Chương I: Cơ sở lý luận và tổng quan về Hỗ trợ phát triển chính thức của 12 Ngân hàng Phát triển Châu Á cho Lâm nghiệp Chương II: ODA của ADB trong Lâm nghiệp Việt Nam: nghiên cứu trường hợp dự án Khu vực Lâm nghiệp và quản lý rừng phòng hộ đầu nguồn Chương III: Kiến nghị về giải pháp trong sử dụng ODA của ADB cho Lâm nghiệp 13 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ HỖ TRỢ PHÁT TRIỂN CHÍNH THỨC CỦA NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN CHÂU Á CHO LÂM NGHIỆP 1. Khái niệm Theo Nghị quyết của Đại hội đồng Liên hiệp quốc năm 1970, nhóm các nước phát triển hàng năm phải trích 0,7% Tổng sản phẩm quốc dân (GNP) của mình để thực hiện nghĩa vụ đối với các nước nghèo thông qua hình thức Hỗ trợ phát triển chính thức gọi tắt là ODA (Official Development Assistance). Như vậy, về bản chất ODA là một hình thức đầu tư nước ngoài. Quan điểm về ODA thay đổi cùng với quá trình phát triển của nền kinh tế thế giới.
Trước những năm 1970, ODA được coi là nguồn vốn viện trợ ngân sách của các nước phát triển giành cho các nước chậm phát triển và đang phát triển. Với quan điểm này, ODA mang tính tài trợ là chủ yếu. Từ những năm 70 trở lại đây, quan niệm về ODA đã có nhiều thay đổi. Theo Báo cáo nghiên cứu chính sách của Ngân hàng Thế giới (WB) xuất bản vào tháng 6 năm 1999 đã đưa ra định nghĩa về ODA như sau: : “ODA là một phần của tài chính phát triển chính thức ODF (Offcial Development Finance) trong đó có yếu tố viện trợ không hoàn lại cộng với cho vay ưu đãi và phải chiếm ít nhất 25% trong tổng vốn viện trợ”.
Tại Việt Nam, định nghĩa ODA sử dụng trong Nghị định số 131/2006/NĐ-CP ngày 9 tháng 11 năm 2006 về “Quy chế quản lý và sử dụng nguồn hỗ trợ phát triển chính thức”, cụ thể: “Hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) là hoạt động hợp tác phát triển giữa Nhà nước hoặc Chính phủ Việt Nam với nhà tài trợ, bao gồm: Chính phủ nước ngoài, các tổ chức liên chính phủ hoặc liên quốc gia; hình thức cung cấp ODA bao gồm: ODA không hoàn lại; ODA vay ưu đãi có yếu tố không hoàn lại đạt ít nhất 35% đối 14 với các khoản vay có ràng buộc và 25% đối với các khoản vay không ràng buộc”. Ngày nay, trong thời kỳ toàn cầu hoá, nền kinh tế Thế giới đã hình thành một xu thế hoàn toàn mới. Quan niệm ODA cũng đã thay đổi theo xu thế này và được hiểu là một hình thức hợp tác phát triển của các nước công nghiệp hoá và các tổ chức quốc tế với các nước đang phát triển. Hình thức tài trợ ODA - ODA không hoàn lại: là hình thức cung cấp ODA không phải hoàn lại cho nhà tài trợ (cho không).
Tuỳ theo hoàn cảnh của mỗi nước nhận viện trợ mà tỷ lệ ODA viện trợ không hoàn lại trong tổng lượng vốn ODA tài trợ có sự khác biệt, có thể đối với nước này viện trợ không hoàn lại chiếm tỷ lệ cao trong tổng vốn ODA nhưng ở các nước khác tỷ lệ này lại thấp. - ODA cho vay ưu đãi (hay còn gọi là tín dụng ưu đãi): là khoản vay với các điều kiện ưu đói về lãi suất, thời gian ân hạn và thời gian trả nợ, bảo đảm “yếu tố không hoàn lại” (cũng gọi là “thành tố hỗ trợ”) đạt ít nhất 25%. Đây là nguồn thu phụ thêm (Nhà nước phải đi vay) để bù đắp thâm hụt ngân sách Nhà nước, vì vậy nó được sử dụng dưới hình thức tín dụng đầu tư cho các mục đích có khả năng thu hồi vốn, hoàn trả cho Nhà nước cả vốn lẫn lãi để trả nợ nước ngoài. - ODA hỗn hợp: là các khoản viện trợ không hoàn lại hoặc các khoản vay ưu đãi được cung cấp đồng thời với các khoản tín dụng thương mại nhưng tính chung lại, “yếu tố không hoàn lại” đạt không dưới 25% của tổng giá trị của các khoản đó.
Nhìn chung, hiện nay, các nước cung cấp ODA đang có chiều hướng giảm ODA không hoàn lại và tăng hình thức tín dụng ưu đãi và ODA hỗn hợp. Các nguồn cung cấp ODA chủ yếu ODA được cung cấp theo 2 dạng song phương và đa phương: 15 - Các đối tác cung cấp ODA song phương: + OECD: bao gồm 24 nước công nghiệp phát triển gồm: Aó, Australia, Bỉ, Canada, Đan Mạch, Phần Lan, Pháp, Đức, Hy Lạp, Ai xơ len, Italia, Nhật Bản, Lúc xăm bua, Hà Lan, Niu di lân, Na Uy, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Thụy Điển, Thụy Sỹ, Thổ Nhĩ Kỳ, Anh, Mỹ. Đây là những nước có tiềm lực kinh tế lớn đồng thời cũng là những nước cung cấp ODA chủ yếu trên thế giới. + Các nước Xuất khẩu dầu mỏ (OPEC) như: Kô Oét, Ả Rập Xê Út, các tiểu Vương quốc Ar rập thống nhất Ngoài ra, trước năm 1991, ODA song phương còn được cung cấp bởi Liên Xô (là nước cung cấp ODA chủ yếu trong khối Đông Âu) và một số nước Đông Âu khác như Bungari, Tiệp Khắc, CHDC Đức.
- Các đối tác cung cấp ODA đa phương: Bên cạnh việc cung cấp ODA song phương, ODA còn được chuyển giao thông qua các Tổ chức viện trợ đa phương bao gồm: + Các tổ chức thuộc hệ thống Liên hợp quốc như: Chương trình phát triển của Liên hợp quốc (UNDP), Quỹ nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF), Chương trình lương thực thế giới (WPF), Quỹ dân số Liên hợp quốc (UNFPA), Tổ chức Y tế thế giới (WHO), Tổ chức Nông nghiệp và lương thực (FAO),Tổ chức phát triển công nghiệp của LHQ (UNIDO); Cao uỷ LHQ về người tỵ nạn (UNHCR), Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA); Tổ chức văn hoá, khoa học và giáo dục của LHQ (UNESCO); Quỹ quốc tế về phát triển nông nghiệp (IFAD) + Liên minh Châu Âu (EU), Tổ chức hợp tác kinh tế và phát triển (OECD), Hiệp hội các nước Đông Nam Á (ASEAN) + Các tổ chức phi chính phủ (NGO) 16 + Các tổ chức tài chính quốc tế, gồm: Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), Tập đoàn Ngân hàng Thế giới (WB) gồm 5 tổ chức: Ngân hàng Quốc tế về Tái thiết và Phát triển (International Bank for Reconstruction and Development-IBRD), Hiệp hội Phát triển Quốc tế (International Development Association-IDA), Công ty Tài chính Quốc tế (International Finance Corporation-IFC), Cơ quan Bảo hiểm đầu tư đa phương (Multilateral Investment Guarantee Agency-MIGA) và Trung tâm Quốc tế Giải quyết tranh chấp về đầu tư (International Center for Solving Investment Dispute-ICSID), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Ngân hàng phát triển Châu Phi (AfDB), Quỹ viện trợ của OPEC, Quỹ Kuwait, Hiệp hội phát triển quốc tế (IDA), v. Đặc điểm của nguồn vốn ODA - Thời gian cho vay khá dài (thường từ 25 - 40 năm), thời gian ân hạn từ 8 đến 10 năm. - Khối lượng vốn vay lớn với lãi suất ưu đãi (từ 0 - 3%/năm). Do vậy, với mục tiêu trợ giúp các nước đang phát triển, ODA ưu đãi hơn bất cứ một nguồn tài trợ nào khác.
- Thông thường, ODA có một phần viện trợ không hoàn lại, phần này không dưới 25% tổng số ODA được tài trợ. Đây chính là đặc điểm phân biệt giữa viện trợ và cho vay thương mại. - Việc tài trợ ODA của các nước phát triển thường đi kèm với các điều kiện ràng buộc. Tuỳ mục đích đầu tư của từng nhà tài trợ mà có những điều kiện ràng buộc khác nhau.
Bên cạnh một số nhà tài trợ chỉ quan tâm đến yếu tố an toàn của việc tài trợ (thường đi kèm với các điều kiện như tốc độ phát triển kinh tế phù hợp, ổn định về chính trị) thì tồn tại những nhà tài trợ luôn “ép” các nước nhận tài trợ phải sử dụng dịch vụ hàng hoá (thậm chí hàng hoá dư thừa) của mình sản xuất ra hoặc sử dụng ODA như một phương tiện để 17 điều chỉnh các chính sách kinh tế – chính trị của các nước nhận viện trợ theo hướng có lợi cho các nước tài trợ. - Một điểm nữa cần phải nhấn mạnh rằng ODA là nguồn vốn vay nợ của nước ngoài, là nguồn vốn mà nước đi vay sẽ phải thanh toán trong một thời gian nhất định. Chính vì vậy cần phải xem xét dự án viện trợ trong điều kiện tài chính tổng thể, nếu không, việc tiếp nhận viện trợ có thể trở thành gánh nặng nợ nần lâu dài cho nền kinh tế. Nguồn ODA của ADB dành cho Lâm nghiệp các nƣớc khu vực Châu Á - Thái Bình Dƣơng 1.
Mục tiêu và đặc điểm của ODA từ ADB Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) được thành lập năm 1966 là một tổ chức tín dụng Quốc tế liên chính phủ của các nước Châu Á - Thái Bình Dương với 67 quốc gia thành viên. Đây là một thể chế tài chính đa phương cung cấp các khoản tín dụng và hỗ trợ kĩ thuật (TA) nhằm giúp các nước trong khu vực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, xóa đói giảm nghèo thông qua việc phát triển kinh tế bền vững. Đối tượng đầu tư chủ yếu của ADB là chính phủ các quốc gia đang phát triển, khu vực tư nhân, các tổ chức phi chính phủ, các tổ chức xã hội cộng đồng và các quỹ tài trợ. Hiện nay, ADB là một trong những nhà tài trợ vốn vay ưu đãi ODA lớn nhất cho Việt Nam.
Về ODA của ADB, hiểu một cách đơn giản, đây là nguồn vốn ADB tài trợ cho các quốc gia đang phát triển nhằm mục tiêu cơ bản là xóa đói giảm nghèo, phát triển hạ tầng cơ sở, cải thiện điều kiện sống và giúp đỡ chính phủ cải tổ chính sách phát triển đất nước một cách bền vững. Mục tiêu: Mục tiêu chủ yếu ODA của ADB dành cho các quốc gia đang phát triển trong khu vực đó là: - Xoá đói giảm nghèo - Nâng cao trình độ dân trí 18 - Cải thiện môi trường tự nhiên - Phát triển giới - Giúp Chính phủ các quốc gia này phát triển thể chế và chính sách phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế, chính trị một cách bền vững. Đặc điểm: - Thứ nhất, ODA của ADB xuất phát từ thực hiện mục tiêu xoá đói giảm nghèo tại các quốc gia đang phát triển và giúp Chính phủ các quốc gia này cải tổ chính sách chính trị, kinh tế – xã hội một cách hợp lý nhằm tạo ra một thế giới ổn định về kinh tế và chính trị. Bên cạnh đó, ODA của ADB cũng được thực hiện trên cơ sở hiến chương của Liên Hợp quốc, đặc biệt là trên khía cạnh bình đẳng về chủ quyền và không can thiệp vào công vịêc nội bộ của nước tiếp nhận ODA.
Đây cũng chính là mục tiêu chung của đa số các nhà tài trợ khác.