Chương 1 TỔNG QUAN VỀ PHÁP LUẬT HỢP ĐỒNG VẬN CHUYỂN HÀNG HÓA QUỐC TẾ BẰNG ĐƯỜNG BIỂN 1. Khái quát về hoạt động vận chuyển hàng hoá quốc tế bằng đường biển 1. Khái lược tình hình Việt Nam về vận tải bằng đường biển Từ 3200 năm trước công nguyên con người đã biết sử dụng đường biển để giao lưu giữa các vùng đất với nhau. Những người Ai Cập cổ đại đã bắt đầu những chuyến thám hiểm đầu tiên trên biển vào khoảng thời gian 2750 năm về trước.
Phát hiện vĩ đại nhất của thám hiểm hàng hải là việc Christopher Columbus tìm ra Châu Mỹ vào Thế kỷ XV. Con người vì thế ngày càng ham muốn khám phá thế giới rộng lớn, ham muốn chinh phục những miền đất lạ. Những thương nhân của vùng đất Phoenica cũng bắt đầu những chuyến giao lưu với vùng đất mới từ thế kỷ VII trước Công Nguyên. Người Trung Quốc phát minh ra chiếc la bàn đầu tiên mở màn cho việc phát triển ngành khoa học hàng hải.
Theo thời gian, nhu cầu giao thương hàng hóa đã thúc đẩy việc sử dụng phương tiện tàu biển vào mục đích kinh tế. Vậy là vận chuyển hàng hóa bằng đường biển ra đời và càng ngày càng phát triển theo sự phát triển của giao lưu kinh tế quốc tế. Ngành vận tải biển phát triển mạnh và trở thành ngành vận tải hiện đại trong hệ thống vận tải quốc tế. Việt Nam có tổng chiều dài đường bờ biển khoảng 3260 km, và nằm trên con đường hàng hải nối liền Đông - Tây qua Biển Đông, có nhiều cảng nước sâu.
Đây là một lợi thế rất lớn không chỉ về kinh tế biển, vận tải biển, văn hóa biển, mà còn là lợi thế về địa chính trị, quân sự khiến thế giới phải chú ý. Hiện nay Việt Nam có tới trên 100 cảng biển lớn nhỏ với tổng chiều dài bến cảng khoảng 30. Hệ thống các cảng phía Bắc (từ Quảng Ninh 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đến Ninh Bình) gồm 22 cảng, trong đó quan trọng nhất là cảng Cái Lân và cụm cảng Hải Phòng. Hệ thống các cảng miền Trung (từ Thanh Hoá đến Bình Thuận) gồm 37 cảng với các cụm cảng quan trọng nhất là Đà Nẵng (đa chức năng) và Nghi Sơn, Dung Quất (chuyên dùng).
Hệ thống các cảng miền nam (từ Bà Rịa-Vũng Tàu đến Kiên Giang) gồm 45 cảng, hiện là khu vực có mật độ lưu thông hàng hoá lớn nhất trên cả nước, đặc biệt là khu vực cảng Sài Gòn - Thị Vải-Vũng Tàu. Các tuyến đường biển nội địa quan trọng nhất đều xuất phát từ các trung tâm trung chuyển nêu trên. Các tuyến đường biển quốc tế quan trọng nhất xuất phát từ Hải Phòng/TP Hồ Chí Minh đi khu vực Đông Á (Nga, Nhật, Hàn Quốc, Hong Kong, Singapore…). Rõ ràng Việt Nam đang được thiên nhiên đang ưu đãi rất nhiều trong việc phát triển vận tải biển.
Cùng tốc độ tăng trưởng nhanh chóng của thương mại quốc tế, ngành vận tải biển Việt Nam đang có những cơ hội to lớn. Theo thống kê, lượng hàng hóa quốc tế vận chuyển qua đường biển chiếm 80% tổng lưu lượng hàng xuất nhập khẩu của Việt Nam. Vì vậy, vai trò của nó tới hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam là rất quan trọng. Khái niệm vận chuyển hàng hoá quốc tế bằng đường biển Hoạt động hàng hải bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau trong đó có hoạt động vận chuyển đường biển.
Ngoài những tính chất của hoạt động vận chuyển nói chung, vận chuyển đường biển có những đặc thù riêng do chính việc sử dụng tàu biển để chuyên chở hàng hóa, hành khách và hành lý từ nơi này tới nơi khác. Vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển là quá trình sử dụng tàu biển để vận chuyển hàng hóa theo tuyến đường cố định hoặc không cố định từ nước này tới nước khác. Theo nghĩa rộng vận chuyển hóa hóa quốc tế là sự tập hợp các yếu tố kinh tế kỹ thuật nhằm khai thác, chuyên chở bằng tàu biển một cách có hiệu quả hàng hóa xuất nhập khẩu trong thương mại quốc tế. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển được tiến hành thông qua các doanh nghiệp, tổ chức chuyên ngành thực hiện.
Vận chuyển hàng hóa bằng đường biển là một ngành dịch vụ. Do vậy nó có những sự khác biệt so với những ngành sản xuất vật chất khác. Có thể liệt kê một số khác biệt như sau: + Thứ nhất, việc sản xuất của ngành vận chuyển không tạo ra sản phẩm có hình thái vật chất cụ thể. Sản phẩm của vận tải là sự di chuyển vị trí của đối tượng được vận chuyển.
Nó cũng không có khả năng dự trữ sản phẩm để tiêu dùng mà chỉ có khả năng dự trữ năng lực vận tải như dự trữ số lượng tàu. + Thứ hai, thông qua hoạt động vận chuyển người và hàng hóa, vận tải biển đảm bảo cho các mối liên hệ trên không gian, phục vụ sản xuất và sinh hoạt, mối giao lưu kinh tế - xã hội giữa các vùng và giữa các nước. Sự phát triển vận tải biển có ý nghĩa hết sức to lớn trong phân công lao động theo lãnh thổ. + Thứ ba, các điều kiện tự nhiên ảnh hưởng chủ yếu tới các vấn đề kỹ thuật của sự phân bố và khai thác của mạng lưới các tuyến vận tải biển.
Còn các điều kiện kinh tế - xã hội có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển và phân bố cũng như sự hoạt động của ngành. + Thứ tư, đối tượng của dịch vụ là hàng hóa của những chủ sở hữu khác chủ tầu. Vận chuyển bằng đường biển chỉ làm thay đổi vị trí trong không gian của hàng hóa chứ không tác động kỹ thuật hay công nghệ làm thay đổi hình dáng, kích thước hay phẩm chất của đối tượng chuyên chở. Điều 27, khoản 1, Luật Thương mại năm 2005 của Việt Nam có qui định: “mua bán hàng hóa quốc tế được thực hiện qua hình thức xuất khẩu, nhập khẩu, tạm nhập, tái xuất, tạm xuất, tái nhập và chuyển khẩu”.
Điều đó có nghĩa là, mua bán hàng hóa được coi là có yếu tố quốc tế khi hàng hóa đó đi 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ra, đi vào hay đi qua lãnh thổ của một quốc gia nhất định hay còn gọi là hàng hóa xuất nhập khẩu. Vì vậy, được coi là hoạt động vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển khi hoạt động đó phải vượt qua biên giới. Tuy nhiên có thể có qui định hàng hóa qua lại từ hoặc tới một đặc khu trong phạm vi lãnh thổ của một quốc gia nào đó cũng được xem là hoạt động xuất nhập khẩu tùy thuộc vào pháp luật của quốc gia đó. Như vậy, vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển là một phương thức vận chuyển đáp ứng nhu cầu di chuyển vị trí của đối tượng vận chuyển mà cụ thể ở đây là hàng hóa xuất nhập khẩu.
Qua đó ta có thể xác định vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển là việc di chuyển hàng hóa xuất nhập khẩu từ nơi này đến nơi khác bằng phương tiện chuyên chở đường biển mà cụ thể là tàu biển. Ưu điểm và nhược điểm của hoạt động vận chuyển hàng hoá quốc tế bằng đường biển (1) Hoạt động vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển có những ưu điểm cụ thể sau: Thứ nhất, vận chuyển bằng đường biển không đòi hỏi kỹ thuật, công nghệ quá cầu kỳ và quá khắt khe như đối với vận chuyển bằng đường hàng không. Thứ hai, vận chuyển bằng đường biển có khả năng kết nối nhiều quốc gia, châu lục trên toàn cầu. Thứ ba, tuyến đường của vận chuyển đường biển là tuyến đường tự nhiên trên mặt biển.
Vì vậy vận chuyển bằng biển không bị lệ thuộc vào địa hình gồ ghề, khúc khuỷu của trái đất. Thứ tư, vận chuyển bằng đường biển có thể phục vụ chuyên chở tất cả các loại hàng hoá trong buôn bán quốc tế với cước phí phải chăng khác với sự khó tính trong vận chuyển hàng không (tránh vận cấm vận chuyển các hàng 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hóa nguy hiểm như những chất có từ tính cao, chất phóng xạ, chất dễ nổ, dễ cháy…). Tất cả các loại hàng hóa trong buôn bán quốc tế đều có thể được chuyên chở bằng đường biển: Từ các loại hàng thể rắn như máy móc, trang thiết bị, sản phẩm dệt may đến thể lỏng, khí như dầu thô, khí ga. thậm chí cả các loại nhiên liệu.
Các loại hàng hóa đặc biệt như hạt nhân, súng đạn, các loại khí hóa lỏng cũng đều có thể được vận chuyển bằng tàu biển. Khác với vận tải hàng không chủ yếu vận chuyển những loại hàng nhẹ trong thời gian nhanh chóng, vận chuyển hàng hải có thể chuyên chở được những loại hàng hóa với khối lượng hoặc thể tích lớn mà không ảnh hưởng nhiều đến cước phí. Các tuyến đường vận chuyển trên biển hầu hết là những tuyến đường giao thông tự nhiên, không ai phải bỏ tiền ra để xây dựng, quản lý, kiểm tra các tuyến đường mà các tàu chuyên chỏ hàng hóa đi qua. Các tàu biển cũng không nhất định phải di chuyển trên một rãnh hay ray nhất định như đường sắt.
Tàu biển tự xác định hướng đi và vị trí của mình trên bản đồ tọa độ thông qua la bàn và trung tâm điều khiển tàu. Năng lực chuyên chở của vận tải đường biển rất lớn. Nhìn chung năng lực chuyên chở của công cụ vận tải đường biển (tàu biển) không bị hạn chế như các công cụ của các phương thức vận tải khác. Chẳng hạn năng lực chuyên chở khổng lồ như tàu sân bay không thể có ở những loại phương tiện vận chuyển khác dù ở trên mặt đất.
Vận chuyển đường đường biển không cần lượng vốn quá lớn để đầu tư cho cơ sở hạ tầng và kiểm soát đường biển. Loại hình này phù hợp với tất cả các nước có đường bờ biển không kể nước đó là nước phát triển hay đang và kém phát triển. (2) Đối lập với các ưu điểm trên, vận chuyển bằng đường biển cũng có những nhược điểm nhất định sau: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ nhất, vận chuyển bằng đường biển phụ thuộc rất nhiều vào điệu kiện tự nhiên như thời tiết hay địa lý của các vùng biển. Thứ hai, hoạt động vận chuyển bằng đường biển phụ thuộc vào tình hình thương mại quốc tế.
Trong điều kiện hiện nay, do ảnh hưởng của cuộc suy thoái kinh tế thế giới, lưu lượng hàng xuất nhập khẩu giảm mạnh kéo theo sự kém khởi sắc của vận chuyển bằng đường biển. Thứ ba, tốc độ của tàu biển thấp.