Pháp Luật Về Cá Nhân Kinh Doanh: Nghiên Cứu và Phân Tích

Tìm hiểu về pháp luật liên quan đến cá nhân kinh doanh, quyền lợi, nghĩa vụ và các quy định cần tuân thủ trong hoạt động kinh doanh.

• Tác giả: Trần Thị Lệ Thu
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thanh Bình
• Trường học: Đại học Quốc gia TP.Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Nghiên Cứu Pháp Luật Về Cá Nhân Kinh Doanh Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ luật
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: TP.Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng nghiên cứu
• 0.4. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
• 0.7. Những điểm mới của Luận án
• 0.8. Bố cục của Luận án
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ CÁ NHÂN KINH DOANH
• 1.1. Quyền tự do kinh doanh của cá nhân
• 1.1.1. Cơ sở về quyền tự do kinh doanh của cá nhân
• 1.1.2. Nội dung về quyền tự do kinh doanh của cá nhân
• 1.1.3. Lịch sử hình thành và phát triển cá nhân kinh doanh ở Việt Nam
• 1.1.4. Cá nhân kinh doanh theo quy định của một số quốc gia
• 1.2. Bản chất pháp lý của cá nhân kinh doanh
• 1.2.1. Khái niệm và đặc điểm của hộ kinh doanh
• 1.2.2. Khái niệm và đặc điểm của doanh nghiệp tư nhân
• 1.2.3. Khái niệm và đặc điểm cá nhân kinh doanh
• 1.2.4. Kiến nghị trong việc xác định bản chất pháp lý của cá nhân kinh doanh
• 1.3. Kết luận
• 2. CHƯƠNG 2: ĐĂNG KÝ KINH DOANH VÀ VẤN ĐỀ ĐẠI DIỆN CỦA CÁ NHÂN KINH DOANH
• 2.1. Đăng ký kinh doanh đối với cá nhân kinh doanh
• 2.1.1. Đăng ký hoạt động cá nhân kinh doanh ở một số quốc gia
• 2.1.2. Đăng ký kinh doanh đối với cá nhân kinh doanh ở Việt Nam
• 2.1.3. Kiến nghị đối với quy định đăng ký cá nhân kinh doanh
• 2.2. Vấn đề đại diện của cá nhân kinh doanh
• 2.2.1. Chế định đại diện trong pháp luật một số quốc gia
• 2.2.2. Vấn đề đại diện của cá nhân kinh doanh trong pháp luật Việt Nam
• 2.2.3. Kiến nghị về quy định đại diện của cá nhân kinh doanh
• 2.3. Kết luận
• 3. CHƯƠNG 3: NGHĨA VỤ THUẾ CỦA CÁ NHÂN KINH DOANH
• 3.1. Lệ phí môn bài áp dụng đối với cá nhân kinh doanh
• 3.1.1. Lệ phí môn bài của hộ kinh doanh và doanh nghiệp tư nhân
• 3.1.2. Kiến nghị về mức lệ phí môn bài áp dụng cho cá nhân kinh doanh
• 3.2. Thuế giá trị gia tăng áp dụng đối với cá nhân kinh doanh
• 3.2.1. Thuế giá trị gia tăng áp dụng với cá nhân kinh doanh ở một số quốc gia
• 3.2.2. Thuế giá trị gia tăng áp dụng đối với cá nhân kinh doanh ở Việt Nam
• 3.2.3. Kiến nghị về thuế giá trị gia tăng áp dụng cho cá nhân kinh doanh
• 3.3. Thuế thu nhập của cá nhân kinh doanh
• 3.3.1. Thuế thu nhập của cá nhân kinh doanh ở một số quốc gia
• 3.3.2. Thuế thu nhập của cá nhân kinh doanh ở Việt Nam
• 3.3.3. Kiến nghị về thuế thu nhập áp dụng cho cá nhân kinh doanh
• 3.4. Kết luận
• 4. CHƯƠNG 4: PHẦN KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Pháp Luật Về Cá Nhân Kinh Doanh

Nghiên cứu pháp luật về cá nhân kinh doanh là một chủ đề quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ. Cá nhân kinh doanh, dưới nhiều hình thức khác nhau, đóng vai trò then chốt trong việc tạo ra việc làm, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và đóng góp vào ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, khung pháp lý hiện hành điều chỉnh hoạt động của cá nhân kinh doanh vẫn còn nhiều bất cập, chồng chéo và thiếu đồng bộ. Điều này gây khó khăn cho việc quản lý, giám sát và tạo ra môi trường kinh doanh bình đẳng cho các chủ thể kinh tế. Nghiên cứu này nhằm làm rõ bản chất pháp lý của cá nhân kinh doanh, phân tích các quy định pháp luật liên quan đến đăng ký kinh doanh, vấn đề đại diện và nghĩa vụ thuế, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện khung pháp lý, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển bền vững của cá nhân kinh doanh tại Việt Nam. Từ đó, đảm bảo quyền tự do kinh doanh của cá nhân.

1.1. Tính Cấp Thiết Của Nghiên Cứu Pháp Luật Về Cá Nhân Kinh Doanh

Việc nghiên cứu pháp luật về cá nhân kinh doanh trở nên cấp thiết do sự tồn tại đa dạng các hình thức kinh doanh cá nhân như doanh nghiệp tư nhân, hộ kinh doanh. Điều này gây ra sự phức tạp trong quản lý và điều chỉnh pháp lý. Trước năm 1986, Luật Kinh tế được sử dụng phổ biến. Tuy nhiên, khi chuyển đổi sang kinh tế thị trường, các khái niệm "Luật Thương mại" và "Luật Kinh doanh" được sử dụng thay thế. Mô hình cá nhân kinh doanh phát triển theo nhiều hình thức. Hiện nay, cá nhân kinh doanh được điều chỉnh bởi nhiều văn bản pháp luật khác nhau, dẫn đến mâu thuẫn và bất bình đẳng. Nghiên cứu này nhằm giải quyết những vấn đề này và tạo ra một khung pháp lý thống nhất.

1.2. Mục Tiêu Và Phạm Vi Nghiên Cứu Về Cá Nhân Kinh Doanh Hiện Nay

Mục tiêu của nghiên cứu là chứng minh sự cần thiết phải thống nhất và xây dựng chế định pháp luật riêng về cá nhân kinh doanh. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các quy định pháp luật về bản chất pháp lý, đăng ký hoạt động, vấn đề đại diện và nghĩa vụ thuế của cá nhân kinh doanh qua hai loại hình hộ kinh doanh và doanh nghiệp tư nhân. Nghiên cứu cũng so sánh với quy định pháp luật của một số nước như Pháp, Mỹ và Trung Quốc. Thời gian nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ năm 1986 đến nay, khi Việt Nam thực hiện chính sách Đổi mới.

II. Thách Thức Pháp Lý Quản Lý Cá Nhân Kinh Doanh Tại Việt Nam

Việc quản lý cá nhân kinh doanh tại Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức pháp lý. Sự khác biệt trong quy chế pháp lý điều chỉnh các hình thức kinh doanh cá nhân khác nhau dẫn đến sự bất bình đẳng trong nghĩa vụ và quyền lợi. Chẳng hạn, hộ kinh doanh và doanh nghiệp tư nhân có cơ chế đăng ký kinh doanh, nghĩa vụ thuế và thủ tục hành chính khác nhau. Điều này tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh và gây khó khăn cho việc quản lý nhà nước. Thêm vào đó, việc thiếu một khung pháp lý thống nhất về cá nhân kinh doanh gây khó khăn cho việc bảo vệ quyền lợi của các chủ thể này và tạo ra sự không chắc chắn trong môi trường kinh doanh. Cần có một hệ thống pháp luật rõ ràng, minh bạch và công bằng để thúc đẩy sự phát triển bền vững của cá nhân kinh doanh.

2.1. Bất Cập Trong Quy Định Về Đăng Ký Cá Nhân Kinh Doanh Hiện Hành

Hộ kinh doanh được đăng ký tại cơ quan đăng ký kinh doanh thuộc UBND cấp huyện, trong khi doanh nghiệp tư nhân đăng ký kinh doanh tại cơ quan đăng ký kinh doanh do UBND cấp tỉnh quản lý. Do đó, dữ liệu về thông tin doanh nghiệp không được cập nhật đồng bộ và cơ chế quản lý của nhà nước cũng khác nhau. Điều này gây khó khăn cho việc thống kê, theo dõi và quản lý hoạt động của cá nhân kinh doanh. Cần có một hệ thống đăng ký kinh doanh thống nhất, tích hợp dữ liệu và áp dụng công nghệ thông tin để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

2.2. Khó Khăn Về Thuế Và Nghĩa Vụ Tài Chính Của Cá Nhân Kinh Doanh

Hoạt động của cá nhân kinh doanh là hộ kinh doanh, người đại diện nộp các loại thuế cơ bản như thuế thu nhập cá nhân, thuế giá trị gia tăng và lệ phí môn bài. Trong khi đó, chủ doanh nghiệp tư nhân phải nộp các loại thuế bao gồm thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế thu nhập cá nhân, thuế giá trị gia tăng và lệ phí môn bài với thuế suất và mức nộp cao hơn nhiều so với hộ kinh doanh. Điều này cho thấy cơ chế quản lý và các chi phí giao dịch cho cá nhân kinh doanh là hộ kinh doanh thấp hơn rất nhiều so với doanh nghiệp tư nhân. Vì vậy, cần xem xét xây dựng khung pháp lý thống nhất cho mô hình cá nhân kinh doanh nhằm tạo ra môi trường kinh doanh công bằng giữa các loại hình cá nhân kinh doanh.

2.3. Thiếu Nghiên Cứu Học Thuật Về Cá Nhân Kinh Doanh Ở Việt Nam

Mặc dù vai trò của cá nhân kinh doanh không thể phủ nhận và hình thức hoạt động của nó đa dạng, nhưng cho đến nay chưa có quyển sách chuyên khảo hoặc luận án Luật học nào nghiên cứu một cách hệ thống về vấn đề cá nhân kinh doanh tại Việt Nam. Do đó, nghiên cứu các quy định liên quan đến mô hình hoạt động của cá nhân kinh doanh là cần thiết để tạo nền tảng vững chắc cho việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Dân sự, Luật Thương mại hoặc thậm chí xây dựng một đạo luật riêng điều chỉnh về cá nhân kinh doanh.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Đăng Ký Cá Nhân Kinh Doanh

Để giải quyết các thách thức pháp lý trong quản lý cá nhân kinh doanh, một trong những giải pháp quan trọng là hoàn thiện pháp luật về đăng ký kinh doanh. Cần xây dựng một hệ thống đăng ký kinh doanh thống nhất, áp dụng công nghệ thông tin và tạo điều kiện thuận lợi cho cá nhân kinh doanh tham gia thị trường. Các thủ tục đăng ký kinh doanh cần được đơn giản hóa, giảm thiểu chi phí và thời gian thực hiện. Đồng thời, cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về đăng ký kinh doanh để nâng cao nhận thức của cá nhân kinh doanh và khuyến khích họ tuân thủ pháp luật. Ngoài ra, cần có cơ chế kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm hiệu quả để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong hoạt động đăng ký kinh doanh.

3.1. Đơn Giản Hóa Thủ Tục Đăng Ký Hoạt Động Cá Nhân Kinh Doanh

Cần đơn giản hóa thủ tục đăng ký hoạt động cá nhân kinh doanh, giảm bớt các yêu cầu về giấy tờ và thông tin không cần thiết. Áp dụng công nghệ thông tin để thực hiện đăng ký trực tuyến, giảm thời gian và chi phí đi lại. Xây dựng quy trình đăng ký nhanh chóng, hiệu quả, đảm bảo tính minh bạch và công khai. Hỗ trợ cá nhân kinh doanh trong quá trình đăng ký, cung cấp thông tin và tư vấn pháp lý miễn phí. Liên kết các cơ quan quản lý nhà nước để tạo thuận lợi cho việc đăng ký và quản lý hoạt động cá nhân kinh doanh.

3.2. Thống Nhất Hệ Thống Thông Tin Về Cá Nhân Kinh Doanh

Xây dựng hệ thống thông tin quốc gia về cá nhân kinh doanh, tích hợp dữ liệu từ các cơ quan quản lý nhà nước khác nhau. Đảm bảo tính chính xác, đầy đủ và kịp thời của thông tin. Cung cấp thông tin công khai, minh bạch về cá nhân kinh doanh cho người dân và doanh nghiệp. Sử dụng hệ thống thông tin để hỗ trợ công tác quản lý, giám sát và hoạch định chính sách. Bảo vệ thông tin cá nhân của cá nhân kinh doanh theo quy định của pháp luật.

3.3. Nâng Cao Hiệu Quả Quản Lý Nhà Nước Về Cá Nhân Kinh Doanh

Tăng cường năng lực quản lý nhà nước về cá nhân kinh doanh, đặc biệt là ở cấp địa phương. Đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, công chức làm công tác quản lý cá nhân kinh doanh. Xây dựng cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước để đảm bảo tính đồng bộ và hiệu quả. Áp dụng các biện pháp kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm để đảm bảo cá nhân kinh doanh tuân thủ pháp luật. Đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ cho cá nhân kinh doanh.

IV. Nghiên Cứu Nghĩa Vụ Thuế Cho Cá Nhân Kinh Doanh Giải Pháp

Nghĩa vụ thuế của cá nhân kinh doanh là một vấn đề phức tạp, đòi hỏi sự nghiên cứu kỹ lưỡng và toàn diện. Cần có một hệ thống thuế công bằng, minh bạch và dễ thực hiện để khuyến khích cá nhân kinh doanh tuân thủ pháp luật và đóng góp vào ngân sách nhà nước. Các quy định về thuế cần được đơn giản hóa, giảm thiểu thủ tục hành chính và tạo điều kiện thuận lợi cho cá nhân kinh doanh kê khai, nộp thuế. Đồng thời, cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về thuế để nâng cao nhận thức của cá nhân kinh doanh và khuyến khích họ tự giác chấp hành nghĩa vụ thuế. Ngoài ra, cần có cơ chế kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm hiệu quả để đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật về thuế.

4.1. Đánh Giá Quy Định Thuế Hiện Hành Về Cá Nhân Kinh Doanh

Đánh giá các quy định về lệ phí môn bài, thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập cá nhân áp dụng cho hộ kinh doanh và doanh nghiệp tư nhân. So sánh với quy định của một số quốc gia khác như Pháp, Mỹ và Trung Quốc. Phân tích những điểm bất hợp lý, chồng chéo, gây khó khăn cho cá nhân kinh doanh. Đề xuất các giải pháp để hoàn thiện quy định pháp luật về thuế, đảm bảo tính công bằng, minh bạch và dễ thực hiện.

4.2. Kiến Nghị Về Khung Pháp Lý Thống Nhất Cho Nghĩa Vụ Thuế

Xây dựng khung pháp lý thống nhất về nghĩa vụ thuế áp dụng chung cho các chủ thể là cá nhân kinh doanh. Đơn giản hóa thủ tục kê khai, nộp thuế, giảm chi phí tuân thủ cho cá nhân kinh doanh. Áp dụng công nghệ thông tin để thực hiện kê khai, nộp thuế trực tuyến. Cung cấp thông tin và tư vấn pháp lý về thuế cho cá nhân kinh doanh. Tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về thuế.

4.3. Giải Pháp Nâng Cao Ý Thức Tuân Thủ Thuế Của Cá Nhân Kinh Doanh

Tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về thuế. Xây dựng chương trình giáo dục về thuế cho cá nhân kinh doanh. Hỗ trợ cá nhân kinh doanh trong việc kê khai, nộp thuế. Xây dựng cơ chế khen thưởng, khuyến khích cá nhân kinh doanh tuân thủ pháp luật về thuế. Xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm pháp luật về thuế.

V. Kết Luận Hướng Tới Phát Triển Bền Vững Cá Nhân Kinh Doanh

Nghiên cứu pháp luật về cá nhân kinh doanh là một quá trình liên tục, đòi hỏi sự nỗ lực của các nhà nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách và các cơ quan quản lý nhà nước. Việc hoàn thiện khung pháp lý về cá nhân kinh doanh là một yếu tố quan trọng để tạo ra môi trường kinh doanh bình đẳng, minh bạch và hiệu quả. Điều này sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của cá nhân kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam và đóng góp vào sự thịnh vượng chung của xã hội. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các vấn đề pháp lý liên quan đến cá nhân kinh doanh, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng.

5.1. Vai Trò Của Cá Nhân Kinh Doanh Trong Nền Kinh Tế Việt Nam

Cá nhân kinh doanh đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra việc làm, đóng góp vào GDP và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Hộ kinh doanh và doanh nghiệp tư nhân là những thành phần không thể thiếu của nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt là ở khu vực nông thôn và các vùng sâu vùng xa. Tạo điều kiện thuận lợi cho cá nhân kinh doanh phát triển là một yếu tố quan trọng để đảm bảo tăng trưởng kinh tế bền vững và bao trùm.

5.2. Đề Xuất Xây Dựng Luật Về Cá Nhân Kinh Doanh Trong Tương Lai

Để tạo ra một khung pháp lý thống nhất và toàn diện cho cá nhân kinh doanh, cần nghiên cứu và xây dựng Luật về cá nhân kinh doanh trong tương lai. Luật này sẽ quy định rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của cá nhân kinh doanh, thủ tục đăng ký kinh doanh, nghĩa vụ thuế và các vấn đề pháp lý khác liên quan đến hoạt động của cá nhân kinh doanh.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Pháp luật về cá nhân kinh doanh" của tác giả Trần Thị Lệ Thu, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Nguyễn Thanh Bình tại Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh (chuyên ngành Luật Kinh tế, mã số: 62380107, năm 2023). Luận án giải quyết vấn đề bất cập trong hệ thống pháp luật điều chỉnh các chủ thể kinh doanh là cá nhân tại Việt Nam.

Xét về mặt lý luận, cá nhân kinh doanh là hình thức kinh doanh xuất hiện đầu tiên, đơn giản và lâu đời nhất. Tại Việt Nam, mô hình cá nhân kinh doanh đang tồn tại dưới ba hình thức cơ bản: doanh nghiệp tư nhân, hộ kinh doanh do một cá nhân đăng ký thành lập, và cá nhân hoạt động thương mại độc lập, thường xuyên không phải đăng ký kinh doanh. Hoạt động của các chủ thể này chịu sự điều chỉnh phân tán bởi Bộ luật Dân sự, Luật Thương mại, Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư và các luật về thuế, dẫn đến mâu thuẫn trong áp dụng pháp luật và sự bất bình đẳng về quyền, nghĩa vụ.

Về mặt thực tiễn, số liệu của Tổng cục Thống kê năm 2021 cho thấy có 857.551 doanh nghiệp đang hoạt động, trong khi số lượng hộ kinh doanh cá thể lên tới hơn 5 triệu hộ. Mặc dù Nhà nước chủ trương thúc đẩy hộ kinh doanh chuyển đổi lên doanh nghiệp, cơ chế quản lý và nghĩa vụ thuế hiện hành tạo ra chi phí giao dịch thấp hơn đáng kể cho hộ kinh doanh so với doanh nghiệp tư nhân, làm giảm động lực chuyển đổi mô hình. Về mặt học thuật, tại Việt Nam chưa có công trình chuyên khảo hoặc luận án tiến sĩ luật học nào nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện về mô hình cá nhân kinh doanh để định hình một khung pháp lý thống nhất.

Mục đích nghiên cứu của luận án là chứng minh sự cần thiết phải thống nhất và xây dựng chế định pháp luật riêng về cá nhân kinh doanh tại Việt Nam. Để đạt được mục đích này, luận án thực hiện ba nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Làm rõ bản chất pháp lý của cá nhân kinh doanh trong mối tương quan với hộ kinh doanh và doanh nghiệp tư nhân qua các thời kỳ lịch sử, đồng thời so sánh với pháp luật của Pháp, Mỹ và Trung Quốc.
2. Phân tích, đánh giá các quy định pháp luật Việt Nam về đăng ký hoạt động và cơ chế đại diện nhằm khẳng định hộ kinh doanh do một cá nhân thành lập và doanh nghiệp tư nhân thực chất là cá nhân kinh doanh, từ đó lập luận cho việc xây dựng khung pháp lý chung.
3. Đánh giá các quy định về nghĩa vụ thuế đang áp dụng đối với hộ kinh doanh và doanh nghiệp tư nhân, đưa ra các khuyến nghị xây dựng khung pháp lý thống nhất về nghĩa vụ thuế áp dụng chung cho cá nhân kinh doanh.

Đối tượng nghiên cứu của luận án bao gồm các quy định pháp luật về bản chất pháp lý, đăng ký hoạt động, vấn đề đại diện và nghĩa vụ thuế của hộ kinh doanh do một cá nhân đăng ký và doanh nghiệp tư nhân tại Việt Nam, kết hợp với các quy định pháp luật tương ứng của Pháp, Mỹ và Trung Quốc.

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể:

• Về nội dung: Tập trung vào hai loại hình chủ thể kinh doanh có đăng ký và không có tư cách pháp nhân gồm doanh nghiệp tư nhân và hộ kinh doanh do một cá nhân đăng ký hoạt động. Bốn nội dung trọng tâm được mổ xẻ là bản chất pháp lý, đăng ký kinh doanh, cơ chế đại diện và nghĩa vụ thuế.
• Về không gian: Nghiên cứu pháp luật Việt Nam và mở rộng so sánh với hệ thống pháp luật Pháp (đại diện hệ thống Civil Law), Mỹ (đại diện hệ thống Common Law) và Trung Quốc (quốc gia có thể chế và mô hình hộ kinh doanh, doanh nghiệp tư nhân tương đồng).
• Về thời gian: Tập trung khảo cứu các quy định pháp luật và thực tiễn từ mốc Đổi mới năm 1986 đến năm 2023.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong luận án được phân tích theo 3 nhóm nội dung chính:

Nhóm nghiên cứu về quyền tự do kinh doanh:

• Sách chuyên khảo Quyền tự do kinh doanh của Nguyễn Thị Thu Trang, Dương Anh Sơn và Châu Thị Khánh Vân (2020) tiếp cận quyền tự do kinh doanh dưới góc độ quyền kinh tế của con người qua 4 nội dung: tự do gia nhập thị trường, tự do quyết định hoạt động kinh doanh, tự do hợp đồng và tự do giải quyết tranh chấp. Luận án kế thừa 2 nội dung đầu để giải thích sự lựa chọn mô hình của cá nhân kinh doanh.
• Sách chuyên khảo Tự do kinh doanh và vấn đề bảo đảm quyền con người tại Việt Nam của Mai Hồng Quỳ (2012) phân tích quyền tự do kinh doanh qua các bản Hiến pháp và văn kiện quốc tế.
• Luận án tiến sĩ Xây dựng và hoàn thiện pháp luật kinh tế nhằm đảm bảo quyền tự do kinh doanh ở nước ta của Bùi Ngọc Cường (2001) làm rõ các yếu tố cấu thành quyền tự do kinh doanh dựa trên nền tảng Luật Công ty 1990 và Bộ luật Dân sự 1995.

Nhóm nghiên cứu về bản chất pháp lý và cơ chế đại diện của cá nhân kinh doanh:

• Các công trình nước ngoài: Lucy Jones (Introduction to Business Law, 2019) phân tích chế định đại diện và mô hình doanh nghiệp tư nhân tại Anh và Pháp; Kenneth W. Clarkson và Roger LeRoy Miller (Business Law: Text and Cases, 2019), Roger LeRoy Miller (Business Law Today, 2021) phân tích mô hình Sole Proprietorship tại Mỹ; Alexandra Andhov (Start-up Law, 2020) nghiên cứu khung pháp lý doanh nghiệp khởi nghiệp tại Canada, Đan Mạch, Thụy Sĩ, Mỹ; Francis Lemeunier (Nguyên lý và thực hành Luật Thương mại, Luật Kinh doanh, bản dịch 1993) phân tích quy chế thương nhân thể nhân tại Pháp; Alan B. Morrison (Những vấn đề cơ bản của Luật pháp Mỹ, 2007) và Nguyễn Văn Ân (Hành trình kinh doanh vào Hoa Kỳ, 2008) phân tích đặc tính không có tư cách pháp lý độc lập của doanh nghiệp đơn doanh; Roger E. Ringleb và Frances L. Edwards (The Legal Environment of Business, 2012) chỉ ra hơn 30 triệu doanh nghiệp tư nhân ở Mỹ không bắt buộc đăng ký nếu dùng tên thật; Michael J. Munkert, Stephan Stubner, Torsten Wulf (Founding a Company, 2010) phân tích mô hình L'Entreprise Individuelle (EI) tại Pháp; Yuanshi Bu (Chinese Civil Law, 2013) và Jianfu Chen (Chinese Law: Context and Transformation, 2008) phân tích hộ kinh doanh cá thể và doanh nghiệp tư nhân theo Luật Dân sự và Luật Doanh nghiệp tư nhân Trung Quốc.
• Các công trình trong nước: Lê Tài Triển, Nguyễn Vạng Thọ, Nguyễn Tân (Luật Thương mại Việt Nam dẫn giải, 1972) nêu khái niệm "thương gia thể nhân"; Trương Thanh Đức (Kinh doanh sành luật, 2021) phân tích chủ thể không có tư cách pháp nhân theo Luật Doanh nghiệp 2020; Nguyễn Thị Thu Thủy (Luận án tiến sĩ, 2016) nghiên cứu pháp luật đăng ký kinh doanh; Nguyễn Trí Tuệ (Luận án tiến sĩ, 2003) nghiên cứu địa vị pháp lý của doanh nghiệp tư nhân theo Luật Doanh nghiệp 1999.

Nhóm nghiên cứu về nghĩa vụ thuế của cá nhân kinh doanh:

• Các tác phẩm của Paul Kendall (2018), Alexandra Andhov (2020), Francis Lemeunier (1993), Nguyễn Văn Ân (2008) chỉ ra nguyên tắc đánh thuế một lần vào thu nhập cá nhân của chủ sở hữu tại Mỹ, cơ chế quản lý hóa đơn chứng từ nghiêm ngặt tại Pháp, và chế độ thuế đối với mô hình EI. Trong nước, các nghiên cứu đa phần chỉ dừng lại ở việc tiếp cận Luật Thuế thu nhập cá nhân nói chung mà chưa phân tích chuyên sâu về quản lý thuế đối với cá nhân kinh doanh.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Các công trình trước đây chỉ phân tích riêng lẻ từng đối tượng (doanh nghiệp tư nhân hoặc hộ kinh doanh), tiếp cận trên các văn bản pháp luật cũ đã hết hiệu lực, hoặc tách rời góc độ quản lý kinh doanh với pháp luật thuế. Luận án lấp đầy khoảng trống này bằng việc hệ thống hóa, kết nối các quy định pháp luật hiện hành và nghiên cứu so sánh quốc tế để đề xuất mô hình pháp lý thống nhất thay thế cho hộ kinh doanh một chủ và doanh nghiệp tư nhân tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Luận án vận dụng ba lý thuyết khoa học nền tảng xuyên suốt các nội dung nghiên cứu:

1. Lý thuyết về quyền tự do kinh doanh: Khởi nguồn từ tư tưởng của John Locke (Khảo luận thứ hai về chính quyền), Jean Jacques Rousseau (Khế ước xã hội), Montesquieu (Tinh thần pháp luật), Friedrich Hayek và Ayn Rand, kết hợp quan điểm hiện đại của Chafuen & Guzmán (2000), Terry Miller & Anthony B. Kim (2010), Bùi Xuân Hải (2011), Mai Hồng Quỳ (2012). Lý thuyết khẳng định tự do kinh doanh là quyền tự nhiên của con người, bao gồm quyền ưu tiên tự do cá nhân, quyền tự nguyện tham gia thị trường, tự do cạnh tranh và quyền được pháp luật bảo vệ tài sản, tính mạng trước sự can thiệp bất hợp lý của nhà nước. Luận án sử dụng lý thuyết này tại Chương 2 để giải thích bản chất sự hình thành các mô hình cá nhân kinh doanh tại Việt Nam.
2. Lý thuyết đại diện (Agency Theory): Được phát triển bởi Michael C. Jensen và William H. Meckling (1976), nghiên cứu mối quan hệ hợp đồng giữa bên ủy quyền (principals) và bên được ủy quyền (agents). Mâu thuẫn lợi ích và sự bất cân xứng thông tin giữa hai bên làm phát sinh chi phí đại diện (bao gồm chi phí giám sát, chi phí ràng buộc và chi phí cơ hội). Chi phí này triệt tiêu về 0 khi chủ sở hữu trực tiếp quản lý và nắm toàn bộ vốn. Luận án vận dụng lý thuyết này chủ yếu tại Chương 3 để giải thích cấu trúc tổ chức tinh gọn của cá nhân kinh doanh và phân tích những bất cập trong chế định đại diện của hộ kinh doanh, doanh nghiệp tư nhân theo pháp luật Việt Nam.
3. Lý thuyết chi phí giao dịch (Transaction Cost Economics): Bắt nguồn từ các công trình của Ronald H. Coase (The Nature of the Firm, 1937; The Problem of Social Cost, 1960) và phát triển bởi Oliver Williamson. Lý thuyết chỉ ra các loại chi phí phát sinh khi tham gia thị trường: chi phí tìm kiếm thông tin, chi phí thương thảo/ra quyết định, chi phí kiểm tra/khắc phục hậu quả. Luận án sử dụng lý thuyết này ở Chương 2, Chương 3 và Chương 4 để chứng minh sự chênh lệch về chi phí tuân thủ thủ tục đăng ký và nghĩa vụ thuế đang dẫn dắt sự lựa chọn mô hình hộ kinh doanh thay vì doanh nghiệp tư nhân tại Việt Nam.

Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

Đề tài giải quyết câu hỏi trung tâm: "Tại sao cần phải thống nhất các quy định pháp luật về Cá nhân kinh doanh?" thông qua 3 câu hỏi cụ thể:

• Câu hỏi 1: Cá nhân kinh doanh là ai?
  • Giả thuyết: Cá nhân kinh doanh ở Việt Nam tương đồng với thông lệ quốc tế là hình thức kinh doanh một chủ, nhưng đang tồn tại dưới nhiều hình thức có bản chất pháp lý phân tán như hộ kinh doanh do một cá nhân thành lập và doanh nghiệp tư nhân.
• Câu hỏi 2: Cá nhân kinh doanh được đăng ký hoạt động với cơ chế đại diện như thế nào?
  • Giả thuyết: Thủ tục đăng ký kinh doanh có điểm tương đồng với quốc tế, nhưng chế định đại diện của doanh nghiệp tư nhân và hộ kinh doanh bộc lộ mâu thuẫn giữa Bộ luật Dân sự và Luật Doanh nghiệp.
• Câu hỏi 3: Bất cập trong việc xác định nghĩa vụ thuế đối với các hình thức cá nhân kinh doanh hiện nay là gì?
  • Giả thuyết: Pháp luật thuế Việt Nam áp dụng các loại thuế không tương thích với thông lệ quốc tế, đồng thời tạo ra sự bất bình đẳng lớn về nghĩa vụ tài chính giữa hộ kinh doanh và doanh nghiệp tư nhân.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu

Luận án là công trình nghiên cứu định tính thuần túy trong khoa học pháp lý, sử dụng các phương pháp:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Áp dụng xuyên suốt các chương để đánh giá văn bản quy phạm pháp luật, học thuyết pháp lý và thực tiễn thi hành.
• Phương pháp so sánh luật: Áp dụng tại Chương 2, Chương 3 và Chương 4 để đối chiếu quy chế pháp lý, đăng ký, đại diện và thuế giữa Việt Nam với Pháp, Mỹ và Trung Quốc.
• Phương pháp lịch sử: Áp dụng tại Chương 2 và Chương 3 để khảo cứu sự biến chuyển của các mô hình kinh doanh cá nhân tại Việt Nam từ sau Đại hội VI (năm 1986) đến nay.

Nguồn tư liệu nghiên cứu bao gồm: Các văn bản luật của Việt Nam (Hiến pháp, Bộ luật Dân sự, Luật Doanh nghiệp, Luật Thương mại, Luật Quản lý thuế, Luật Đầu tư qua các thời kỳ); Luật Doanh nghiệp tư nhân Trung Quốc, Nguyên tắc chung Luật Dân sự Trung Quốc (GPCL); Bộ luật Thương mại và Bộ luật Thuế của Pháp; Bộ luật Thuế vụ Liên bang Mỹ (IRC); các báo cáo, Niên giám Thống kê của Tổng cục Thống kê.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu của luận án

Chương này tập trung tổng thuật các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến quyền tự do kinh doanh, bản chất pháp lý, thủ tục đăng ký, chế định đại diện và nghĩa vụ thuế của cá nhân kinh doanh. Tác giả chỉ ra các khoảng trống tri thức mà các công trình trước chưa giải quyết, từ đó xác lập tính cấp thiết, mục tiêu, đối tượng, phạm vi nghiên cứu, 3 câu hỏi nghiên cứu, 3 giả thuyết nghiên cứu và xây dựng khung lý thuyết gồm: Lý thuyết quyền tự do kinh doanh, Lý thuyết đại diện và Lý thuyết chi phí giao dịch làm kim chỉ nam phân tích.

Chương 2: Khái quát về cá nhân kinh doanh

Chương 2 luận giải cơ sở lý luận của quyền tự do kinh doanh dựa trên các quan điểm của Trần Thúc Linh (1955), Bùi Ngọc Cường (2002), Bùi Xuân Hải (2011), Mai Hồng Quỳ (2012), Dương Anh Sơn (2016). Chương này tái hiện lịch sử hình thành các mô hình kinh doanh cá nhân ở Việt Nam từ năm 1986 đến nay qua các giai đoạn kinh tế thị trường.

Khảo cứu kinh nghiệm quốc tế cho thấy:

• Tại Mỹ: Mô hình "Sole Proprietorship" không tạo ra một pháp nhân mới, chủ sở hữu và cơ sở kinh doanh là một về mặt pháp lý, chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản.
• Tại Pháp: Mô hình "Entreprise Individuelle" (EI) được điều chỉnh bởi Luật Thương mại theo quy chế thương nhân thể nhân, không có tài sản độc lập và chịu trách nhiệm vô hạn.
• Tại Trung Quốc: Tồn tại song song hộ kinh doanh công nghiệp - thương mại cá thể (theo Bộ luật Dân sự) và doanh nghiệp tư nhân một chủ (theo Luật Doanh nghiệp tư nhân), đều không có tư cách pháp nhân và chịu trách nhiệm vô hạn.

Phân tích bản chất pháp lý tại Việt Nam: Hộ kinh doanh do một cá nhân thành lập và doanh nghiệp tư nhân đều do một thể nhân làm chủ, không có tư cách pháp nhân, chủ sở hữu chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản của mình. Sự phân chia thành hai hình thức riêng biệt với tên gọi khác nhau tạo ra sự phân mảnh không cần thiết. Từ đó, tác giả đưa ra khái niệm chuẩn hóa về cá nhân kinh doanh: Là hình thức kinh doanh do một cá nhân có tài sản, có nơi cư trú thành lập, tự chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản của mình về mọi hoạt động kinh doanh và không có tư cách pháp nhân.

Chương 3: Đăng ký kinh doanh và vấn đề đại diện của cá nhân kinh doanh

Chương 3 tập trung phân tích hai nội dung mang tính quy chế hoạt động:

• Đăng ký kinh doanh: Pháp luật quốc tế quy định việc đăng ký cá nhân kinh doanh chủ yếu nhằm mục đích quản lý hành chính và xác lập mã số thuế (ở Mỹ, không bắt buộc đăng ký nếu dùng tên thật; ở Pháp, đăng ký qua Sổ danh bạ thương mại RCS hoặc URSSAF với thủ tục đơn giản, chi phí thấp). Tại Việt Nam, tồn tại sự phân cấp bất hợp lý: hộ kinh doanh đăng ký tại cơ quan cấp huyện (UBND cấp huyện), trong khi doanh nghiệp tư nhân đăng ký tại cơ quan cấp tỉnh (Sở Kế hoạch và Đầu tư), làm phân tán cơ sở dữ liệu quốc gia và thiếu đồng bộ trong quản lý. Tác giả kiến nghị thống nhất một đầu mối và quy trình đăng ký cho cá nhân kinh doanh.
• Vấn đề đại diện: Pháp luật các nước xem chủ sở hữu cá nhân kinh doanh đương nhiên là người đại diện, việc cử người khác quản lý chỉ mang tính chất đại diện theo ủy quyền. Tại Việt Nam, quy định về người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp tư nhân và cơ chế đại diện của chủ hộ kinh doanh bộc lộ mâu thuẫn giữa Bộ luật Dân sự và Luật Doanh nghiệp, chưa phản ánh đúng bản chất thể nhân. Tác giả đề xuất hoàn thiện quy định đại diện của cá nhân kinh doanh theo nguyên tắc đại diện theo ủy quyền thuần túy.

Chương 4: Nghĩa vụ thuế của cá nhân kinh doanh

Chương 4 phân tích sự bất cập trong chính sách thuế áp dụng đối với các hình thức cá nhân kinh doanh tại Việt Nam thông qua so sánh 3 sắc thuế/khoản thu chính:

Tiêu chí so sánh	Hộ kinh doanh (1 cá nhân) tại VN	Doanh nghiệp tư nhân tại VN	Kinh nghiệm quốc tế (Mỹ, Pháp)
Lệ phí môn bài	Áp dụng theo mức doanh thu hàng năm (thấp).	Áp dụng theo vốn điều lệ/vốn đầu tư đăng ký (mức cố định cao hơn).	Không phân biệt theo hình thức thể nhân; thu phí quản lý nghề nghiệp tối thiểu.
Thuế Giá trị gia tăng (GTGT)	Chủ yếu nộp theo phương pháp khoán hoặc tỷ lệ % trên doanh thu.	Nộp theo phương pháp khấu trừ hoặc trực tiếp, yêu cầu hóa đơn chuẩn mực.	Quản lý chặt chẽ qua hóa đơn chứng từ tài chính (Pháp phạt nặng hành vi không xuất hóa đơn).
Thuế Thu nhập	Nộp Thuế thu nhập cá nhân (TNCN) theo tỷ lệ ấn định trên doanh thu.	Phải nộp Thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) trên lợi nhuận, sau đó chủ DN chịu các ràng buộc thuế TNCN.	Đánh thuế 1 lần vào thu nhập cá nhân của chủ sở hữu (Mỹ áp dụng thuế TNCN, tránh đánh thuế trùng).

Chương này chỉ ra việc phân biệt nghĩa vụ thuế giữa hộ kinh doanh và doanh nghiệp tư nhân tạo ra lỗ hổng làm thất thu ngân sách nhà nước, đồng thời khuyến khích các chủ hộ duy trì mô hình hộ kinh doanh để hưởng lợi thuế khoán thay vì minh bạch hóa sổ sách kế toán để chuyển đổi thành doanh nghiệp.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Luận án là công trình tiến sĩ luật học đầu tiên tại Việt Nam nghiên cứu có hệ thống và toàn diện về mô hình cá nhân kinh doanh.
2. Xác lập cơ sở khoa học để khẳng định: Doanh nghiệp tư nhân và hộ kinh doanh do một cá nhân thành lập về bản chất pháp lý hoàn toàn đồng nhất — đều là hình thức kinh doanh của một thể nhân, không có tư cách pháp nhân độc lập và chịu trách nhiệm tài sản vô hạn.
3. Chuẩn hóa định nghĩa khoa học pháp lý về cá nhân kinh doanh: Là hình thức kinh doanh do một cá nhân có tài sản, có nơi cư trú thành lập, chịu trách nhiệm vô hạn về các khoản nợ trong hoạt động kinh doanh và không có tư cách pháp nhân.

Đóng góp về mặt thực tiễn và kiến nghị giải pháp

1. Thống nhất mô hình lập pháp: Kiến nghị bãi bỏ việc duy trì song song hai mô hình doanh nghiệp tư nhân và hộ kinh doanh do một cá nhân thành lập, thay thế bằng một mô hình thống nhất là "Cá nhân kinh doanh" trong hệ thống pháp luật Việt Nam.
2. Sửa đổi văn bản luật hiện hành: Đề xuất sửa đổi, bổ sung đồng bộ các quy định trong Bộ luật Dân sự, Luật Doanh nghiệp, Luật Thương mại và Luật Quản lý thuế về quy chế pháp lý, thủ tục gia nhập thị trường và chế độ đại diện của thể nhân kinh doanh.
3. Cải cách quản lý đăng ký kinh doanh: Đề xuất tập trung đầu mối quản lý dữ liệu đăng ký cá nhân kinh doanh vào hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia thống nhất, đơn giản hóa tối đa thủ tục gia nhập và rút lui khỏi thị trường.
4. Hoàn thiện chính sách thuế:
   • Thống nhất một biểu mức lệ phí môn bài căn cứ trên quy mô doanh thu thay vì hình thức tổ chức.
   • Chuẩn hóa phương pháp tính và thuế suất thuế giá trị gia tăng áp dụng cho cá nhân kinh doanh.
   • Thống nhất áp dụng cơ chế đánh thuế thu nhập một lần (thuế thu nhập cá nhân) đối với thu nhập từ hoạt động kinh doanh của thể nhân, loại bỏ việc áp thuế thu nhập doanh nghiệp đối với loại hình kinh doanh không có tư cách pháp nhân, chống thất thu thuế qua kiểm soát hóa đơn giao dịch.
5. Định hướng dài hạn: Xây dựng một đạo luật riêng điều chỉnh toàn diện về cá nhân kinh doanh (Luật Cá nhân kinh doanh) trong tương lai.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về phạm vi: Do giới hạn nghiên cứu, luận án chỉ tập trung làm rõ mô hình hộ kinh doanh do một cá nhân thành lập và doanh nghiệp tư nhân; chưa đi sâu giải quyết toàn diện các quy chế pháp lý của mô hình hộ kinh doanh do các thành viên hộ gia đình hoặc nhóm cá nhân cùng thành lập, cũng như chưa bao quát hết nhóm cá nhân hoạt động thương mại lưu động không bắt buộc đăng ký kinh doanh.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu cơ chế giải quyết tranh chấp kinh doanh, phá sản cá nhân đối với thể nhân kinh doanh; hoàn thiện khung pháp lý về chuyển đổi tài sản và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng, người lao động trong mô hình cá nhân kinh doanh đa chủ sở hữu (hộ gia đình).

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan lập pháp và quản lý nhà nước: Luận án cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn để phục vụ việc sửa đổi Luật Doanh nghiệp, Luật Thương mại và Luật Quản lý thuế, cũng như định hướng xây dựng Luật Cá nhân kinh doanh tại Việt Nam.
• Đối với công tác đào tạo và nghiên cứu học thuật: Là tài liệu tham khảo chuyên khảo cho giảng viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Dân sự tại các cơ sở đào tạo luật học và quản lý kinh tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Bản chất pháp lý cốt lõi của cá nhân kinh doanh theo luận án là gì?
Bản chất pháp lý của cá nhân kinh doanh là hình thức kinh doanh do một thể nhân làm chủ, không hình thành một thực thể pháp nhân độc lập, không có sự tách bạch tuyệt đối giữa tài sản kinh doanh và tài sản dân sự, và chủ sở hữu phải chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản của mình đối với mọi nghĩa vụ, khoản nợ phát sinh từ hoạt động kinh doanh.

2. Tại sao luận án khẳng định hộ kinh doanh (1 cá nhân) và doanh nghiệp tư nhân thực chất là một?
Bởi vì cả hai hình thức này đều do một cá nhân đầu tư vốn, toàn quyền quyết định tổ chức hoạt động kinh doanh, hưởng toàn bộ lợi nhuận và cùng chịu trách nhiệm tài sản vô hạn, không có tư cách pháp nhân. Việc pháp luật hiện hành phân chia thành hai chủ thể với cơ quan đăng ký khác nhau (cấp huyện và cấp tỉnh) và áp dụng cơ chế thuế khác nhau là thiếu cơ sở lý luận nhất quán.

3. Kinh nghiệm của Mỹ và Pháp về việc đánh thuế cá nhân kinh doanh được luận án chỉ ra như thế nào?
Tại Mỹ (mô hình Sole Proprietorship) và Pháp (mô hình Entreprise Individuelle), lợi nhuận từ hoạt động của cá nhân kinh doanh được xem là thu nhập của chính cá nhân chủ sở hữu và chỉ chịu một lần thuế thu nhập cá nhân, không bị đánh thuế thu nhập doanh nghiệp. Quản lý thuế tại Pháp được kiểm soát nghiêm ngặt thông qua hóa đơn chứng từ giao dịch để chống gian lận.

4. Vì sao quy định thuế hiện hành tại Việt Nam lại khiến chủ hộ kinh doanh không muốn chuyển đổi thành doanh nghiệp?
Hộ kinh doanh hiện nay được áp dụng phương pháp nộp thuế khoán/thuế tỷ lệ trên doanh thu với mức đóng thấp và thủ tục sổ sách đơn giản, chi phí giao dịch thấp. Trong khi đó, doanh nghiệp tư nhân phải nộp thuế thu nhập doanh nghiệp, thực hiện chế độ kế toán phức tạp và chịu mức lệ phí môn bài cao hơn, dẫn đến sự chênh lệch lớn về chi phí tuân thủ pháp luật.

Kết luận

Luận án "Pháp luật về cá nhân kinh doanh" của nghiên cứu sinh Trần Thị Lệ Thu đã làm rõ nền tảng lý luận và thực tiễn về thể nhân kinh doanh tại Việt Nam. Bằng việc phân tích so sánh với pháp luật của Pháp, Mỹ và Trung Quốc, công trình chứng minh sự đồng nhất về bản chất giữa hộ kinh doanh một chủ và doanh nghiệp tư nhân. Luận án đề xuất giải pháp lập pháp mang tính đồng bộ nhằm xóa bỏ sự phân mảnh pháp lý, thống nhất mô hình cá nhân kinh doanh, hoàn thiện thủ tục đăng ký, chế định đại diện và chính sách thuế công bằng, hướng tới xây dựng đạo luật riêng về cá nhân kinh doanh tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu về quyền tự do kinh doanh v Sách chuyên khảo “Quyền tự do kinh doanh” của các tác giả Nguyễn Thị Thu Trang, Dương Anh Sơn và Châu Thị Khánh Vân, NXB Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, năm 2020.

Quyển sách có nội dung khai thác quyền tự do kinh doanh dưới góc độ quyền kinh tế của con người. Nhóm tác giả đã chia quyền tự do kinh doanh thành bốn vấn đề lớn để nghiên cứu là: (1) Quyền tự do gia nhập thị trường bao gồm: quyền tự do đầu tư kinh doanh và quyền tự do lựa chọn mô hình tổ chức kinh doanh, quyền tự do lựa chọn ngành nghề kinh doanh, quyền tự do thực hiện thủ tục gia nhập thị trường; (2) Quyền tự do quyết định hoạt động kinh doanh bao gồm: quyền tự do quyết định vấn đề tài chính, quyền tự do tổ chức lại doanh nghiệp; (3) Quyền tự do hợp đồng bao gồm: quyền tự do giao kết và thoả thuận nội dung hợp đồng, quyền tự do thay đổi nội dung hợp đồng, quyền tự do lựa chọn luật áp dụng cho hợp đồng; (4) Quyền tự do giải quyết tranh chấp kinh doanh bao gồm: quyền tự do giải quyết tranh chấp kinh doanh thông qua trọng tài thương mại, quyền tự do giải quyết tranh chấp thông qua toà án. Đối với mỗi nội dung, nhóm tác giả đã phân tích từ góc độ so sánh về luật nội dung, đánh giá và đưa ra các khuyến nghị nhằm mục đích phổ quát hóa những quyền này vào hoạt động kinh doanh và các hoạt động liên quan của công dân. Trong luận án của mình, tác giả đã tiếp nhận và nghiên cứu hai nội dung chính liên quan đến quyền tự do gia nhập thị trường và quyền tự do quyết định hoạt động kinh doanh.

Dựa trên lý thuyết về tự do kinh doanh và các luận điểm này, tác giả giải thích lý do tại sao cá nhân kinh doanh hiện nay lựa chọn các mô hình kinh doanh khác nhau như doanh nghiệp tư nhân hoặc hộ kinh doanh. v Sách chuyên khảo “Tự do kinh doanh và vấn đề bảo đảm quyền con người tại Việt Nam” của tác giả Mai Hồng Quỳ, NXB Lao động, năm 2012. Quyển sách này tập trung trình bày về các vấn đề lý luận cơ bản liên quan đến quyền con người và quyền tự do kinh doanh, cũng như các quan điểm, chính 11 sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam về những vấn đề này. Tác giả tiến hành phân tích quyền tự do kinh doanh ở Việt Nam qua từng giai đoạn trong lịch sử.

Trong quá trình đó, tác giả tập trung nghiên cứu và phân tích các quy định cơ bản thể hiện sự bảo đảm quyền tự do kinh doanh của công dân Việt Nam, như quyền thành lập và đóng góp vốn vào doanh nghiệp, quyền của doanh nghiệp trong các lĩnh vực, quyền tự do hợp đồng và quyền tự quyết định trong việc giải quyết tranh chấp phát sinh trong lĩnh vực kinh doanh. Tác giả của cuốn sách khai thác quyền con người trong quyền tự do kinh doanh dựa trên các cơ sở lý thuyết như Hiến pháp năm 1992, Tuyên ngôn thế giới về quyền con người năm 1948 và Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hoá năm 1966. Tuy nhiên, Hiến pháp năm 2013 ra đời thay thế Hiến pháp năm 1992 và có một chương riêng về quyền con người và quyền, nghĩa vụ cơ bản của công dân đã tạo ra những bước ngoặt quan trọng trong việc thực hiện quyền tự do kinh doanh của cá nhân. Mặc dù vậy, công trình này vẫn có giá trị tham khảo đối với tác giả trong việc xem xét quyền tự do kinh doanh của công dân ở các giai đoạn lịch sử khi được áp dụng trong nghiên cứu luận án.

v Luận án Tiến sĩ Luật học “Xây dựng và hoàn thiện pháp luật kinh tế nhằm đảm bảo quyền tự do kinh doanh ở nước ta” của tác giả Bùi Ngọc Cường (2001), Trường Đại học Luật Hà Nội. Trong luận án, tác giả đã trình bày khái niệm về quyền tự do kinh doanh một cách toàn diện, bao gồm các khía cạnh liên quan đến hoạt động sản xuất và kinh doanh. Đồng thời, tác giả đã phân tích các yếu tố pháp luật chính của quyền tự do kinh doanh, bao gồm quyền sở hữu tài sản, quyền thành lập doanh nghiệp, quyền tự do hợp đồng, quyền tự do cạnh tranh và quyền tự do giải quyết tranh chấp. Trên cơ sở nghiên cứu của mình, tác giả đã hiểu khái niệm kinh doanh từ quan điểm kinh tế học và liệt kê các yếu tố pháp luật liên quan đến tự do kinh doanh.

Tác giả đưa ra quan điểm rằng quyền tự do kinh doanh bao gồm các quyền tự do khác như quyền tự do hợp đồng, quyền tự do sở hữu tài sản và quyền tự do khởi kiện. Tuy nhiên, quyền tự do hợp đồng và quyền tự do sở hữu tài sản là những quyền tự do cơ bản trong hệ thống luật dân sự, không chỉ áp dụng trong lĩnh vực 12 kinh doanh và thương mại. Quyền tự do khởi kiện liên quan đến khả năng phản kháng và chống lại sự hạn chế lựa chọn. Quyền tự do kinh doanh và quyền tự do hợp đồng không được xếp thứ bậc, mà quyền tự do hợp đồng là nền tảng của quyền tự do kinh doanh.

Mặt khác, nội dung phân tích của tác giả chủ yếu dựa vào Luật Công ty năm 1990 và Bộ luật Dân sự năm 1995, do đó giá trị tham khảo của luận án bị hạn chế. Các công trình nghiên cứu về bản chất pháp lý của cá nhân kinh doanh 1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài về bản chất pháp lý và vấn đề đại diện của cá nhân kinh doanh Cá nhân kinh doanh là thuật ngữ chưa được luật hoá tại Việt Nam. Tuy nhiên, ở các nước khái niệm này thường được đề cập đến phổ biến dưới những mô hình “Sole Proprietorship” hoặc “Sole Trader”.

Khi nghiên cứu tổng quan các công trình nước ngoài có đề cập đến bản chất pháp lý của mô hình này, tác giả xem xét lần lượt theo quy định của các nước Pháp, Mỹ và Trung Quốc để làm cơ sở phân tích và đưa ra mô hình chung cho Việt Nam. v Introduction to Business Law của Lucy Jones, NXB Oxford University Press, năm 2019 Quyển sách này trình bày đầy đủ các ngành luật cơ bản của Anh, Pháp và một số nước Châu Âu khác. Nội dung liên quan trực tiếp đến luận án bao gồm pháp luật về đại diện (từ trang 275-293) và quy định về các loại hình kinh doanh, bao gồm doanh nghiệp tư nhân (từ trang 421-440). Doanh nghiệp tư nhân được coi là hình thức kinh doanh đơn giản nhất của một thương nhân.

Luật không yêu cầu công khai trách nhiệm giải trình, cũng không có quy tắc quản lý hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, doanh nghiệp tư nhân vẫn phải tuân thủ các nghĩa vụ chung như luật lao động và luật về sức khỏe và an toàn. Doanh nghiệp tư nhân do một cá nhân duy nhất làm chủ và không bị giới hạn về quy mô hoạt động. Chủ doanh nghiệp tư nhân có quyền quyết định tổ chức và điều hành doanh nghiệp, thu lợi nhuận và chịu trách nhiệm về các khoản lỗ.

Chủ 13 doanh nghiệp tư nhân bị đánh thuế như một cá nhân và phải nộp thuế thu nhập cho lợi nhuận kiếm được. Chủ doanh nghiệp tư nhân chịu trách nhiệm vô hạn và cá nhân về các khoản nợ và trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp. Trong trường hợp thất bại, chủ doanh nghiệp tư nhân phải trả các khoản nợ bằng tài sản cá nhân và nếu không thể làm được, doanh nghiệp tư nhân có thể bị tuyên bố phá sản. Doanh nghiệp tư nhân có thể ngừng hoạt động bất cứ lúc nào mà không cần thủ tục chấm dứt và khi chủ doanh nghiệp tư nhân qua đời, kinh doanh tự động chấm dứt.

Về đại diện trong doanh nghiệp tư nhân, hình thức thường là đại diện theo uỷ quyền của cá nhân với tư cách là chủ doanh nghiệp tư nhân uỷ quyền trong từng trường hợp cụ thể. v “Business Law: Text and Cases” của Kenneth W. Clarkson và Roger LeRoy Miller, NXB Cengage, năm 2019 Quyển sách này giới thiệu về các hình thức kinh doanh và quy định pháp luật liên quan tại Mỹ, với tập trung vào đại diện và hình thức cá nhân trong kinh doanh trong Chương 7 và Chương 8. Đại diện cá nhân được quy định theo hình thức đại diện theo uỷ quyền, trong đó các thực thể kinh doanh ở Mỹ thường hoạt động thông qua đại lý của họ.

Ví dụ, nhân viên công ty đóng vai trò đại diện cho công ty và có quyền, nghĩa vụ ràng buộc với công ty bằng hợp đồng uỷ quyền đại diện. Lựa chọn hình thức kinh doanh đòi hỏi doanh nhân xem xét các yếu tố như cách đăng ký thành lập, trách nhiệm pháp lý, thuế và khả năng huy động vốn. Truyền thống kinh doanh ở Mỹ thường sử dụng ba hình thức chính là doanh nghiệp tư nhân, công ty hợp danh và công ty cổ phần. Chương 36 của sách xem xét về doanh nghiệp tư nhân và nhượng quyền thương mại, mặc dù nhượng quyền thương mại không phải là hình thức tổ chức kinh doanh, nhưng nó được các doanh nhân ở Mỹ sử dụng khá phổ biến.

Tất cả các doanh nghiệp, dù hình thức kinh doanh nào, phải tuân thủ quy định pháp luật Mỹ, bao gồm đăng ký tên doanh nghiệp, giấy phép hành nghề và đăng ký thuế nhà nước. Trong giai đoạn ban đầu, một doanh nghiệp nhỏ có thể hoạt động dưới hình thức doanh nghiệp tư nhân, trong đó chủ sở hữu là cá nhân. Vì vậy, 14 bất kỳ ai kinh doanh, có hoặc không đăng ký thành lập một tổ chức kinh doanh, nhưng có hoạt động kinh doanh riêng, đều được coi là cá nhân kinh doanh. Luật coi tất cả các cá nhân kinh doanh mới như là doanh nghiệp tư nhân, trừ khi chủ sở hữu khẳng định sử dụng một số hình thức khác như công ty hợp danh hoặc công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên, công ty cổ phần.

v “Business Law Today, Comprehensive Edition, Text & Cases” của tác giả Roger LeRoy Miller, NXB Cengage năm 2021 Quyển sách này tập trung vào các quy định pháp luật về kinh doanh thương mại hiện nay. Chương 27 giới thiệu về đại diện trong kinh doanh, trong khi Chương 30 tập trung vào mô hình doanh nghiệp tư nhân. Một trong những điểm nổi bật của quyển sách là sự trình bày chi tiết về mô hình doanh nghiệp tư nhân, một hình thức kinh doanh đơn giản và dễ thành lập.