Nghiên Cứu Đặc Điểm Phân Bố và Nhân Giống Cây Xạ Đen (Ehretia asperula Zoll.) Tại Tỉnh Hòa Bình

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu đặc điểm phân bố thử nghiệm nhân giống cây xạ đen ehretia asperula zoll mor bằng phương, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Đỗ Thanh Hải
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Dư
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Bảo Vệ Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Nhân Giống Cây Xạ Đen Tại Hòa Bình
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu về chi Cườm rụng (Ehretia P. Browne) trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về chi Cườm rụng tại Việt Nam
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về cây Xạ đen
• 1.4. Cơ sở khoa học của nhân giống thực vật bằng hom

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Nhân Giống Cây Xạ Đen Tại Hòa Bình

Cây Xạ đen (Ehretia asperula Zoll.) là một trong những loài cây thuốc quý hiếm tại Việt Nam, đặc biệt là ở tỉnh Hòa Bình. Nghiên cứu về cây Xạ đen không chỉ giúp bảo tồn nguồn gen mà còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế cho người dân địa phương. Việc nhân giống cây Xạ đen bằng phương pháp giâm hom và gieo hạt đang được chú trọng nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao về dược liệu này.

1.1. Đặc Điểm Sinh Thái Của Cây Xạ Đen

Cây Xạ đen thường mọc ở vùng núi cao, có khả năng sinh trưởng tốt trong điều kiện khí hậu nhiệt đới. Đặc điểm sinh thái của cây bao gồm chiều cao từ 3-10m, lá đơn, cuống lá dài khoảng 1cm, và hoa có màu trắng. Những đặc điểm này giúp cây thích nghi tốt với môi trường sống tại Hòa Bình.

1.2. Vai Trò Của Cây Xạ Đen Trong Y Học Cổ Truyền

Cây Xạ đen được sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền để điều trị nhiều loại bệnh, đặc biệt là ung thư. Theo nghiên cứu, dịch chiết từ cây này có khả năng ức chế sự phát triển của tế bào ung thư, mang lại hy vọng cho nhiều bệnh nhân.

II. Thách Thức Trong Việc Nhân Giống Cây Xạ Đen Tại Hòa Bình

Mặc dù cây Xạ đen có giá trị kinh tế và y học cao, nhưng việc nhân giống cây này đang gặp nhiều thách thức. Tình trạng khai thác quá mức và thiếu nguồn giống đã dẫn đến sự cạn kiệt của cây Xạ đen trong tự nhiên. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc phát triển các phương pháp nhân giống hiệu quả.

2.1. Tình Trạng Khai Thác Cây Xạ Đen

Khai thác cây Xạ đen diễn ra mạnh mẽ, dẫn đến tình trạng cạn kiệt nguồn dược liệu. Theo báo cáo, nhiều khu vực tại Hòa Bình đã không còn cây Xạ đen do khai thác bừa bãi, gây ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của loài cây này.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Tìm Kiếm Nguồn Giống

Nguồn giống cây Xạ đen hiện nay rất khan hiếm, làm cho việc nhân giống bằng hạt trở nên khó khăn. Việc tìm kiếm và bảo tồn nguồn giống là một trong những thách thức lớn nhất trong nghiên cứu và phát triển cây Xạ đen.

III. Phương Pháp Nhân Giống Cây Xạ Đen Hiệu Quả

Để giải quyết vấn đề cạn kiệt nguồn giống, các phương pháp nhân giống cây Xạ đen như giâm hom và gieo hạt đang được nghiên cứu và áp dụng. Những phương pháp này không chỉ giúp tăng cường số lượng cây mà còn đảm bảo chất lượng giống.

3.1. Phương Pháp Giâm Hom Cây Xạ Đen

Giâm hom là phương pháp đơn giản và hiệu quả để nhân giống cây Xạ đen. Phương pháp này cho phép tạo ra nhiều cây con từ một cây mẹ, giúp tiết kiệm thời gian và chi phí. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ ra rễ của hom cây Xạ đen khá cao khi được chăm sóc đúng cách.

3.2. Gieo Hạt Cây Xạ Đen

Gieo hạt là phương pháp truyền thống nhưng vẫn rất hiệu quả trong việc nhân giống cây Xạ đen. Tuy nhiên, do nguồn hạt giống khan hiếm, việc áp dụng phương pháp này cần được thực hiện cẩn thận để đảm bảo tỷ lệ nảy mầm cao.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Cây Xạ Đen Trong Nghiên Cứu

Nghiên cứu về cây Xạ đen không chỉ dừng lại ở việc nhân giống mà còn mở rộng ra các ứng dụng thực tiễn trong y học và kinh tế. Việc phát triển cây Xạ đen có thể tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân địa phương và góp phần bảo tồn nguồn dược liệu quý hiếm.

4.1. Ứng Dụng Trong Y Học

Cây Xạ đen được nghiên cứu và ứng dụng trong điều trị nhiều bệnh lý, đặc biệt là ung thư. Các sản phẩm từ cây Xạ đen đang được phát triển và đưa vào sử dụng trong y học hiện đại, mang lại hy vọng cho nhiều bệnh nhân.

4.2. Tạo Ra Nguồn Thu Nhập Cho Người Dân

Việc phát triển cây Xạ đen không chỉ giúp bảo tồn nguồn gen mà còn tạo ra cơ hội việc làm và thu nhập cho người dân địa phương. Các chương trình hỗ trợ trồng và chăm sóc cây Xạ đen đang được triển khai để nâng cao đời sống cho cộng đồng.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Nhân Giống Cây Xạ Đen

Nghiên cứu nhân giống cây Xạ đen tại Hòa Bình là một nhiệm vụ cấp thiết nhằm bảo tồn nguồn dược liệu quý hiếm và phát triển kinh tế địa phương. Các phương pháp nhân giống như giâm hom và gieo hạt cần được áp dụng rộng rãi để đảm bảo sự phát triển bền vững của cây Xạ đen trong tương lai.

5.1. Tương Lai Của Cây Xạ Đen Tại Hòa Bình

Với sự quan tâm và đầu tư đúng mức, cây Xạ đen có thể trở thành một trong những cây dược liệu chủ lực tại Hòa Bình. Việc phát triển bền vững cây Xạ đen sẽ góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao giá trị kinh tế cho người dân.

5.2. Khuyến Khích Nghiên Cứu Thêm Về Cây Xạ Đen

Cần khuyến khích các nghiên cứu sâu hơn về cây Xạ đen, từ đặc điểm sinh học đến ứng dụng trong y học. Những nghiên cứu này sẽ giúp nâng cao giá trị của cây Xạ đen và bảo tồn nguồn gen quý hiếm cho thế hệ mai sau.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 80% dân số tại các quốc gia đang phát triển (tương đương 3,5 đến 4 tỷ người) phụ thuộc vào nền y học cổ truyền để đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe ban đầu. Tại Việt Nam, nguồn tài nguyên dược liệu tự nhiên vô cùng phong phú với gần 4.000 loài thực vật bậc cao và bậc thấp có công dụng làm thuốc trên tổng số khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao có mạch. Trong đó, cây Xạ đen (tên khoa học: Ehretia asperula Zoll., thuộc họ Vòi voi Boraginaceae) là loài dược liệu quý mọc tự nhiên, nổi tiếng với các hoạt tính sinh học có khả năng kháng viêm, giải độc gan, tiêu thũng và ức chế sự phát triển của tế bào ung thư theo các công bố của Học viện Quân y từ năm 1987.

Tuy nhiên, trước nhu cầu thị trường tăng vọt cùng mức giá thu mua cây tươi khoảng 7.000 đồng/kg và lá khô đạt từ 30.000 đến 40.000 đồng/kg, tình trạng khai thác mang tính hủy diệt (đào cả thân, rễ, lá) đã khiến nguồn Xạ đen ngoài tự nhiên tại tỉnh Hòa Bình rơi vào tình trạng suy kiệt nghiêm trọng. Trước thực trạng cấp bách đó, đề tài luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp của tác giả Đỗ Thanh Hải đã tiến hành nghiên cứu thực địa toàn diện tại 5 huyện trọng điểm (Lạc Sơn, Tân Lạc, Cao Phong, Đà Bắc, Kim Bôi) thuộc tỉnh Hòa Bình trong giai đoạn năm 2010 - 2011. Mục tiêu cốt lõi của công trình là làm sáng tỏ đặc điểm phân bố sinh thái học, đồng thời thử nghiệm và chuẩn hóa quy trình nhân giống vô tính bằng phương pháp giâm hom và nhân giống hữu tính bằng hạt. Kết quả nghiên cứu đã xây dựng thành công công thức giâm hom đạt tỷ lệ ra rễ đỉnh cao lên đến 93,3%, tạo cơ sở khoa học vững chắc để phát triển vùng trồng dược liệu bền vững, nâng cao thu nhập cho hàng trăm hộ nông dân miền núi và bảo tồn nguồn gen bản địa quý hiếm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh lý học thực vật và tái sinh sinh dưỡng (Plant Vegetative Propagation Theory), kết hợp hệ thống phân loại học thực vật của chi Cườm rụng (Ehretia P. Browne) thuộc họ Vòi voi (Boraginaceae). Nghiên cứu tích hợp các khái niệm học thuật cốt lõi:

• Rễ bất định (Adventitious Roots): Khái niệm mô tả sự hình thành mô phân sinh rễ mới từ các tế bào mô mềm vùng tượng tầng mạch libe quanh vết cắt của cành giâm khi tách rời cây mẹ.
• Chất điều hòa sinh trưởng (Phytohormones): Nhóm hoạt chất Auxin tổng hợp như Axit Indol-3-Butyric (IBA) và chế phẩm bột TTG giúp thúc đẩy quá trình phân bào và biệt hóa mô sẹo.
• Cấu trúc sinh thái quần xã: Sự phân tầng và thích ứng của thực vật trong kiểu rừng thứ sinh thường xanh mưa ẩm nhiệt đới trên núi đá vôi kiệt nước.
• Chỉ số ra rễ (Rooting Index): Chỉ số tích hợp phản ánh đồng thời tỷ lệ ra rễ, số lượng rễ và chiều dài rễ trung bình nhằm đánh giá chuẩn xác chất lượng cây giống.

Khung lý thuyết kế thừa các công trình nghiên cứu kinh điển về phân loại học của Miller (1989), Boer và Sosef (1998) về chi Ehretia, công trình giải phẫu vi phẫu của Hoàng Quỳnh Hoa (2010), cùng các nguyên lý giâm hom cây rừng của các nhà khoa học lâm nghiệp Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp điều tra thực địa: Tiến hành khảo sát tại 13 điểm thuộc 8 xã của 5 huyện tỉnh Hòa Bình. Phương pháp chọn mẫu điển hình kết hợp phỏng vấn sâu 25 lương y và đồng bào dân tộc Mường có kinh nghiệm thu hái thuốc. Tại mỗi điểm bắt gặp cây Xạ đen, thiết lập ô tiêu chuẩn bán kính 20 m (diện tích 1.256 m²), đo đếm toàn bộ cây gỗ có đường kính ngang ngực từ 6 cm trở lên để xác định tổ hợp loài ưu thế.
• Phương pháp thử nghiệm vườn ươm:
  • Thử nghiệm giâm hom: Tổng cỡ mẫu gồm 1.800 hom giâm, bố trí theo khối ngẫu nhiên với 60 công thức thí nghiệm (30 hom/công thức). Thử nghiệm kiểm tra tác động của 3 vị trí đoạn cành (hom ngọn T1, hom giữa bánh tẻ T2, hom gốc T3), 2 nhóm chất kích thích (IBA dung dịch nồng độ 100ppm, 200ppm, 300ppm ngâm 10 phút và bột TTG chấm gốc), 2 loại giá thể (cát thô sạch và đất đóng bầu trộn 10% phân chuồng hoai + 1% lân), cùng 2 thời vụ (vụ xuân hè tháng 4/2011 và vụ thu đông tháng 7/2011).
  • Thử nghiệm gieo hạt: Quy mô 900 hạt giống chia làm 3 nghiệm thức bảo quản (gieo ngay, bảo quản 3 tháng, bảo quản 9 tháng) với 100 hạt/ô lặp lại 3 lần; đồng thời theo dõi 360 cây mầm cấy vào bầu ở các mức che bóng 50% và 70%.
• Phương pháp xử lý dữ liệu: Toàn bộ số liệu được phân tích thống kê sinh học trên phần mềm SPSS 13.0 và Microsoft Excel. Sử dụng phép phân tích phương sai một nhân tố (One-Way ANOVA) và kiểm định bắt cặp Paired Samples T-Test ở độ tin cậy 95% (mức ý nghĩa Sig < 0,05). Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm loại bỏ các sai số ngẫu nhiên, xác định chính xác sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các công thức xử lý kỹ thuật.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận các kết quả thực nghiệm nổi bật sau:

• Về phân bố sinh thái: Trong 13 điểm khảo sát, cây Xạ đen xuất hiện tại 12 điểm (đạt tỷ lệ 92,3%) với tổng cộng 19 cá thể. Loài này phân bố tập trung nhiều nhất ở độ cao từ 500 m đến 800 m trên đất núi đá vôi kiệt nước tại xã Tự Do (chiếm 26,3% tổng số cá thể) và xã Ngọc Sơn (chiếm 21,1%) thuộc huyện Lạc Sơn. Thành phần thực vật ưu thế đi kèm gồm Nghiến (Excentrodendron tonkinense), Trai (Garcinia sp.), Kim Giao và Ô rô. Mật độ tự nhiên rất thưa thớt (bình quân 1,46 cá thể/điểm), phản ánh nguy cơ cạn kiệt nghiêm trọng.
• Về ảnh hưởng của vị trí hom và chất kích thích: Hom cành bánh tẻ (đoạn giữa T2) đạt hiệu quả ra rễ vượt trội so với hom ngọn (T1) và hom gốc (T3). Trong vụ thu đông trên giá thể đất bầu, công thức T2 xử lý chất TTG đạt tỷ lệ ra rễ cao nhất là 93,3%, số rễ bình quân đạt 7,3 rễ/hom, chiều dài rễ trung bình 7,4 cm và chỉ số ra rễ đạt 53,8 điểm. Ngược lại, hom ngọn T1 mọc chồi nhanh nhất (sau 9,99 đến 10,31 ngày) nhưng tỷ lệ ra rễ chỉ đạt từ 46,7% đến 60,0%; hom gốc T3 bật chồi muộn nhất (sau 28,95 đến 30,41 ngày) với tỷ lệ ra rễ đạt từ 50,0% đến 70,0%.
• Về giá thể và thời vụ giâm hom: Giá thể đất đóng bầu vườn ươm cho kết quả vượt bậc so với cát thô sạch. Trong vụ thu đông, chiều dài rễ trung bình trên đất bầu đạt 5,59 cm, cao hơn 23,1% so với giá thể cát thô sạch (4,54 cm); chỉ số ra rễ trên đất đạt 26,42 điểm so với 22,34 điểm trên cát (Sig = 0,000 < 0,05). Về thời vụ, vụ thu đông (tháng 7) đạt tỷ lệ ra rễ trung bình toàn đợt là 63,5%, cao hơn so với vụ xuân hè (60,2%).

Thảo luận kết quả

Khả năng sinh rễ tối ưu của đoạn cành bánh tẻ (T2) được lý giải nhờ sự cân bằng lý hóa sinh hoàn hảo giữa mức tích lũy carbohydrate và mức độ hóa gỗ của tế bào. Hom ngọn non chứa hàm lượng nước cao, mô mềm chưa ổn định nên dễ bị thối rữa; trong khi hom gốc có tầng phát sinh bần dày đặc khiến chồi ngủ và rễ bất định khó đâm thủng vỏ thân. Về chất kích thích, chế phẩm TTG dạng bột cho hiệu quả bám dính vượt trội vào vết cắt, giải phóng hormone liên tục và hạn chế rửa trôi so với việc ngâm dung dịch IBA ngắn hạn.

Dữ liệu thực nghiệm của nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ cột so sánh tương quan tỷ lệ ra rễ giữa 3 loại hom, kết hợp đường đồ thị biểu diễn chỉ số ra rễ theo các nồng độ xử lý chất kích thích. Đồng thời, bảng ma trận Paired T-Test giúp làm rõ sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về chiều dài rễ giữa hai nhóm giá thể đất và cát. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu nhân giống chi Ehretia trên thế giới, khẳng định Xạ đen hoàn toàn có khả năng tái sinh sinh dưỡng nhân tạo ở quy mô công nghiệp khi duy trì độ ẩm không khí trên 85% và che bóng 60%.

Đề xuất và khuyến nghị

• 1. Chuẩn hóa quy trình kỹ thuật giâm hom đại trà: Áp dụng công thức tối ưu gồm việc tuyển chọn hom bánh tẻ (đoạn giữa), khử trùng nấm bằng dung dịch Benlat-C 0,15% trong 60 phút, chấm bột kích thích TTG và cấy trên giá thể đất bầu trộn 10% phân chuồng hoai mục + 1% lân. Target metric: Nâng tỷ lệ ra rễ xuất vườn đạt trên 90%, rút ngắn chu kỳ ươm cây con xuống dưới 60 ngày. Timeline: Áp dụng liên tục trong vụ thu (tháng 7) và vụ xuân (tháng 4). Chủ thể thực hiện: Các trung tâm khuyến nông lâm và vườn ươm giống lâm nghiệp tỉnh Hòa Bình.
• 2. Quy hoạch vùng chuyên canh dược liệu Xạ đen bền vững: Thiết lập các dự án trồng rừng dược liệu tập trung với quy mô từ 50 đến 100 hecta tại các huyện có điều kiện thổ nhưỡng tối ưu như Lạc Sơn, Tân Lạc, Cao Phong. Target metric: Đạt sản lượng dược liệu khô đạt chuẩn GACP-WHO từ 150 đến 200 tấn/năm. Timeline: Giai đoạn 2024 - 2026. Chủ thể thực hiện: Sở Nông nghiệp & PTNT tỉnh Hòa Bình phối hợp cùng các hợp tác xã và doanh nghiệp dược.
• 3. Thiết lập vườn giống bảo tồn nguồn gen bản địa (Ex-situ): Thu thập các cá thể Xạ đen thuần chủng từ các xã vùng cao Tự Do, Ngọc Sơn để xây dựng vườn bảo tồn đầu dòng với quy mô tối thiểu 500 cây mẹ trội. Target metric: Duy trì 100% nguồn gen chuẩn loài Ehretia asperula, cung ứng 20.000 hom giống sạch bệnh mỗi năm. Timeline: Bắt đầu từ quý 3 năm 2024. Chủ thể thực hiện: Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hòa Bình phối hợp với Trường Đại học Lâm nghiệp.
• 4. Ban hành quy chế thu hái và kiểm soát khai thác dược liệu tự nhiên: Triển khai các văn bản quy định cấm đào bới toàn bộ gốc rễ Xạ đen ngoài tự nhiên; hướng dẫn 100% hộ dân kỹ thuật thu hái tỉa cành lá luân phiên để đảm bảo cây có khả năng tái sinh trên 80%. Timeline: Hoàn thành trong năm đầu tiên. Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân cấp huyện, hạt kiểm lâm và ban quản lý rừng phòng hộ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• 1. Nhà nghiên cứu thực vật học và dược liệu: Tiếp cận hệ thống dữ liệu điều tra thực địa chính xác về phân bố sinh thái quần xã rừng đá vôi tỉnh Hòa Bình, bổ sung cơ sở phân loại chuẩn xác cho chi Ehretia. Sử dụng làm tài liệu tham khảo để phát triển các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về chiết xuất hoạt chất chống ung thư.
• 2. Kỹ sư lâm sinh và cán bộ kỹ thuật vườn ươm: Nắm vững bộ thông số kỹ thuật tối ưu hóa về nồng độ chất kích thích, kích thước hom, giá thể và thời vụ giâm hom đạt tỷ lệ sống trên 93%. Ứng dụng trực tiếp vào quy trình sản xuất hàng loạt cây giống Xạ đen đạt chuẩn thương phẩm.
• 3. Doanh nghiệp sản xuất dược phẩm và y học cổ truyền: Định danh chính xác nguồn nguyên liệu thực vật học (Ehretia asperula thay vì tên gọi nhầm lẫn Celastrus hindsii), đánh giá tiềm năng vùng nguyên liệu tại Hòa Bình. Sử dụng làm căn cứ đầu tư xây dựng các chuỗi liên kết bao tiêu dược liệu đạt tiêu chuẩn GACP-WHO.
• 4. Học viên cao học và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Nông nghiệp: Nắm bắt phương pháp luận nghiên cứu thực địa, kỹ năng thiết kế 60 công thức thí nghiệm nhân giống ngẫu nhiên và kỹ thuật phân tích phương sai ANOVA trên phần mềm SPSS 13.0 để phục vụ hoàn thiện các công trình nghiên cứu học thuật liên quan.

Câu hỏi thường gặp

• Vì sao hom đoạn giữa (bánh tẻ) lại đạt tỷ lệ ra rễ cao nhất khi giâm hom Xạ đen? Hom bánh tẻ có mức tích lũy dinh dưỡng carbohydrate cân bằng và mô tế bào chưa bị hóa gỗ hoàn toàn. Trong thực nghiệm vụ thu trên giá thể đất, hom giữa đạt tỷ lệ ra rễ 93,3% và chỉ số ra rễ 53,8 điểm; vượt trội hoàn toàn so với hom ngọn non dễ thối rữa (đạt 60,0%) và hom gốc vỏ dày khó phát sinh rễ (đạt 70,0%).

• Chất kích thích ra rễ dạng bột TTG có ưu điểm gì vượt trội so với dung dịch IBA? Chế phẩm TTG dạng bột bám dính chắc chắn vào vết cắt của cành giâm, giải phóng hoạt chất auxin đều đặn và hạn chế tối đa nguy cơ bị rửa trôi khi tưới ẩm. Thực nghiệm cho thấy công thức dùng bột TTG giúp hom ra rễ nhanh sau 19,4 ngày với số lượng rễ bình quân đạt 7,3 rễ/hom và chiều dài rễ đạt 7,4 cm.

• Giá thể đất đóng bầu vườn ươm mang lại lợi ích gì so với cát thô sạch? Giá thể đất đóng bầu trộn 10% phân chuồng hoai và 1% lân cung cấp nguồn khoáng chất và độ ẩm ổn định cho rễ mới phát triển. Kiểm định thống kê Paired T-Test chỉ ra chiều dài rễ trung bình trên đất bầu đạt 5,59 cm, cao hơn 23,1% so với trên cát thô sạch (4,54 cm) với mức ý nghĩa Sig = 0,000 < 0,05.

• Cây Xạ đen phân bố tự nhiên chủ yếu ở dạng địa hình và độ cao nào tại Hòa Bình? Kết quả điều tra 13 điểm thực địa xác định Xạ đen xuất hiện chủ yếu ở đai cao 500 - 800 m trên đất núi đá vôi kiệt nước thuộc xã Tự Do và Ngọc Sơn (huyện Lạc Sơn), chiếm 63,2% tổng số cá thể bắt gặp. Ngoài ra, loài này cũng thích nghi tốt ở đai thấp 150 - 300 m trên đất feralit đỏ vàng.

• Danh pháp khoa học chính xác của loài Xạ đen làm thuốc tại Hòa Bình là gì? Tên khoa học chuẩn xác của cây Xạ đen làm thuốc tại Hòa Bình là Ehretia asperula Zoll., thuộc họ Vòi voi (Boraginaceae). Nghiên cứu khẳng định các tài liệu trước đây ghi nhận Xạ đen dưới tên Celastrus hindsii Benth. (họ Dây gối Celastraceae) là sự nhầm lẫn về mặt định danh phân loại hình thái.

Kết luận

• Luận văn đã xác định toàn diện đặc điểm phân bố sinh thái học của cây Xạ đen (Ehretia asperula Zoll.) tại 5 huyện thuộc tỉnh Hòa Bình với tỷ lệ xuất hiện đạt 92,3% trên các sinh cảnh núi đá vôi ở độ cao 500 - 800 m.
• Cảnh báo thực trạng suy kiệt nghiêm trọng của nguồn gen Xạ đen trong tự nhiên khi mật độ cá thể bắt gặp rất thấp, chỉ đạt bình quân 1,46 cây/điểm khảo sát do áp lực khai thác thương mại quá mức.
• Chuẩn hóa thành công công thức giâm hom thương phẩm tối ưu: Sử dụng cành bánh tẻ (đoạn giữa T2), xử lý chất kích thích dạng bột TTG, giâm trong vụ thu đông trên giá thể đất đóng bầu vườn ươm để đạt tỷ lệ ra rễ 93,3% và chỉ số ra rễ 53,8 điểm.
• Đính chính chuẩn xác danh pháp khoa học của cây Xạ đen là Ehretia asperula Zoll. thuộc họ Boraginaceae, loại bỏ hoàn toàn các sai lệch phân loại trước đây với loài Celastrus hindsii Benth.
• Đặt nền móng khoa học và kỹ thuật lâm sinh vững chắc cho chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển vùng nguyên liệu dược liệu tập trung đạt chuẩn GACP-WHO.
• Kế hoạch hành động tiếp theo: Trong giai đoạn 2024 - 2025, ngành lâm nghiệp địa phương cần triển khai mở rộng mô hình nhân giống giâm hom ra 10 xã vùng đệm và thành lập vườn lưu giữ nguồn gen chuẩn.
• Các cơ quan quản lý nhà nước, viện nghiên cứu và doanh nghiệp dược phẩm cần nhanh chóng tiếp nhận chuyển giao quy trình kỹ thuật này để bảo vệ tài nguyên rừng và phát triển kinh tế bền vững cho cộng đồng miền núi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu về chi Cườm rụng (Ehretia P. Browne) trên thế giới Chi Cườm rụng (Ehretia P. Browne) thuộc họ Vòi voi (Boraginaceae), bộ Hoa lốc (Polemoniales), lớp Hai lá mầm (Dycotyledones) [1].

Chi Cườm ru ̣ng bao gồ m các cây gố hay cây bu ̣i, thường xanh hay ru ̣ng lá, kích thước trưng biǹ h tới các cây gỗ cao tới 30 m, thân thẳ ng và đường kính tới 65 cm, có rañ h ở gố c, vỏ mà nâu hoă ̣c xám, có nhiề u vế t nứt nhỏ, vỏ trong thì xố p và có sơ ̣i, màu vàng nha ̣t. Lá đơn, mo ̣c cách, có cuố ng, mép lá nguyên hay khía răng cưa, đôi khi lươ ̣n sóng, có gân hình ma ̣ng, không có lá kèm. Cu ̣m hoa ở đầ u cành hay nách lá, phân nhánh hoă ̣c không, đôi khi sắ p xế p thành da ̣ng ngù hoă ̣c xim cuô ̣n mô ̣t ngả (xim bo ̣ ca ̣p). Hoa lưỡng tính, mẫu 5; đài rời, xế p lơ ̣p, có 5 thùy; tràng màu trắ ng hay vàng, hình ố ng hoă ̣c hình chuông, ít khi hiǹ h phễu, trên có 5 thùy, các thùy mở rô ̣ng hoă ̣c uố n cong gâ ̣p la ̣i.

Nhi ̣5, chỉ nhi ̣ điń h trên ố ng tràng, vươ ̣t ra khỏi tràng, bao phấ n hình thuôn tới hình bầ u du ̣c thuôn. Bầ u thươ ̣ng, hin ̀ h trứng, 2 ô, mỗi ô chứa 2 noañ. Vòi nhu ̣y ở đin̉ h bầ u, chia 2 nhánh hoă ̣c xẻ sâu tới giữa vòi nhu ̣y; núm nhu ̣y 2, hình đầ u hoă ̣c thon dài. Quả ha ̣ch, màu vàng, cam hoă ̣c đỏ nha ̣t, gầ n hình cầ u, nhẵn, vỏ quả trong khi chín chia 2 ô, mỗi ô 2 ha ̣t hoă ̣c 4 ô, mỗi ô 1 ha ̣t.

Cây thuô ̣c chi Cườm ru ̣ng đươ ̣c đánh giá là sinh trưởng nhanh, những cây gỗ có thể tăng trưởng 0,6-0,8 cm đường kính mô ̣t năm. javanica trổ hoa khi đã ru ̣ng hế t lá. Các cây thuô ̣c chi Cườm ru ̣ng thu ̣ phấ n nhờ sâu bo ̣. Về mă ̣t hê ̣ thố ng ho ̣c, đôi khi chi Cườm ru ̣ng la ̣i đươ ̣c tách thành mô ̣t ho ̣ riêng biê ̣t, ho ̣ Cườm ru ̣ng (Ehretiaceae) -5- Người ta có thể tìm thấ y các loài thuô ̣c chi Cườm ru ̣ng mo ̣c rải rác ở vùng đấ t thấ p tới vùng rừng núi cao tới 2.

Các loài Cườm ru ̣ng truyề n giố ng bằ ng ha ̣t. Tỉ lê ̣ nảy mầ m của ha ̣t không sử lý ước tính vào khoảng 50%, trong khi nế u sử lý bằ ng sulphuric acid nồ ng đô ̣ thấ p trong 10 phút thì tỉ lể này mầ m có thể đa ̣t 90%. Trên thế giới, chi này bao gồ m khoảng 50 loài, phân bố chủ yế u ở vùng nhiêṭ đới và câ ̣n nhiêṭ đới thuô ̣c châu Á, châu Âu, châu Phi và Tân Thế giới. Browne mô tả lầ n đầ u tiên vào năm 1756 và đă ̣t theo tên của nhà thực vâ ̣t ho ̣c Georg Dionysius Ehret (1708-1770).

Công trình nghiên cứu mô ̣t cách hê ̣ thố ng nhấ t về chi Cườm ru ̣ng là công trình của J. Trong công trình này tấ t cả các loài của chi Cườm ru ̣ng ở Tân Thế giới đã đươ ̣c xem xét và nghiên cứu la ̣i mô ̣t cách kỹ lưỡng cả về mă ̣t danh pháp thực vâ ̣t và thực vâ ̣t ho ̣c. Trong đó ông đã cho ̣n la ̣i tên đúng theo luâ ̣t danh pháp và type của chi là loài Ehretia tinifolia L. Dựa theo nghiên cứu của Miller, tên chi Ehretia L.

do Linnaeus đă ̣t năm 1759 khi công bố loài Ehretia tinifolia L. đã trở thành tên đồ ng nghiã do là tên lă ̣p danh có muô ̣n hơn. Sau đó, cũng chiń h Miller còn có công triǹ h về chi Cườm ru ̣ng ở Madagasca [44]. Trong 7 loài ông mô tả có tới 5 loài là loài mới cho khoa ho ̣c.

Ở Trung Quố c, trong khi Lian và Liu nghiên cứu khá kỹ về ho ̣ Boraginaceae và cũng công bố nhiề u tài liê ̣u liên quan tới ho ̣ thực vâ ̣t này ở phầ n lu ̣c điạ [39, 41] thì Hsiao và mô ̣t số tác giả khác la ̣i tâ ̣p trung nghiên cứu ho ̣ này ở Đài Loan và cũng công bố mô ̣t số công trình liên quan tới chi Ehretia [36]. Ngoài ra còn mô ̣t số công trình liên quan tới chi Ehretia và ho ̣ Boraginaceae của các tác giả khác như của Hara ở Nhâ ̣t [33] hay của Riedl ở Malaysia [47], v. Trong cuốn “Medicinal and poisonous plants 3”, tác giả G. Schmelzer đã đề câ ̣p tới loài E.

[50] được sử dụng như -6- là thuốc chống viêm nhiễm, vỏ thân và rễ làm thuốc tiêu chảy, kiết lị hay nước súc miệng để điều trị đau răng. resinosa của Đài Loan và Philippines được sử dụng như là thuốc hạ sốt ở Philippines. Ngoài ra, dịch chiết của loài này còn được sử dụng trong công nghệ mỹ phẩm làm thuốc chăm sóc da. acuminata giã nhỏ dùng để điều trị sưng tấy.

Gỗ của Ehretia thì không cứng lắm nên chỉ được sử dụng trên quy mô địa phương, lá của nó còn được sử dụng làm thức ăn gia súc. Hai tác giả E. Sosef la ̣i đề câ ̣p tới giá tri ̣ làm gỗ của các loài thuô ̣c chi Cườm ru ̣ng trong mô ̣t cuố n sách khác về tài nguyên thực vâ ̣t Đông Nam Á [29]. Theo 2 tác giả này, gỗ của nhưng loài thuô ̣c chi Cườm ru ̣ng đươ ̣c sử du ̣ng trong xây dựng, làm bàn ghế , đồ gia du ̣ng, du ̣ng cu ̣ thủ công và trang trí cho những loa ̣i thuyề n nhỏ.

Gỗ của chi này cũng thích hơ ̣p đề làm những loa ̣i du ̣ng cu ̣ thể thao đòi hỏi khỏe và gỗ chắ c. Ở Ấn Đô ̣, người ta ăn quả của loài E. acuminata, còn là thì dùng để chăn nuôi gia súc. Lá non của loài này thì đươ ̣c người Tibet trô ̣n lẫn với trà khi uố ng.

Tuy nhiên những nghiên cứu cu ̣ thể về cây Xa ̣ đen (E. asperula) la ̣i rấ t ít. Nguyên nhân có thể do cây này chỉ phân bố ở Viê ̣t Nam, Trung Quố c và Malaysia. Tình hình nghiên cứu về chi Cườm rụng tại Việt Nam Chi Cườm ru ̣ng ở Viê ̣t Nam lầ n đầ u tiên đươ ̣c Gagnepain và Courcher nghiên cứu khi viế t ho ̣ Boraginaceae trong cuố n Thực vâ ̣t Đa ̣i Cương Đông Dương [32].

Trong đó các tác giả đã mô tả 8 loài thuô ̣c chi Cườm ru ̣ng. Khi viế t về chi Cườm ru ̣ng ở Nam Viê ̣t Nam, P. Hô ̣ đã thố ng kê và mô tả 3 loài [14]. Hô ̣ chi Cườm ru ̣ng ở Viê ̣t Nam bao gồ m 7 loài [15, 16].

Cả 7 loài đã đươ ̣c ông mô tả ngắ n go ̣n và kèm theo hiǹ h ve.̃ Năm 2001, theo Võ Văn Chi trong cuố n “Từ điể n cây thuố c” [5] ông la ̣i cho là chi Ehretia chỉ có 5 loài do loài E. đươ ̣c chuyể n sang chi Carmona và E. thyrsiflora Nakai trở thành tên đồ ng nghiã của loài E. Theo Bùi Hồ ng Quang, Vũ Xuân Phương và Trần Ninh, năm 2007, chi Cườm ru ̣ng ở Viêṭ Nam có 6 loài [24].

Ngoài các tài liêụ chuyên khảo kể trên trong danh lu ̣c của các Vườn Quố c gia như Cúc Phương hay Pù Mát, các loài của chi Cườm ru ̣ng cũng đươ ̣c thố ng kê. Năm 1997 và 2005 khi lâ ̣p danh lu ̣c các loài thực vâ ̣t ở VQG Pù Mát, Nguyễn Nghiã Thiǹ cho rằ ng loài E. có ở Pù Mát (Nghê ̣ An) và như vâ ̣y số loài của chi Cườm ru ̣ng là 7 loài [26]. Gầ n đây (2010) nghiên cứu sinh Hoàng Quỳnh Hoa, trường Đa ̣i ho ̣c Dươ ̣c Hà Nô ̣i đã hoàn thành luâ ̣n án tiế n si ̃ “Nghiên cứu mô ̣t số cây thuố c chi Cườm ru ̣ng (Ehretia P.), ho ̣ Vòi voi (Boraginaceae) ở miề n Bắ c Viêṭ Nam” [12].

Trong luâ ̣n án này, tác giả đã tổ ng kế t la ̣i các nghiên cứu về chi Cườm ru ̣ng trên thế giới và ở Viêṭ Nam. Theo tác giả chi Cườm ru ̣ng ở miề n Bắ c Viê ̣t Nam có 7 loài bao gồ m: E. Tác giả đã mô tả đầ y đủ các đă ̣c điể m hiǹ h thái, xây dựng khóa đinh ̣ loa ̣i các loài trong chi. Lầ n đầ u tiên tác giả đã công bố các đă ̣c điể m vi phẫu cành và lá của 7 loài này.

Trong luâ ̣n án, tác giả cũng khẳ ng đinh ̣ tên khoa ho ̣c của cây Xa ̣ đen là Ehretia asperula Zoll., mô tả chi tiế t các đă ̣c điể m hình thái và ngoa ̣i da ̣ng của cây này dựa theo mẫu thu đươ ̣c từ tỉnh Hòa Bình. Qua các kế t quả nghiên cứu và điề u tra, trong luâ ̣n án tác giả cũng xác đinh ̣ đươ ̣c 7 chứng/bênh ̣ đươ ̣c điề u tri ̣bằ ng các loài thuô ̣c chi Cườm ru ̣ng là số t nóng, ung bướu, di ̣ứng mẩ n ngứa, hậu sản, iả chảy, gan và đau xương. Trong đó, qua điề u tra thực vâ ̣t dân tô ̣c ho ̣c, tác giả cũng khẳ ng đinh ̣ lá hoă ̣c toàn bô ̣ phầ n trên mă ̣t đấ t của cây Xa ̣ đen và vỏ thân của cây Cườm ru ̣ng hoa dài (E. longiflora) là đươ ̣c sử du ̣ng nhiề u nhấ t.Tình hình nghiên cứu về cây Xạ đen Mă ̣c dù trong dân gian, cây Xa ̣ đen đươ ̣c sử du ̣ng làm thuố c từ lâu đời nhưng rấ t ít các công trình khoa ho ̣c nghiên cứu về cây này.

Theo nghiên cứu sinh Hoàng Quỳnh Hoa, trường Đa ̣i ho ̣c Dươ ̣c Hà Nô ̣i Trong luâ ̣n án tiế n si ̃ “Nghiên cứu mô ̣t số cây thuố c chi Cườm ru ̣ng (Ehretia P.), ho ̣ Vòi voi (Boraginaceae) ở miề n Bắ c Viê ̣t Nam”, tác giả cũng khẳ ng đinh ̣ tên khoa ho ̣c của cây Xa ̣ đen là Ehretia asperula Zoll., mô tả chi tiế t các đă ̣c điể m hiǹ h thái và ngoa ̣i da ̣ng của cây này dựa theo mẫu thu đươ ̣c từ tin̉ h Hòa Biǹ h với các đặc điểm: Cây bu ̣i trườn, cao 3-10 m; cành màu nâu xám, lúc non có lông, khi già nhắ n.