơ cấu xã hội, hệ thống chính trị và cuộc sống hàng 10 ngày của người dân trong cả hai quốc gia, từ đó giúp định hình mối quan hệ phức tạp giữa hai nền văn hóa này.