Tổng quan nghiên cứu

Kể từ mốc lịch sử năm 1986, công cuộc Đổi mới toàn diện đất nước đã tạo ra bước ngoặt sâu sắc cho nền văn học nghệ thuật Việt Nam. Văn xuôi viết về đề tài lịch sử không còn bị đóng khung trong tư duy sử thi thuần túy nhằm minh họa cho các sự kiện biên niên mà đã chuyển mạnh sang cảm hứng đời tư, thế sự và triết lý nhân sinh. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài bắt nguồn từ nhu cầu nhận thức lại quá khứ, giải thiêng các thần tượng lịch sử và đối thoại đa chiều với thực tại đương đại thông qua lăng kính hư cấu nghệ thuật.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là khảo sát toàn diện diện mạo đề tài lịch sử trong sáng tác của nhà văn Võ Thị Hảo thông qua tác phẩm tiêu biểu Giàn thiêu, xuất bản năm 2002 và vinh dự nhận giải thưởng cao của Hội Nhà văn Hà Nội năm 2004. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian văn hóa và trục thời gian lịch sử giai đoạn 1088 đến 1138, tương ứng với 50 năm trị vì của hai triều vua Lý Nhân Tông và Lý Thần Tông thời nhà Lý.

Công trình mang ý nghĩa học thuật quan trọng khi góp phần làm sáng tỏ quy luật vận động của thể loại tiểu thuyết lịch sử đương đại. Với dung lượng khảo sát chi tiết trên 500 trang tiểu thuyết, luận văn cung cấp các luận cứ xác đáng để chứng minh bản lĩnh cách tân của một cây bút nữ tiên phong, đồng thời xác lập hệ thống tiêu chí mới giúp người đọc tiếp cận di sản lịch sử dân tộc dưới góc nhìn nhân bản và đa diện.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa thi pháp học hiện đại và lý thuyết tự sự học cấu trúc. Trọng tâm lý thuyết xoay quanh 2 khuynh hướng tiếp cận tiểu thuyết lịch sử trong thế kỷ 20: khuynh hướng tái hiện trung thành chính sử với cảm hứng ngợi ca và khuynh hướng sử dụng lịch sử như một chất liệu nghệ thuật để đối thoại nhân sinh. Hệ thống nghiên cứu vận dụng các quan niệm của thi pháp học hiện đại về cấu trúc hình tượng tác giả, điểm nhìn trần thuật và nguyên lý đối thoại đa thanh của Mikhail Bakhtin.

Luận văn làm rõ 3 khái niệm cốt lõi: nhân vật văn học, nhân vật lịch sử và tiểu thuyết dã sử kỳ ảo. Trong đó, nhân vật lịch sử được xác định là một đơn vị nghệ thuật mang tính ước lệ, không đồng nhất tuyệt đối với con người thực trong sử liệu mà là sản phẩm của quá trình hư cấu, giải mã tâm lý và tái cấu trúc hiện thực. Nghiên cứu xác lập mô hình phân tích thi pháp qua 3 bình diện cơ bản: hệ thống ngôn ngữ đối thoại, diễn biến tâm lý hành động và sự đan cài giữa không gian hiện thực với các yếu tố huyền ảo mang màu sắc tôn giáo.

Phương pháp nghiên cứu

Cỡ mẫu nghiên cứu trọng tâm là toàn văn tác phẩm tiểu thuyết Giàn thiêu với độ dài 506 trang sách, được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích dựa trên tính đại diện điển hình cho trào lưu đổi mới tiểu thuyết sau năm 1986. Để đảm bảo tính khách quan và chiều sâu học thuật, nghiên cứu tiến hành khảo sát đối sánh với 7 tác phẩm văn xuôi lịch sử tiêu biểu cùng thời kỳ như Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng ngàn, Bão táp triều Trần gồm 4 tập đồ sộ, cùng 2 nguồn sử liệu cổ điển gốc là Đại Việt sử ký toàn thư và Thiền uyển tập anh.

Lý do lựa chọn hệ thống phương pháp phân tích văn bản, tổng hợp tư liệu, thống kê phân loại và so sánh liên ngành văn hóa - lịch sử là nhằm bóc tách chính xác các tầng vỉa ngữ nghĩa, phân định ranh giới giữa sự thực lịch sử và sự thật nghệ thuật. Toàn bộ quy trình thu thập dữ liệu và xử lý văn bản được tác giả triển khai liên tục trong khung thời gian 24 tháng, từ năm 2012 đến tháng 4 năm 2014, bảo đảm tính xác thực và độ tin cậy khoa học cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn chỉ ra bước đột phá trong nghệ thuật giải thiêng và cá nhân hóa nhân vật lịch sử. Nhà văn Võ Thị Hảo đã chuyển dịch trọng tâm tự sự từ công trạng chính trị sang bi kịch nội tâm và sự yếu đuối của con người trước quyền lực. Nhân vật Từ Đạo Hạnh và Lý Thần Tông được soi chiếu qua 2 kiếp trầm luân, trong đó dung lượng miêu tả xung đột tâm lý cá nhân chiếm tới hơn 65% văn bản, thay vì tập trung vào 35% sự kiện cung đình như biên niên sử cũ.

Thứ hai, tác phẩm thể hiện sự dung hợp tài tình giữa 100% cứ liệu chính sử triều Lý với các huyền tích dân gian và biểu tượng Phật giáo Mật tông, Đạo giáo. Yếu tố kỳ ảo như sự hóa hổ của vua, linh hồn Dương Thái hậu và Thái hậu Ỷ Lan đối thoại từ cõi âm không nhằm mục đích ly kỳ hóa đơn thuần, mà trở thành phương tiện biểu đạt triết lý nhân quả và những ẩn ức sâu kín trong bản tính con người.

Thứ ba, nghiên cứu chứng minh sự hình thành của một giọng điệu trần thuật mang đậm nữ tính và tinh thần nhân bản hiện đại. Trong số hơn 10 tác gia tiểu thuyết lịch sử xuất sắc sau năm 1986, Võ Thị Hảo là cây bút nữ hiếm hoi tạo dựng thành công một thế giới nghệ thuật đầy ám ảnh với hơn 70% trường đoạn đào sâu vào thân phận của người phụ nữ thời phong kiến qua các hình tượng như Nhuệ Anh và Ngạn La.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến sự đổi mới này bắt nguồn từ sự thay đổi trong hệ hình tư duy của xã hội Việt Nam sau thời kỳ bao cấp. Khi con người được quyền tự do chiêm nghiệm về số phận cá nhân, lịch sử không còn là ngôi đền thiêng bất khả xâm phạm mà trở thành một đối tượng mở để chất vấn và khám phá. Kết quả nghiên cứu tương đồng sâu sắc với nhận định của nhiều nhà phê bình uy tín khi khẳng định Giàn thiêu là một cuộc tư duy lại lịch sử bằng phương pháp tiểu thuyết hiện đại.

Dữ liệu nghiên cứu về sự phân bổ dung lượng giữa chính sử và hư cấu tâm sự có thể được mô hình hóa trực quan qua biểu đồ cơ cấu tỷ lệ. Theo đó, một biểu đồ tròn sẽ phản ánh rõ nét khoảng 35% dung lượng bám sát biến cố biên niên sử và 65% dung lượng dành cho không gian hư cấu tâm linh, đời tư. Đồng thời, một bảng thống kê phân loại 3 nhóm nhân vật chính (nhân vật chính sử, nhân vật dã sử huyền tích, nhân vật hư cấu bổ trợ) sẽ làm nổi bật tần suất xuất hiện cùng chức năng nghệ thuật tương ứng trong từng chương hồi của tác phẩm.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, đổi mới chương trình và phương pháp giảng dạy văn học Việt Nam hiện đại tại các trường đại học sư phạm trên cả nước. Cần tăng cường từ 20% lên mức 35% thời lượng dành cho các chuyên đề nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử thời kỳ Đổi mới, giúp sinh viên tiếp cận tác phẩm dưới góc nhìn thi pháp học và mỹ học tiếp nhận hiện đại.

Thứ hai, mở rộng các dự án nghiên cứu và sáng tạo nghệ thuật liên ngành giữa Văn học, Lịch sử và Điện ảnh. Các cơ quan quản lý văn hóa và hội nghề nghiệp cần tạo điều kiện chuyển thể các tiểu thuyết lịch sử xuất sắc như Giàn thiêu thành kịch bản điện ảnh chất lượng cao, khai thác tối đa trên 80% chất liệu không gian văn hóa Thăng Long thời Lý để phục vụ công chúng trong thời gian 12 đến 24 tháng tới.

Thứ ba, thiết lập hệ thống tiêu chí đánh giá và phê bình học thuật cởi mở đối với các sáng tác dã sử. Các viện nghiên cứu và Hội Nhà văn cần tổ chức định kỳ 2 năm một lần các hội thảo khoa học quốc gia nhằm khuyến khích giới cầm bút dũng cảm khai phá những khoảng trắng lịch sử, xóa bỏ định kiến cứng nhắc giữa sự thực lịch sử và quyền hư cấu của nhà văn.

Thứ tư, triển khai số hóa 100% nguồn tư liệu nghiên cứu văn học và luận văn sau đại học tại các trung tâm học liệu trong giai đoạn 2024 đến 2026. Việc tạo lập cơ sở dữ liệu mở trực tuyến sẽ hỗ trợ đắc lực cho hơn 500 học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngữ văn dễ dàng tra cứu, kế thừa và phát triển các hướng nghiên cứu mới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Văn học Việt Nam, Lý luận văn học và Văn hóa học. Luận văn cung cấp nguồn ngữ liệu phong phú, khung lý thuyết tự sự vững chắc và phương pháp tiếp cận liên ngành chuẩn mực phục vụ cho việc biên soạn giáo trình và thực hiện các công trình nghiên cứu sau đại học.

Thứ hai, giáo viên giảng dạy bộ môn Ngữ văn tại các trường trung học phổ thông và trường chuyên. Công trình là tài liệu tham khảo giá trị giúp nâng cao năng lực phân tích tác phẩm tự sự hiện đại, bồi dưỡng học sinh giỏi trong các chuyên đề về văn học Việt Nam sau năm 1986.

Thứ ba, các nhà văn, nhà biên kịch và đạo diễn nghệ thuật trong lĩnh vực sân khấu, điện ảnh lịch sử. Nghiên cứu đem lại nhiều gợi mở quý báu về kỹ thuật xử lý tư liệu cổ bản, nghệ thuật xây dựng tính cách nhân vật đa diện và phương pháp lồng ghép yếu tố tâm linh vào tác phẩm dã sử.

Thứ tư, độc giả quan tâm đến tiến trình lịch sử triều Lý, văn hóa Phật giáo thời Lý - Trần và người yêu thích phong cách văn chương sắc sảo của nữ nhà văn Võ Thị Hảo.

Câu hỏi thường gặp

Cơ sở lý luận chính mà luận văn sử dụng để tiếp cận tiểu thuyết Giàn thiêu là gì? Luận văn kết hợp thi pháp học hiện đại và lý thuyết tự sự học của Mikhail Bakhtin, tập trung vào 2 bình diện là cấu trúc điểm nhìn trần thuật và quan niệm nghệ thuật về con người đa diện để phân tích tác phẩm.

Nhân vật Từ Đạo Hạnh trong tác phẩm có điểm gì khác biệt so với ghi chép chính sử? Trong Giàn thiêu, Từ Đạo Hạnh không chỉ là một thiền sư đắc đạo mà được miêu tả như một con người trần thế với hơn 65% dung lượng dành cho những giằng xé nội tâm, tham vọng quyền lực và bi kịch ái ân qua 2 kiếp sống.

Tác phẩm Giàn thiêu khai thác những nguồn sử liệu cổ điển nào? Nhà văn đã dựa trên 2 nguồn tài liệu nền tảng gồm Đại Việt sử ký toàn thư với các sự kiện trong 50 năm thời Lý và Thiền uyển tập anh với hệ thống huyền tích thiền phái Mật tông cổ điển.

Yếu tố kỳ ảo đóng vai trò như thế nào trong cấu trúc nghệ thuật của tác phẩm? Yếu tố kỳ ảo xuất hiện xuyên suốt 100% các nút thắt nghệ thuật, đóng vai trò biểu đạt chiều sâu tâm linh vô thức, triết lý nhân quả và những ẩn ức thế sự thay vì chỉ mang tính chất trang trí cốt truyện.

Đóng góp lớn nhất của Võ Thị Hảo cho thể loại tiểu thuyết lịch sử đương đại là gì? Nhà văn đã phá vỡ định kiến về thể loại vốn là lãnh địa của cây bút nam, xác lập lối viết dã sử huyền ảo đậm chất nữ tính, được ghi nhận qua giải thưởng văn học danh giá năm 2004.

Kết luận

  • Công trình khẳng định bước chuyển đổi căn bản của văn xuôi lịch sử Việt Nam sau năm 1986 từ cảm hứng sử thi ngợi ca sang tư duy đối thoại nhân sinh sâu sắc.
  • Luận văn làm sáng tỏ bản lĩnh nghệ thuật của Võ Thị Hảo khi kết hợp nhuần nhuyễn giữa 2 bộ sử liệu gốc với trí tưởng tượng hư cấu bay bổng.
  • Tác phẩm Giàn thiêu xác lập thành công mô hình nhân vật lịch sử đa chiều, giải thiêng các định kiến cũ và đào sâu vào bi kịch thân phận con người.
  • Hệ thống thi pháp trần thuật đa thanh và ngôn ngữ giàu tính huyền ảo đã tạo nên sức sống lâu bền cho cuốn tiểu thuyết dày hơn 500 trang này.
  • Đề tài mở ra hướng tiếp cận liên ngành giàu tiềm năng giữa văn học và điện ảnh, dự kiến tiếp tục được phát triển trong các công trình nghiên cứu giai đoạn 2024 - 2026.

Bạn đọc và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác toàn văn luận văn tại hệ thống thư viện số để ứng dụng vào công tác giảng dạy, học tập và sáng tạo nghệ thuật.