Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ PHÁP LÝ VỀ NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI CỔ PHẦN, NIÊM YẾT CỔ PHIẾU TRÊN THỊ TRƢỜNG CHỨNG KHOÁN VÀ PHÁP LUẬT VỀ NIÊM YẾT CỔ PHIẾU CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI CỔ PHẦN 1.1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ PHÁP LÝ VỀ NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI CỔ PHẦN VÀ NIÊM YẾT CỔ PHIẾU TRÊN THỊ TRƢỜNG CHỨNG KHOÁN 1. Nhận diện về ngân hàng thƣơng mại Ngân hàng thương mại là một loại hình doanh nghiệp đặc đặc biệt, điều này thể hiện ở mục tiêu và hoạt động của NHTM là thực hiện hoạt động kinh doanh tiền tệ, tín dụng và các dịch vụ liên quan đến hoạt động tài chính tiền tệ ngân hàng theo quy định của pháp luật, phục vụ các doanh nghiệp và các thành phần kinh tế khác vì mục tiêu lợi nhuận, góp phần thực hiện các mục tiêu kinh tế của Nhà nước. Tổ chức và hoạt động của NHTM được thực hiện theo các quy định của Luật Các tổ chức tín dụng, Luật Ngân hàng Nhà nước (NHNN) và các quy định hiện hành của NHNN Việt Nam. Ngân hàng thương mại đóng vai trò là một định chế tài chính trung gian, là nhân tố quan trọng trong việc khai thông nguồn vốn tiết kiệm đáp ứng nhu cầu đầu tư, tiêu dùng của các cá nhân và tổ chức trong nền kinh tế.
Đồng thời nó cũng giữ vai trò quan trọng trong việc đảm bảo cho nền kinh tế vận hành hữu hiệu thông qua các kênh huy động vốn từ dân cư và phân phối lại nguồn vốn đó thông qua các hình thức cấp tín dụng theo quy định của pháp luật. Theo Luật Các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XII, kỳ họp thứ 7 thông qua ngày 16 tháng 6 năm 2010: "Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận" [35]. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Qua các khái niệm trên chúng ta có thể rút một số đặc trưng của NHTM như sau: - Ngân hàng thương mại là một loại hình doanh nghiệp có địa vị pháp lý bình đẳng như tất cả các loại hình doanh nghiệp khác, có ngành nghề kinh doanh chính là kinh doanh tiền tệ và hoạt động ngân hàng, hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận. NHTM là một pháp nhân độc lập, tổ chức bộ máy tổ chức chặt chẽ, có hệ thống kiểm tra, kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro, hệ thống các đơn vị nghiệp vụ, đơn vị kinh doanh (chi nhánh và phòng giao dịch) đáp ứng các tiêu chuẩn, điều kiện theo quy định của pháp luật.
- Ngân hàng thương mại là một loại hình doanh nghiệp đặc biệt. Tính chất "đặc biệt" NHTM thể hiện các mặt sau: Lĩnh vực hoạt động kinh doanh của NHTM là tiền tệ, tín dụng và dịch vụ ngân hàng - đây được coi là lĩnh vực đặc biệt vì nó liên quan trực tiếp đến tất cả các ngành, đến mọi mặt của đời sống kinh tế xã hội, được ví là "mạch máu của nền kinh tế", là bức tranh phản ánh dòng vốn của bất kỳ đất nước nào. Mặt khác, lĩnh vực tiền tệ ngân hàng là lĩnh vực cực kỳ nhạy cảm, đòi hỏi luôn có sự thận trọng trong việc điều hành hoạt để tránh gây thiệt hại cho nền kinh tế. NHTM là một doanh nghiệp nhưng nguồn vốn mà ngân hàng sử dụng để kinh doanh chủ yếu là nguồn vốn huy động từ bên ngoài, vốn tự có của ngân hàng chiếm tỷ trọng rất thấp trong tổng nguồn vốn kinh doanh.
- Ngân hàng thương mại là một trung gian tài chính, bản chất "trung gian tài chính" của NHTM thể hiện ở việc NHTM là tổ chức thực hiện việc "đi vay để cho vay", nghĩa là NHTM sử dụng nguồn vốn huy động thông qua các kênh huy động và tái sử dụng nguồn vốn đó để thực hiện cấp tín dụng, giải ngân đến các đối tượng có nhu cầu vay vốn và đáp ứng được điều kiện do NHTM đặt ra trên nguyên tắc bảo toàn nguồn vốn, có lãi và đảm bảo tuân thủ quy định pháp luật và hướng dẫn của NHNN về nguyên tắc cho vay, thẩm định tiền vay. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngân hàng thương mại là một định chế tài chính trung gian có vị trí quan trọng nhất trong việc khai thông các nguồn vốn đáp ứng nhu cầu đầu tư của các chủ thể trong nền kinh tế, đồng thời nó cũng có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo cho nền kinh tế vận hành nhịp nhàng, hữu hiệu. NHTM hoạt động theo định chế tài chính tổng hợp và là thành viên chủ yếu tham gia vào hoạt động của thị trường tiền tệ cũng như thị trường vốn. Chức năng trung gian tài chính của NHTM bao gồm chức năng trung gian tín dụng và chức năng trung gian thanh toán cho các tổ chức, cá nhân trong nền kinh tế.
Chức năng trung gian tín dụng của NHTM là việc ngân hàng làm cầu nối giữa người có vốn và người có nhu cầu sử dụng vốn, hay nói các khác NHTM đóng vai trò vừa là chủ thể đi vay, vừa là chủ thể cho vay trong nền kinh tế [30]. Ngân hàng thương mại thực hiện chức năng trung gian thanh toán khi ngân hàng thực hiện theo yêu cầu của khách hàng như trích một khoản tiền trên tài khoản tiền gửi để thanh toán tiền hàng hóa, dịch vụ hoặc nhập vào một khoản tiền gửi của khách hàng từ tiền bán hàng hóa hoặc các khoản phải thu khác theo lệnh của chủ tài khoản hoặc người được ủy quyền để làm tăng số dư tài khoản thanh toán. Hiện nay, NHTM nắm giữ phần lớn các khoản chi trả, thanh toán về hàng hóa và dịch vụ của các doanh nghiệp và một bộ phận dân cư. Trong quá trình thực hiện nghiệp vụ tín dụng và thanh toán, NHTM có điều kiện thuận lợi về thông tin, quan hệ với các doanh nghiệp; mặt khác đội ngũ nhân viên ngân hàng có chuyên môn sâu sắc trong lĩnh vực tài chính, đầu tư, quản lý dòng tiền nên từ đó có khả năng làm tư vấn tài chính, tư vấn đầu tư, đại lý phát hành cổ phiếu, trái phiếu doanh nghiệp, đại lý bảo hiểm, ngân hàng lưu ký chứng khoán.
NHTM cũng có thể tham gia trực tiếp vào thị trường tiền tệ thông qua việc mua bán các loại chứng khoán hoặc đơn thuần làm dịch vụ kinh doanh tiền tệ để thu lợi nhuận. NHTM cũng sử dụng các 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nguồn lực để tạo ra sản phẩm dịch vụ ngân hàng mới, thỏa mãn nhu cầu dịch vụ ngân hàng của người dân. Hiện nay, các sản phẩm dịch vụ ngân hàng rất đa dạng, đáp ứng phần lớn nhu cầu của người dân, doanh nghiệp thông qua các kênh cung cấp rất đa dạng như sản phẩm truyền thống, sản phẩm ngân hàng điện tử. Hoạt động của ngân hàng thƣơng mại Theo quy định tại Luật các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12, nội dung và phạm vi hoạt động chính của ngân hàng của NHTM như sau: - Nhận tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm và các loại tiền gửi khác.
Phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu, trái phiếu để huy động vốn trong nước và nước ngoài. Như vậy, hoạt động nhận tiền gửi của NHTM bản chất là một kênh huy động truyền thống, qua đó thu hút được lượng tiền vốn dư thừa trong dân cư và doanh nghiệp. Ngoài ra, thông qua việc phát hành chứng chỉ tiền gửi và các loại chứng khoán, NHTM cũng thực hiện được chức năng huy động vốn; tuy nhiên đây là các kênh huy động vốn mang tính hiện đại và linh động hơn rất nhiều so với hoạt động nhận tiền gửi truyền thống. - Cấp tín dụng dưới các hình thức: Cho vay; chiết khấu, tái chiết khấu công cụ chuyển nhượng và giấy tờ có giá khác; bảo lãnh ngân hàng; phát hành thẻ tín dụng; bao thanh toán trong nước; bao thanh toán quốc tế đối với các ngân hàng được phép thực hiện thanh toán quốc tế; các hình thức cấp tín dụng khác sau khi được NHNN chấp thuận.
Như vậy, bản chất của hoạt động cấp tín dụng của NHTM là sự phân phối lại nguồn vốn cho các đối tượng có nhu cầu về tín dụng, tạo nguồn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh trở lại của nền kinh tế. - Mở tài khoản thanh toán cho khách hàng; cung ứng các phương tiện thanh toán; cung ứng các dịch vụ thanh toán; tổ chức và tham gia các hệ thống thanh toán. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Ngân hàng thương mại được mở tài khoản tiền gửi, tài khoản thanh toán ở nước ngoài theo quy định của pháp luật về ngoại hối. - Góp vốn, mua cổ phần: NHTM phải thành lập hoặc mua lại công ty con, công ty liên kết để thực hiện hoạt động kinh doanh sau đây: Bảo lãnh phát hành chứng khoán, môi giới chứng khoán; quản lý, phân phối chứng chỉ quỹ đầu tư chứng khoán; quản lý danh mục đầu tư chứng khoán và mua, bán cổ phiếu; cho thuê tài chính; bảo hiểm.
NHTM được thành lập, mua lại công ty con, công ty liên kết hoạt động trong lĩnh vực quản lý tài sản bảo đảm, kiều hối, kinh doanh ngoại hối, vàng, bao thanh toán, phát hành thẻ tín dụng, tín dụng tiêu dùng, dịch vụ trung gian thanh toán, thông tin tín dụng. Như vậy, hoạt động góp vốn, mua cổ phần của NHTM được quy định khá chặt chẽ. Thông thường các NHTM chỉ được góp vốn, mua cổ phần trực tiếp trong các lĩnh vực có liên quan trực tiếp tới hoạt động ngân hàng như kiều hối, vàng, bao thanh toán, tín dụng tiêu dùng. còn đối với các hoạt động khác như chứng khoán, quản lý quỹ, cho thuê tài chính, bảo hiểm thì NHTM bắt buộc phải thực hiện thông qua công ty con, công ty liên kết của NHTM.
- Tham gia thị trường tiền tệ: NHTM được tham gia đấu thầu tín phiếu Kho bạc, mua, bán công cụ chuyển nhượng, trái phiếu Chính phủ, tín phiếu Kho bạc, tín phiếu NHNN và các giấy tờ có giá khác trên thị trường tiền tệ. - Kinh doanh, cung ứng dịch vụ ngoại hối và sản phẩm phái sinh: Sau khi được NHNN chấp thuận bằng văn bản, NHTM được kinh doanh, cung ứng dịch vụ cho khách hàng ở trong nước và nước ngoài các sản phẩm sau đây: Ngoại hối; phái sinh về tỷ giá, lãi suất, ngoại hối, tiền tệ và tài sản tài chính khác.