ĐẶT VẤN ĐỀ Vị trí rau bản địa đối với đời sống con người rất quan trọng: nó cung cấp đa dạng các chất dinh dưỡng, nguồn vitamin, các nguyên tố khoáng cần thiết cho cơ thể mà các loại rau chủ lực khác không có được. Rau bản địa còn đặc trưng cho tập quán sử dụng và văn hoá của dân tộc (ẩm thực Việt Nam), các giống rau bản địa lại thường có tính chống chịu cao với sâu bệnh và điều kiện ngoại cảnh dễ trồng, cho thu nhập trung bình và đặc trưng cho những vùng kinh tế xã hội còn nhiều khó khăn. Có rất nhiều chủng loại rau bản địa quý như các giống cải (cải xanh, cải bẹ, cải củ, cải bắp, su hào, sulơ.), giống bí xanh, bí đỏ, cà chua, nhiều giống rau gia vị quý hành tỏi. dần dần bị mất đi hoặc thoái hoá lẫn tạp do không được quan tâm đúng mức cũng như do quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn đang diễn ra.
Cây bí xanh, cây tỏi bản địa của Hải Dương cũng không tránh khỏi tình trạng ấy. Cây bí xanh có tên khoa học là Benincasa cerifera Savi. Bí xanh còn gọi là bí đao, bí phấn, quả dùng làm thực phẩm nấu ăn rất ngon, mát. Ngoài ra, bí còn là nguyên liệu tốt cho công nghiệp bánh kẹo (làm mứt, nhân bánh).
Do có lớp vỏ dày cứng nên bí có khả năng bảo quản, vận chuyển tốt và là loại rau dự trữ cho giáp vụ và các vùng thiếu rau. Bí xanh là loại rau cho hiệu quả kinh tế cao. Bí xanh được nhiều nước trên thế giới quan tâm nghiên cứu từ lâu. Có nhiều giống mới, năng suất cao chất lượng tốt, nhiều quy trình kĩ thuật tiên tiến được nghiên cứu áp dụng trong canh tác cũng như trong chế biến.
Bí xanh là cây rau ăn quả có hiệu quả kinh tế cao, ổn định đang được các tỉnh phía Bắc, miền Trung Nam bộ triển khai mở rộng diện tích trong nhiều năm qua. Ở khu vực đồng bằng sông Hồng, Hải Dương là một trong những địa phương đi đầu việc mở rộng và thâm canh cây vụ đông. Với 70 nghìn ha đất canh tác, những năm gần đây, diện tích cây vụ đông ở Hải Dương luôn ở mức hơn 20 nghìn ha. Trong đó Cây Bí xanh từ lâu đã trở thành cây trồng chủ lực của nhiều địa phương trong tỉnh Hải Dương, mang lại nguồn thu nhập khá cho bà con nông dân.
Năm 2010 diện tích trồng bí xanh trên địa bàn tỉnh Hải Dương đạt hơn 1. Tuy nhiên việc mở rộng diện tích đã và đang đặt ra nhiều vấn đề bất cập: như giống, biện pháp kỹ thuật. Thật vậy cây bí xanh đang được trồng tự phát trong nông dân, chưa có bộ giống bí xanh cho năng suất cao, chất lượng tốt cung cấp cho sản xuất, kỹ thuật canh tác hầu hết theo kinh nghiệm, kỹ thuật truyền thống của từng địa phương. Bí xanh là cây giao phấn, khi nông dân có tập quán trồng và tự để giống dẫn đến giống bị lẫn tạp, thoái hóa làm giảm năng suất và chất lượng sản phẩm.
Cây tỏi có tên khoa học là Allium sativum L. thuộc họ hành tỏi Liliaceae. Cây tỏi là cây rau gia vị truyền thống ở Việt Nam, là cây trồng được sản xuất hết 1 sức quan tâm. Bởi vì, cây tỏi là cây rau ăn củ, trong củ tỏi còn chứa nhiều chất có giá trị trong y học.
Tỏi đã được sử dụng như một nguồn thực phẩm có nhiều dinh dưỡng và còn là loại thảo mộc chữa nhiều loại bệnh khác nhau. Ở Hải Dương có 3 huyện trồng tỏi chính là Kinh Môn, Kim Thành và Nam Sách, trong đó Kinh Môn là huyện có vùng chuyên canh tỏi lớn nhất. Và cũng là vùng có giống tỏi địa phương như giống tỏi tía Hải Dương và giống tỏi Trắng Hải Dương. Vụ đông năm 2009-2010, huyện Kinh Môn trồng 3.365 ha rau màu các loại, trong đó riêng hành, tỏi chiếm 71,6% tổng diện tích.
Cây tỏi có giá trị thu nhập cao đạt 110-115 triệu đồng/ha. Trên diện tích chuyên canh tỏi, nông dân Kinh Môn áp dụng công thức luân canh: lúa xuân – rau vụ hè thu – tỏi vụ đông, cho giá trị sản xuất đạt 150 triệu đồng/ha đất canh tác mỗi năm. Hiện nay, cũng như cây bí xanh, cây tỏi được trồng tự phát trong nông dân, chưa có bộ giống tỏi cho năng suất cao, chất lượng tốt cung cấp cho sản xuất, kỹ thuật canh tác hầu hết theo kinh nghiệm, kỹ thuật truyền thống của từng địa phương. Cây tỏi là cây để giống bằng củ, khi nông dân có tập quán trồng và tự để giống, dẫn đến giống bị lẫn tạp, nhiễm bệnh thoái hóa làm giảm năng suất và chất lượng sản phẩm.
Mặt khác, ngày nay trong xu hướng sản xuất thâm canh, cùng với việc gia tăng diện tích sản xuất rau thì việc sử dụng ồ ạt các hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật cũng như phân hóa học không hợp lý, không khoa học dẫn đến nguy cơ về an toàn vệ sinh thực phẩm ngày càng gia tăng. Do vậy, việc áp dụng quy trình sản xuất rau an toàn theo hướng thực hành nông nghiệp tốt (Viet- GAP) cho rau nói chung và cho bí xanh cũng như tỏi địa phương Hải Dương nói riêng là rất cần thiết, nhằm đảm bảo cung cấp khối lượng sản phẩm có chất lượng cao, an toàn cho người lao động, đảm bảo quyền lợi cho người tiêu dùng, nâng cao lợi thế cạnh tranh mặt hàng hai loại cây nói trên trên thị trường sản xuất, nhất là khi chúng ta đã là thành viên của WTO. Để khắc phục những khó khăn trong sản xuất bí xanh và tỏi địa phương Hải Dương, Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm đã thực hiện đề tài: “Nghiên cứu phát triển giống bí xanh và tỏi địa phương phục vụ sản xuất hàng hóa tại Hải Dương, thuộc dự án Khoa học công nghệ nông nghiệp vốn vay ADB số 2283 – VIE(SF)” giai đoạn 2009 - 2011, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả trồng bí xanh, tỏi địa phương Hải Dương. MỤC TIÊU ĐỀ TÀI 1.
Mục tiêu tổng quát - Phát triển giống bí xanh, tỏi địa phương Hải Dương nhằm tăng năng suất, chất lượng và duy trì các đặc tính quý về chất lượng, khả năng chống chịu sâu bệnh, điều kiện bất thuận. Mục tiêu cụ thể - Tuyển chọn giống bí xanh, tỏi địa phương Hải Dương. Bí xanh đạt năng suất 40-45 tấn/ha, tỏi năng suất 6-8 tấn/ha, chất lượng tốt đáp ứng yêu cầu ăn tươi và chế biến - Xây dựng biện pháp kỹ thuật canh tác giống bí xanh Hải Dương năng suất 45 – 50 tấn/ha và tỏi Hải Dương năng suất 6-10tấn/ha, chất lượng tốt, an toàn vệ sinh thực phẩm. - Xây dựng mô hình thương phẩm giống bí xanh, tỏi địa phương Hải Dương III.
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC 1.Tình hình nghiên cứu trong nƣớc * Cây bí xanh Cây bí xanh có tên khoa học là Benincasa cerifera Savi. Bí xanh còn gọi là bí đao, bí phấn, quả dùng làm thực phẩm nấu ăn rất ngon, mát. Ngoài ra, bí còn là nguyên liệu tốt cho công nghiệp bánh kẹo (làm mứt ăn rất ngon). Do có lớp vỏ dày cứng nên bí có khả năng bảo quản, vận chuyển tốt và là loại rau dự trữ cho giáp vụ và các vùng thiếu rau.
Bí xanh có nguồn gốc từ Ấn Độ là khu vực nắng nhiều, nhiệt độ và độ ẩm cao. Nhiệt độ thích hợp cho sinh trưởng phát triển của bí xanh là 24-280C. Mặc dù vậy, hạt có thể nảy mầm ở nhiệt độ 13-150C, nhưng tốt nhất là 250C. Ở giai đoạn cây con (vườn ươm), yêu cầu nhiệt độ thấp hơn khoảng 20-220C.
Song ở giai đoạn ra hoa, kết quả cần nhiệt độ cao hơn: 25-300C. Bí xanh yêu cầu ánh sáng ngày ngắn. Cây có thể sinh trưởng phát triển tốt ở điều kiện ánh sáng cường độ mạnh. Song để cho quả phát triển bình thường thì lại cần cường độ ánh sáng giảm (vừa phải), ánh sáng trực xạ cường độ mạnh ảnh hưởng xấu đến sinh trưởng, phát triển của quả, dễ gây rụng hoa, rụng quả non, quả dễ bị thối rám.
Vì vậy, phải chăm sóc cho tốt để hệ rễ, thân, lá sinh trưởng phát triển tốt và làm giàn cho bí xanh để hạn chế hiện tượng trên, nhằm tăng năng suất và khả năng cất giữ, bảo quản. Bí xanh có khả năng chịu hạn khá nhờ hệ rễ phát triển. Tuy nhiên trong mỗi thời kỳ sinh trưởng nên tưới tiêu hợp lý, đảm bảo đủ ẩm cho cây thì sẽ cho năng suất cao, chất lượng tốt. Thời kỳ cây con đến ra hoa cần yêu cầu độ ẩm đất 65-70%, thời kỳ ra hoa đến đậu quả cần độ ẩm đất 70-80%.
Bí xanh chịu úng kém, thời kỳ phát dục ra hoa kết quả gặp độ ẩm lớn (do mưa hoặc tưới không hợp lý) sẽ gây vàng lá, rụng hoa, rụng quả, ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất. 3 Bí xanh có thể trồng ở đất thịt vừa, hơi nặng, song tốt nhất ở trên đất thịt nhẹ và phù sa, pH thích hợp 6,5- 8,0. Ở Việt Nam bí xanh được trồng phổ biến ở nhiều nơi, gồm nhiều chủng loại khác nhau. Quả dùng vào nhiều mục đích như nấu nướng, chế biến làm mứt.
Tuy là loại cây trồng phổ biến có hiệu quả kinh tế, song nó hầu như chưa được quan tâm đúng mức. Hầu như chưa có cơ sở nghiên cứu nào đưa cây bí xanh vào nghiên cứu cả về chọn giống và kỹ thuật trồng (trừ Viện Cây lương thực và CTP). Các chương trình đề tài Nhà nước từ năm 1986 đến nay về cây rau chủ yếu tập trung vào cây cà chua, dưa chuột, đậu rau, ớt chưa có đề tài, chương trình nào nghiên cứu về cây bí xanh. Cây bí xanh được trồng tự phát trong nông dân, kỹ thuật canh tác mỗi nơi một kiểu, nhìn chung là chưa khai thác hết được tiềm năng của cây bí xanh, chưa có giống bí xanh thật tốt cũng như quy trình kỹ thuật gieo trồng hoàn hảo cho cây bí xanh.
Giống bí xanh do đặc tính là cây giao phấn nên do tập quán trồng xong là bà con nông dân tự để giống dẫn đến giống bị lẫn tạp sinh học lớn làm giảm năng suất và chất lượng sản phẩm. Năng suất trung bình ở các tỉnh ĐBSH mới đạt 18-20 tấn/ha còn xa với tiềm năng của chúng. Các giống bí xanh Hải Dương cũng trong tình trạng đó. Hải Dương có nhiều giống bí xanh quý: Bí xanh Sặt, bí xanh cẳng bò.
Hàng năm diện tích được trồng hàng nghìn ha. Tuy nhiên hiện nay giống bị lẫn tạp nhiều: có nhiều dạng quả: ngắn, dài khác nhau, màu sắc vỏ quả từ xanh đậm, xanh nhạt, trắng xanh.thịt quả xốp .không như những đặc tính quý ban đầu trước đây.
