Nghiên cứu trình độ phát triển tư duy trực quan hình tượng của trẻ em cuối mẫu giáo sắp vào lớp 1

Nghiên cứu trình độ phát triển tư duy trực quan hình tượng trẻ em cuối mẫu giáo sắp vào lớp 1, từ đó đề xuất giải pháp giáo dục hiệu quả.

• Tác giả: Trương Thị Khánh Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Đức Phúc
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Nghiên cứu phát triển tư duy trực quan hình tượng trẻ em mẫu giáo sắp vào lớp 1
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2002
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích nghiên cứu
• Khách thể nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Giả thuyết nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.2. Một số hướng tiếp cận vấn đề tư duy trong tâm lí học
• 1.2.1. Tiếp cận liên tưởng và tiếp cận hành động tinh thần
• 1.2.2. Tiếp cận theo tinh thần thực nghiệm
• 1.2.3. Tiếp cận hành vi - Thuyết hành vi cổ điển
• 1.2.4. Các học thuyết hành vi mới
• 1.2.5. Tiếp cận sinh học
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC QUÁ TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vài nét về quá trình tổ chức thực hiện và khách thể nghiên cứu
• 2.2. Tiến trình thực hiện
• 2.3. Chuẩn bị và nghiên cứu thực tiễn
• 2.4. Một số đặc điểm của trẻ tham gia trắc nghiệm
• 2.5. Triển khai các công cụ nghiên cứu
• 2.5.1. Trắc nghiệm khuôn hình tiếp diễn Raven màu dành cho trẻ em từ 3 đến 10 tuổi
• 2.5.2. Trắc nghiệm "Mô hình hoá tri giác" của L.Venger dành cho trẻ em từ 4 đến 7 tuổi
• 2.5.3. Các bài tập tư duy của J.Piaget đối với trẻ em từ 5 đến 7 tuổi
• 2.5.4. Phiếu điều tra bằng bảng hỏi ngắn
• 2.5.5. Các công thức toán thống kê
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Kết quả trắc nghiệm khuôn hình tiếp diễn Raven màu
• 3.2. Kết quả trắc nghiệm "Mô hình hoá tri giác" của L.
• 3.3. So sánh kết quả trắc nghiệm Raven và trắc nghiệm Venger
• 3.4. Chương trình giáo dục ở trường mẫu giáo
• 3.5. Kết quả thực hiện các bài toán tư duy của J.
• 3.6. Kết quả điều tra đối với cha mẹ trẻ em
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển tư duy trực quan hình tượng trẻ em mẫu giáo

Nghiên cứu về phát triển tư duy trực quan hình tượng của trẻ em mẫu giáo sắp vào lớp 1 là một lĩnh vực quan trọng trong giáo dục mầm non. Giai đoạn này, trẻ em bắt đầu hình thành những khái niệm cơ bản về thế giới xung quanh thông qua các hình ảnh và biểu tượng. Việc phát triển tư duy trực quan không chỉ giúp trẻ em nhận thức tốt hơn mà còn tạo nền tảng cho việc học tập sau này. Theo nghiên cứu của Trương Thị Khánh Hà (2002), tư duy trực quan hình tượng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành khả năng tư duy logic và sáng tạo của trẻ.

1.1. Khái niệm tư duy trực quan hình tượng ở trẻ em

Tư duy trực quan hình tượng là khả năng sử dụng hình ảnh và biểu tượng để hiểu và giải quyết vấn đề. Trẻ em mẫu giáo thường sử dụng tư duy này để diễn đạt cảm xúc và ý tưởng của mình. Việc phát triển tư duy này giúp trẻ em dễ dàng hơn trong việc tiếp thu kiến thức mới.

1.2. Vai trò của tư duy trực quan trong giáo dục mầm non

Tư duy trực quan hình tượng không chỉ giúp trẻ em phát triển khả năng nhận thức mà còn hỗ trợ trong việc hình thành các kỹ năng xã hội. Trẻ em có khả năng tư duy hình tượng tốt thường có khả năng giao tiếp và hợp tác với bạn bè tốt hơn.

II. Thách thức trong việc phát triển tư duy trực quan hình tượng cho trẻ em mẫu giáo

Mặc dù việc phát triển tư duy trực quan hình tượng cho trẻ em mẫu giáo là cần thiết, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Một trong những vấn đề chính là sự thiếu hụt tài liệu và phương pháp giảng dạy phù hợp. Nhiều giáo viên chưa được đào tạo đầy đủ về cách thức phát triển tư duy này cho trẻ. Theo nghiên cứu, việc áp dụng các phương pháp giáo dục hiện đại có thể giúp cải thiện tình hình này.

2.1. Thiếu hụt tài liệu giáo dục phù hợp

Nhiều trường mẫu giáo hiện nay vẫn sử dụng tài liệu giáo dục truyền thống, không đáp ứng được nhu cầu phát triển tư duy trực quan của trẻ. Việc thiếu tài liệu phong phú và đa dạng khiến trẻ em không có cơ hội trải nghiệm và phát triển tư duy một cách toàn diện.

2.2. Đào tạo giáo viên chưa đầy đủ

Giáo viên là người đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển tư duy của trẻ. Tuy nhiên, nhiều giáo viên chưa được đào tạo bài bản về các phương pháp giáo dục mầm non hiện đại, dẫn đến việc áp dụng các phương pháp không hiệu quả trong giảng dạy.

III. Phương pháp phát triển tư duy trực quan hình tượng cho trẻ em mẫu giáo

Để phát triển tư duy trực quan hình tượng cho trẻ em, cần áp dụng các phương pháp giáo dục tích cực và sáng tạo. Các hoạt động như chơi trò chơi, vẽ tranh, và sử dụng hình ảnh minh họa có thể giúp trẻ em phát triển khả năng tư duy này. Theo nghiên cứu, việc kết hợp giữa học tập và vui chơi sẽ tạo ra môi trường học tập hiệu quả cho trẻ.

3.1. Sử dụng trò chơi trong giáo dục

Trò chơi là một phương pháp hiệu quả để phát triển tư duy trực quan hình tượng. Trẻ em có thể học hỏi và khám phá thế giới xung quanh thông qua các trò chơi tương tác, giúp kích thích trí tưởng tượng và khả năng sáng tạo.

3.2. Áp dụng nghệ thuật vào giảng dạy

Nghệ thuật, như vẽ tranh và thủ công, là một cách tuyệt vời để trẻ em thể hiện tư duy hình tượng của mình. Các hoạt động này không chỉ giúp trẻ phát triển kỹ năng mà còn khuyến khích sự sáng tạo và khả năng tư duy độc lập.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về tư duy trực quan hình tượng

Nghiên cứu cho thấy rằng việc phát triển tư duy trực quan hình tượng có thể mang lại nhiều lợi ích cho trẻ em. Các chương trình giáo dục áp dụng phương pháp này đã cho thấy sự cải thiện rõ rệt trong khả năng tư duy và học tập của trẻ. Kết quả từ các trắc nghiệm cho thấy trẻ em có tư duy hình tượng phát triển tốt thường có kết quả học tập cao hơn.

4.1. Kết quả từ các chương trình giáo dục mẫu giáo

Nhiều chương trình giáo dục mẫu giáo đã áp dụng các phương pháp phát triển tư duy trực quan hình tượng và đã đạt được những kết quả tích cực. Trẻ em tham gia các chương trình này thường có khả năng tư duy và sáng tạo tốt hơn.

4.2. Phản hồi từ phụ huynh và giáo viên

Phụ huynh và giáo viên đều nhận thấy sự tiến bộ rõ rệt ở trẻ em sau khi áp dụng các phương pháp giáo dục mới. Sự hài lòng từ cả hai phía cho thấy tầm quan trọng của việc phát triển tư duy trực quan hình tượng trong giáo dục mầm non.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu phát triển tư duy trẻ em

Việc phát triển tư duy trực quan hình tượng cho trẻ em mẫu giáo là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Nghiên cứu cho thấy rằng nếu được hỗ trợ đúng cách, trẻ em có thể phát triển tư duy một cách toàn diện. Tương lai của nghiên cứu này cần tiếp tục được mở rộng để tìm ra những phương pháp giáo dục hiệu quả hơn.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp giáo dục mới, phù hợp với nhu cầu và khả năng của trẻ em. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng giáo dục mầm non và phát triển tư duy cho trẻ.

5.2. Hướng đi mới trong giáo dục mầm non

Cần có sự đổi mới trong chương trình giáo dục mầm non để đáp ứng nhu cầu phát triển tư duy của trẻ em. Việc áp dụng công nghệ và phương pháp giáo dục hiện đại sẽ là xu hướng tất yếu trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, việc nghiên cứu sự phát triển tư duy trực quan - hình tượng của trẻ em cuối mẫu giáo, chuẩn bị bước vào lớp 1, có ý nghĩa quan trọng đối với giáo dục mầm non và tiểu học. Theo ước tính, giai đoạn từ 0 đến 6 tuổi là thời kỳ hình thành các cơ cấu và cơ chế quan trọng nhất của tâm trí con người, trong đó tư duy trực quan - hình tượng phát triển mạnh mẽ nhưng chưa đồng đều. Nghiên cứu này tập trung vào 150 trẻ em 6 tuổi tại quận Đống Đa, Hà Nội, cùng với sự tham gia của phụ huynh và giáo viên, trong khoảng thời gian từ tháng 12/2001 đến tháng 10/2002.

Mục tiêu chính của nghiên cứu là đánh giá trình độ phát triển tư duy trực quan - hình tượng của trẻ cuối mẫu giáo, từ đó đề xuất các giải pháp giáo dục phù hợp nhằm nâng cao khả năng thích nghi và phát triển trí tuệ cho trẻ khi bước vào môi trường học tập mới. Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở các phường Cát Linh, Quốc Tử Giám và Ô Chợ Dừa, nhằm đảm bảo tính đặc thù và thực tiễn của địa bàn. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần làm rõ thực trạng phát triển tư duy của trẻ, hỗ trợ các nhà giáo dục và phụ huynh trong việc xây dựng chương trình giáo dục phù hợp, đồng thời nâng cao hiệu quả đào tạo nguồn nhân lực trẻ trong tương lai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết tâm lý học phát triển và nhận thức, trong đó nổi bật là:

• Lý thuyết phát sinh nhận thức của J. Piaget: Phân chia sự phát triển trí tuệ trẻ em thành các giai đoạn, đặc biệt chú trọng giai đoạn thao tác cụ thể (3-7 tuổi) với sự chuyển đổi từ tư duy trực quan - hành động sang tư duy trực quan - hình tượng. Piaget nhấn mạnh vai trò của chức năng ký hiệu và sự phát triển của các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hóa.

• Lý thuyết hoạt động của L. Vygotsky: Nhấn mạnh vai trò của hoạt động xã hội và ngôn ngữ trong sự phát triển tư duy, đặc biệt là quá trình "nhập tâm" – chuyển đổi hoạt động bên ngoài thành hoạt động tâm lý bên trong. Vygotsky cũng đề cập đến "vùng phát triển gần nhất" như một cơ sở để giáo dục phát triển tư duy.

• Khái niệm tư duy trực quan - hình tượng: Là quá trình tư duy dựa trên các hình ảnh, biểu tượng trong kinh nghiệm đã có, được thực hiện bằng các thao tác bên trong với các hình ảnh, tranh vẽ, mô hình, sơ đồ, ký hiệu. Đây là nền tảng cho sự phát triển tư duy logic sau này.

Các khái niệm chính bao gồm: tư duy, tư duy trực quan - hình tượng, biểu tượng, thao tác tư duy (phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hóa, khái quát hóa), chức năng ký hiệu, và quá trình nhập tâm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp kết hợp định lượng và định tính:

• Nguồn dữ liệu: Bao gồm 150 trẻ em 6 tuổi chuẩn bị vào lớp 1 tại quận Đống Đa, 150 phụ huynh và một số giáo viên mẫu giáo.

• Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn ngẫu nhiên có chủ đích tại ba phường đại diện nhằm đảm bảo tính đại diện và phù hợp với mục tiêu nghiên cứu.

• Phương pháp thu thập dữ liệu:

  • Trắc nghiệm khuôn hình tiếp diễn Raven màu dành cho trẻ em 3-10 tuổi nhằm đánh giá khả năng tư duy trực quan - hình tượng.
  • Trắc nghiệm "Mô hình hoá tri giác" của L. Venger dành cho trẻ 4-7 tuổi để đo lường mức độ phát triển các thao tác tư duy.
  • Các bài tập tư duy của J. Piaget nhằm khảo sát thao tác tư duy cụ thể của trẻ.
  • Phiếu điều tra và bảng hỏi ngắn dành cho phụ huynh và giáo viên để thu thập thông tin về môi trường giáo dục và các yếu tố ảnh hưởng.
  • Phương pháp quan sát có ghi biên bản để ghi nhận hành vi và thái độ của trẻ khi làm bài tập.

• Phương pháp phân tích: Sử dụng thống kê toán học để xử lý dữ liệu trắc nghiệm và bảng hỏi, phân tích so sánh kết quả giữa các nhóm tuổi, giới tính và điều kiện giáo dục.

• Timeline nghiên cứu: Từ tháng 12/2001 đến tháng 10/2002, bao gồm giai đoạn chuẩn bị, thu thập dữ liệu, xử lý và phân tích kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Trình độ phát triển tư duy trực quan - hình tượng không đồng đều: Kết quả trắc nghiệm Raven màu cho thấy khoảng 65% trẻ đạt mức phát triển tư duy trực quan - hình tượng trung bình trở lên, trong khi 35% còn lại có trình độ thấp hơn, phản ánh sự không đồng đều trong phát triển tư duy ở trẻ cuối mẫu giáo.

2. Mức độ phát triển các thao tác tư duy đa dạng: Qua trắc nghiệm "Mô hình hoá tri giác" của L. Venger, trẻ em 6 tuổi có khả năng thực hiện các thao tác phân tích, tổng hợp, so sánh với tỷ lệ thành công trung bình khoảng 70%, tuy nhiên khả năng trừu tượng hóa và khái quát hóa còn hạn chế, chỉ đạt khoảng 50%.

3. Ảnh hưởng tích cực của môi trường giáo dục và gia đình: Phân tích bảng hỏi cho thấy trẻ có môi trường giáo dục tích cực, được phụ huynh và giáo viên quan tâm hỗ trợ thường có điểm số trắc nghiệm cao hơn trung bình 15-20% so với nhóm trẻ thiếu sự hỗ trợ.

4. Sự phát triển tư duy gắn liền với hoạt động vui chơi và ngôn ngữ: Quan sát và phỏng vấn cho thấy trẻ tham gia tích cực các hoạt động vui chơi đóng vai và có khả năng sử dụng ngôn ngữ để biểu đạt suy nghĩ có xu hướng phát triển tư duy trực quan - hình tượng tốt hơn.

Thảo luận kết quả

Sự không đồng đều trong phát triển tư duy trực quan - hình tượng phản ánh ảnh hưởng đa chiều từ yếu tố cá nhân, gia đình và môi trường giáo dục. Kết quả phù hợp với lý thuyết của Piaget về sự phát triển không đồng đều của các thao tác tư duy ở lứa tuổi mẫu giáo lớn. Việc trẻ có khả năng phân tích, tổng hợp tốt hơn so với trừu tượng hóa và khái quát hóa cũng tương đồng với quan điểm rằng tư duy trừu tượng phát triển muộn hơn và cần được giáo dục hỗ trợ.

Môi trường giáo dục tích cực và sự quan tâm của phụ huynh đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy sự phát triển tư duy, phù hợp với lý thuyết hoạt động của Vygotsky về vai trò của hoạt động xã hội và tương tác trong phát triển nhận thức. Hoạt động vui chơi đóng vai như một phương tiện hình thành chức năng ký hiệu, giúp trẻ chuyển từ tư duy trực quan - hành động sang tư duy trực quan - hình tượng, tạo nền tảng cho tư duy logic sau này.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân phối điểm trắc nghiệm Raven màu theo nhóm trẻ có và không có môi trường giáo dục tích cực, cũng như bảng so sánh tỷ lệ thành công các thao tác tư duy trong trắc nghiệm Venger. Những biểu đồ này minh họa rõ sự khác biệt về trình độ phát triển tư duy và tác động của các yếu tố môi trường.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường hoạt động vui chơi mang tính biểu tượng và sáng tạo: Các trường mẫu giáo cần tổ chức nhiều hoạt động đóng vai, xây dựng mô hình, vẽ tranh nhằm phát triển chức năng ký hiệu và tư duy trực quan - hình tượng của trẻ. Thời gian thực hiện: ngay trong năm học hiện tại. Chủ thể thực hiện: giáo viên mầm non và cán bộ quản lý giáo dục.

2. Đào tạo giáo viên về phương pháp phát triển tư duy trực quan - hình tượng: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về lý thuyết và kỹ thuật đánh giá, phát triển tư duy cho giáo viên mẫu giáo và tiểu học. Mục tiêu nâng cao năng lực giảng dạy và hỗ trợ trẻ phát triển tư duy. Thời gian: trong 6 tháng tới. Chủ thể: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học.

3. Tăng cường phối hợp giữa gia đình và nhà trường: Xây dựng chương trình hướng dẫn phụ huynh cách hỗ trợ phát triển tư duy cho trẻ tại nhà, đặc biệt là qua các trò chơi và hoạt động tương tác. Thời gian: triển khai trong năm học. Chủ thể: giáo viên chủ nhiệm, cán bộ tư vấn tâm lý.

4. Xây dựng và áp dụng các công cụ đánh giá định kỳ trình độ tư duy trực quan - hình tượng: Sử dụng các trắc nghiệm chuẩn hóa như Raven màu, mô hình hoá tri giác để theo dõi sự phát triển tư duy của trẻ, từ đó có biện pháp can thiệp kịp thời. Thời gian: đánh giá định kỳ hàng năm. Chủ thể: các trung tâm nghiên cứu giáo dục và các trường học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên mầm non và tiểu học: Nắm bắt kiến thức về phát triển tư duy trực quan - hình tượng giúp thiết kế bài giảng phù hợp, nâng cao hiệu quả giáo dục và hỗ trợ trẻ thích nghi với môi trường học tập mới.

2. Phụ huynh có con chuẩn bị vào lớp 1: Hiểu rõ về sự phát triển tư duy của trẻ để phối hợp với nhà trường, tạo điều kiện thuận lợi cho con phát triển toàn diện cả về trí tuệ và tâm lý.

3. Nhà nghiên cứu tâm lý phát triển và giáo dục học: Cung cấp dữ liệu thực nghiệm và cơ sở lý luận để phát triển các nghiên cứu sâu hơn về tư duy trẻ em, đặc biệt trong bối cảnh giáo dục Việt Nam.

4. Cán bộ quản lý giáo dục và hoạch định chính sách: Tham khảo để xây dựng các chương trình đào tạo, chính sách hỗ trợ phát triển tư duy trẻ em, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực tương lai.

Câu hỏi thường gặp

1. Tư duy trực quan - hình tượng là gì?
   Tư duy trực quan - hình tượng là quá trình tư duy dựa trên các hình ảnh, biểu tượng trong kinh nghiệm đã có, được thực hiện bằng các thao tác bên trong với các hình ảnh, tranh vẽ, mô hình, sơ đồ, ký hiệu. Đây là nền tảng cho sự phát triển tư duy logic sau này.

2. Tại sao sự phát triển tư duy của trẻ không đồng đều?
   Sự không đồng đều do ảnh hưởng của nhiều yếu tố như môi trường giáo dục, sự quan tâm của gia đình, đặc điểm cá nhân và khả năng tiếp thu của từng trẻ. Môi trường tích cực và sự hỗ trợ kịp thời giúp trẻ phát triển tư duy tốt hơn.

3. Làm thế nào để phát triển tư duy trực quan - hình tượng cho trẻ?
   Thông qua các hoạt động vui chơi sáng tạo, đóng vai, xây dựng mô hình, vẽ tranh và sử dụng các công cụ trực quan như tranh ảnh, sơ đồ, mô hình giúp trẻ hình thành và phát triển tư duy trực quan - hình tượng.

4. Vai trò của ngôn ngữ trong phát triển tư duy của trẻ?
   Ngôn ngữ giúp trẻ nhận diện bài toán cần giải quyết, lập kế hoạch và tiếp nhận hướng dẫn. Nó hỗ trợ quá trình tư duy trực quan - hình tượng, giúp trẻ biểu đạt suy nghĩ và phát triển tư duy logic.

5. Làm sao đánh giá trình độ tư duy trực quan - hình tượng của trẻ?
   Có thể sử dụng các trắc nghiệm chuẩn hóa như trắc nghiệm khuôn hình tiếp diễn Raven màu, trắc nghiệm "Mô hình hoá tri giác" của L. Venger và các bài tập tư duy của J. Piaget để đánh giá khách quan trình độ phát triển tư duy của trẻ.

Kết luận

• Trình độ phát triển tư duy trực quan - hình tượng của trẻ cuối mẫu giáo tại quận Đống Đa, Hà Nội, còn không đồng đều, với khoảng 35% trẻ có mức phát triển thấp hơn trung bình.
• Các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, so sánh phát triển tốt hơn trừu tượng hóa và khái quát hóa ở lứa tuổi này.
• Môi trường giáo dục tích cực và sự quan tâm của gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển tư duy của trẻ.
• Hoạt động vui chơi đóng vai và ngôn ngữ là phương tiện quan trọng giúp trẻ chuyển từ tư duy trực quan - hành động sang tư duy trực quan - hình tượng.
• Đề xuất các giải pháp giáo dục cụ thể nhằm phát triển tư duy trực quan - hình tượng, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục mầm non và tiểu học.

Next steps: Triển khai các hoạt động giáo dục theo đề xuất, đào tạo giáo viên, tăng cường phối hợp gia đình - nhà trường và xây dựng hệ thống đánh giá định kỳ.

Call to action: Các nhà giáo dục, phụ huynh và nhà quản lý giáo dục cần phối hợp chặt chẽ để tạo môi trường phát triển tư duy toàn diện cho trẻ, chuẩn bị nền tảng vững chắc cho sự nghiệp học tập và phát triển tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ Tư duy là một trong những lĩnh vực được nghiên cứu nhiều và rất sớm trong tâm lí học, vì vậy khó có thể trình bày hết các thành tựu khoa học ở trong và ngoài nước. Vì thế, chương này chỉ đề cập tới những nội dung cơ bản nhất. Một số hướng tiếp cận vấn đề tư duy trong tâm lí học Khi tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề, chúng tôi có thể khái quát một số hướng tiếp cận chính sau: 1.

Tiếp cận liên tưởng và tiếp cận hành động tinh thần Đây là hai hướng tiếp cận cổ điển và là điển hình của hai trường phái triết học trái ngược nhau được du nhập vào lĩnh vực tư duy: triết học duy vật - duy cảm Anh và triết học duy lí Đức.11] - Tiếp cận liên tưởng vấn đề tư duy Tiếp cận liên tưởng theo trường phái tâm lí học Anh là nghiên cứu giải thích động thái của các quá trình tâm lí theo nguyên tắc kết hợp, liên tưởng các hình ảnh tri giác. Đại biểu là các nhà triết học, tâm lí học Anh: D.Trong phạm vi tâm lí học nói chung, những luận điểm cơ bản của hướng tiếp cận liên tưởng bao gồm: 1) Tâm lí (hiểu theo nghĩa là yếu tố ý thức) được cấu thành từ các cảm giác. Cảm giác là cái thứ nhất, là cái cơ sở, còn các cấu thành như biểu tượng, ý nghĩ, tình cảm. là cái thứ hai, xuất hiện nhờ liên tưởng các cảm giác; 2) Điều kiện để hình thành các liên 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tưởng là sự gần gũi của các quá trình tâm lí; 3)Các mối liên tưởng bị qui định bỏi sự linh hoạt của các thành phần dược liên tưởng và tần số nhắc lại của chúng trong kinh nghiệm.

Chuyển vào lĩnh vực tư duy, các nhà liên tưởng cho rằng tư duy là quá trình thay đổi tự do tập hợp các hình ảnh, là sự liên tưởng các biểu tượng. Tư duy luôn là tư duy hình ảnh [12, tr. Mối quan tâm chủ yếu của các nhà liên tưởng là tốc độ và mức độ liên kết các hình ảnh, các biểu tượng đã có, tức là quan tâm chủ yếu tới vấn đề tái tạo các mối liên tưởng, nên tư duy, theo hướng tiếp cận liên tưởng là tư duy tái tạo. Sau này, mặc dù có nhiều cố gắng để giải thích các hiện tượng tâm lí, ý thức theo chiều hướng khách quan, bằng cách gắn kết tâm lí học với sinh lí học (như dựa vào cơ chế phản xạ có điều kiện do P.Pavlov phát hiện để giải thích cơ sở sinh lí thần kinh của các mối liên tưởng tâm lí).

Nhưng về cơ bản, thuyết liên tưởng chưa thoát khỏi tư duy siêu hình, với đặc trưng là phương pháp quy nạp hình thức các sự kiện. Vì vậy, các nhà tâm lí học liên tưởng mới chỉ nêu ra nguyên tắc giải thích máy móc về tư duy mà chưa đề cập đến bản chất, cấu trúc, vai trò của tư duy trong hoạt động của con người. - Tiếp cận theo tinh thần thực nghiệm: Tiếp cận theo tinh thần thực nghiệm là đặc trưng của trường phái tâm lí học Wurzburg - một trường phái tâm lí học Đức, theo truyền thống triết học duy lí. Đại biểu là các nhà tâm lí học Đức: O.

Về tổng thể, trường phái Wurzburg đã cố gắng đặt ra và giải quyết hàng loạt vấn đề khác biệt về chất giữa tư duy với các quá trình tâm lí khác, vạch ra sự hạn chế của các nhà tâm lí học liên tưởng trong nghiên cứu tư duy. Tư tưởng chủ đạo của trường phái này là nghiên cứu động thái tư duy thông qua thực nghiệm giải các bài toán tư duy. Một trong những 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] phương pháp được họ sử dụng trong thực nghiệm là tự quan sát. Hầu hết các nghiệm thể tham gia thực nghiệm là các giáo sư và tiến sĩ của Viện triết học.

Họ có nhiệm vụ thường xuyên thông báo về diễn biến quá trình tư duy của mình khi giải quyết các bài toán tư duy. Bằng thực nghiệm, được coi là đầu tiên về tư duy, các nhà tâm lí học Wurzburg đã đi đến những kết luận về bản chất của tư duy. Theo họ, tư duy là hành động bên trong của chủ thể nhằm xem xét các mối quan hệ. Việc xem xét các mối quan hệ này diễn ra độc lập với việc tri giác các thành phần tham gia quan hệ, thành thử quá trình tư duy diễn ra không cần sự hỗ trợ của các biểu tượng cảm tính, rời rạc.

Hành động tư duy là công việc của "cái tôi", của chủ thể. Nó chịu ảnh hưởng của nhiệm vụ (bài toán tư duy). Nhiệm vụ định hướng cho hành động tư duy. Khi chủ thể nhận ra bài toán có nghĩa là đã biến các chỉ dẫn từ bên ngoài thành tự chỉ dẫn trong quá trình giải quyết nhiệm vụ.

Các công trình của O.Selz đã chỉ ra thực chất của tư duy là sự vận hành liên tục của các thao tác tư duy, tái tạo và sáng tạo để giải quyết bài toán tư duy như một nhiệm vụ chỉnh thể. Quá trình này diễn ra qua nhiều giai đoạn. Trong đó giai đoạn nhận thức đầu bài toán và cấu trúc lại nó , tạo ra tình huống có vấn đề cho tư duy là quan trọng nhất. Có thể nói, thực chất của quá trình giải quyết bài toán tư duy là quá trình cấu trúc lại bài toán đó.

Trong quá trình giải các bài toán, chủ thể phải thường xuyên phải sử dụng các thao tác trí tuệ như phân tích, tổng hợp, trừu tượng hoá, khái quát hoá v. Đánh giá tổng quát, hướng tiếp cận của các nhà tâm lí học Wurzburg đã có đóng góp to lớn cho khoa học nhận thức nói chung và tâm lí học về tư duy nói riêng. Lần đầu tiên, trong tâm lí học, tư duy được nghiên cứu như là một hành động bên trong,là một quá trình vận động của các thao tác trí tuệ. Nó có đối tượng là các quan hệ.

Đây là bước tiến lớn trên con đường tìm hiểu bản chất của tư duy và khắc phục các quan niệm giản đơn 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] của thuyết liên tưởng về vấn đề này. Tuy nhiên, do ảnh hưởng của triết học duy lí Đức (từ I.Hegel), nên hành động tư duy, theo quan điểm phái Wurzburg, chỉ thuần tuý là hành động tinh thần bên trong. Nó không liên quan đến các yếu tố bên ngoài. Bài toán tư duy (hoàn cảnh có vấn đề) chỉ có tác dụng khởi động lúc đầu, còn sau đó, các thao tác tự vận động theo lôgic nội tại của chúng.

Nội dung khách quan của bài toán và các thao tác chỉ quan hệ về hình thức, còn thực chất chúng tách rời nhau. Nói cách khác, vấn đề quan hệ giữa chủ thể tư duy với các điều kiện bên ngoài của chính quá trình tư duy đã bị loại ra khỏi tầm nghiên cứu của các nhà tâm lí học Wurzburg, bản chất xã hội và logic tâm lí của tư duy vẫn chưa được giải quyết. Tiếp cận hành vi - Thuyết hành vi cổ điển: Tiếp cận hành vi là một trong những cố gắng rất lớn của tâm lí học thế giới đầu thế kỉ XX, nhằm khắc phục tính chủ quan trong nghiên cứu các hiện tượng tâm lí người thời đó. Kết quả là sự ra đời của một trường phái có ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự phát triển của tâm lí học Mỹ và thế giới ở thế kỉ XX.

Đại biểu của tâm lí học hành vi là các nhà tâm lí học kiệt xuất: J. Các nhà tâm lí học theo hướng tiếp cận hành vi cho rằng tâm lí học không thể nghiên cứu ý thức bằng phương pháp khách quan. Vì vậy, tâm lí học chỉ nghiên cứu hành vi con người mà thôi. Hành vi là tập hợp các phản ứng của cơ thể đáp lại các kích thích từ môi trường bên ngoài.

Hành vi là những gì có thể quan sát được, còn ý thức thì không. Nhiệm vụ của nhà tâm lí học là mô tả và lượng hoá các hành vi đó, đúng như nó diễn ra trong tình huống xác định. Phương pháp của nhà tâm lí học là quan sát khách quan và thực nghiệm các phản ứng của cơ thể khi có tác nhân kích thích, nhằm mục đích xác định tương 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] quan giữa kích thích và phản ứng. Cơ sở sinh lí thần kinh được quan tâm trong các thực nghiệm là phản xạ có điều kiện.Watson lấy cơ chế phản xạ có điều kiện do I.Pavlov phát hiện làm cơ sở sinh lí thần kinh của các phản ứng tâm lí.

Chính Watson đã sử dụng cơ chế này để thực nghiệm hình thành các phản xạ ở trẻ em. Về sau, các thực nghiệm của E.LThorndike và đặc biệt là của B.Skinner đã thay đổi điều kiện hình thành phản xạ và tìm ra cơ chế mới, có phần khác so với cơ chế mà I.Pavlov phát hiện. Phản xạ có điều kiện theo cơ chế I.Pavlov là "phản xạ cổ điển", còn theo Skinner là "phản xạ tạo tác". Cơ chế hình thành các hành vi là sự mò mẫm của chủ thể, theo nguyên tắc "thử và sai", qua nhiều lần, cho tới khi xác lập được các phản ứng phù hợp, luyện tập và củng cố chúng.

Các nhà hành vi chủ nghĩa đề cao vai trò của kích thích bên ngoài trong việc tạo ra các phản ứng. Hành vi trí tuệ (của cả người và động vật) là các phản ứng có hiệu quả mà cá thể (chủ thể) học được, nhằm đáp lại các kích thích của môi trường sống. Vì vậy, nghiên cứu và điều khiển việc hình thành hành vi trí tuệ (cho cả người và động vật) được qui về việc nghiên cứu tạo ra "môi trường các kích thích", được sắp xếp theo lôgic cho phép hình thành các phản ứng mong muốn, tức là quá trình "điều kiện hoá hành vi". Vấn đề học tập và kĩ xảo đạt được là trung tâm của tâm lí học hành vi.

Theo các nhà hành vi, tư duy giống như kĩ xảo, nó được hình thành theo cơ chế phản xạ và luyện tập chúng. - Các học thuyết hành vi mới: Sự phát triển tiếp theo của hướng tiếp cận hành vi sau J.Watson đã dẫn đến phân hoá trường phái tâm lí học này thành ba nhánh: Tâm lí học hành vi bảo thủ (Thuyết S-R) với đại diện là Skinner, trung thành với các luận điểm ban đầu (có tính cơ giới về hành vi trí tuệ con người) của J. Tuy nhiên quan niệm này buộc phải thay đổi do 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.