Nghiên Cứu Đặc Điểm Phân Bố và Nhân Giống Cây Xạ Đen (Ehretia asperula Zoll.) Tại Tỉnh Hòa Bình

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu đặc điểm phân bố thử nghiệm nhân giống cây xạ đen ehretia asperula zoll mor bằng phương, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Đỗ Thanh Hải
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Dư
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Bảo Vệ Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Nhân Giống Cây Xạ Đen Tại Hòa Bình
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Nhân Giống Cây Xạ Đen Tại Hòa Bình

Cây Xạ đen (Ehretia asperula Zoll.) là một trong những loài cây thuốc quý hiếm tại Việt Nam, đặc biệt là ở tỉnh Hòa Bình. Nghiên cứu về cây Xạ đen không chỉ giúp bảo tồn nguồn gen mà còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế cho người dân địa phương. Việc nhân giống cây Xạ đen bằng phương pháp giâm hom và gieo hạt đang được chú trọng nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao về dược liệu này.

1.1. Đặc Điểm Sinh Thái Của Cây Xạ Đen

Cây Xạ đen thường mọc ở vùng núi cao, có khả năng sinh trưởng tốt trong điều kiện khí hậu nhiệt đới. Đặc điểm sinh thái của cây bao gồm chiều cao từ 3-10m, lá đơn, cuống lá dài khoảng 1cm, và hoa có màu trắng. Những đặc điểm này giúp cây thích nghi tốt với môi trường sống tại Hòa Bình.

1.2. Vai Trò Của Cây Xạ Đen Trong Y Học Cổ Truyền

Cây Xạ đen được sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền để điều trị nhiều loại bệnh, đặc biệt là ung thư. Theo nghiên cứu, dịch chiết từ cây này có khả năng ức chế sự phát triển của tế bào ung thư, mang lại hy vọng cho nhiều bệnh nhân.

II. Thách Thức Trong Việc Nhân Giống Cây Xạ Đen Tại Hòa Bình

Mặc dù cây Xạ đen có giá trị kinh tế và y học cao, nhưng việc nhân giống cây này đang gặp nhiều thách thức. Tình trạng khai thác quá mức và thiếu nguồn giống đã dẫn đến sự cạn kiệt của cây Xạ đen trong tự nhiên. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc phát triển các phương pháp nhân giống hiệu quả.

2.1. Tình Trạng Khai Thác Cây Xạ Đen

Khai thác cây Xạ đen diễn ra mạnh mẽ, dẫn đến tình trạng cạn kiệt nguồn dược liệu. Theo báo cáo, nhiều khu vực tại Hòa Bình đã không còn cây Xạ đen do khai thác bừa bãi, gây ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của loài cây này.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Tìm Kiếm Nguồn Giống

Nguồn giống cây Xạ đen hiện nay rất khan hiếm, làm cho việc nhân giống bằng hạt trở nên khó khăn. Việc tìm kiếm và bảo tồn nguồn giống là một trong những thách thức lớn nhất trong nghiên cứu và phát triển cây Xạ đen.

III. Phương Pháp Nhân Giống Cây Xạ Đen Hiệu Quả

Để giải quyết vấn đề cạn kiệt nguồn giống, các phương pháp nhân giống cây Xạ đen như giâm hom và gieo hạt đang được nghiên cứu và áp dụng. Những phương pháp này không chỉ giúp tăng cường số lượng cây mà còn đảm bảo chất lượng giống.

3.1. Phương Pháp Giâm Hom Cây Xạ Đen

Giâm hom là phương pháp đơn giản và hiệu quả để nhân giống cây Xạ đen. Phương pháp này cho phép tạo ra nhiều cây con từ một cây mẹ, giúp tiết kiệm thời gian và chi phí. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ ra rễ của hom cây Xạ đen khá cao khi được chăm sóc đúng cách.

3.2. Gieo Hạt Cây Xạ Đen

Gieo hạt là phương pháp truyền thống nhưng vẫn rất hiệu quả trong việc nhân giống cây Xạ đen. Tuy nhiên, do nguồn hạt giống khan hiếm, việc áp dụng phương pháp này cần được thực hiện cẩn thận để đảm bảo tỷ lệ nảy mầm cao.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Cây Xạ Đen Trong Nghiên Cứu

Nghiên cứu về cây Xạ đen không chỉ dừng lại ở việc nhân giống mà còn mở rộng ra các ứng dụng thực tiễn trong y học và kinh tế. Việc phát triển cây Xạ đen có thể tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân địa phương và góp phần bảo tồn nguồn dược liệu quý hiếm.

4.1. Ứng Dụng Trong Y Học

Cây Xạ đen được nghiên cứu và ứng dụng trong điều trị nhiều bệnh lý, đặc biệt là ung thư. Các sản phẩm từ cây Xạ đen đang được phát triển và đưa vào sử dụng trong y học hiện đại, mang lại hy vọng cho nhiều bệnh nhân.

4.2. Tạo Ra Nguồn Thu Nhập Cho Người Dân

Việc phát triển cây Xạ đen không chỉ giúp bảo tồn nguồn gen mà còn tạo ra cơ hội việc làm và thu nhập cho người dân địa phương. Các chương trình hỗ trợ trồng và chăm sóc cây Xạ đen đang được triển khai để nâng cao đời sống cho cộng đồng.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Nhân Giống Cây Xạ Đen

Nghiên cứu nhân giống cây Xạ đen tại Hòa Bình là một nhiệm vụ cấp thiết nhằm bảo tồn nguồn dược liệu quý hiếm và phát triển kinh tế địa phương. Các phương pháp nhân giống như giâm hom và gieo hạt cần được áp dụng rộng rãi để đảm bảo sự phát triển bền vững của cây Xạ đen trong tương lai.

5.1. Tương Lai Của Cây Xạ Đen Tại Hòa Bình

Với sự quan tâm và đầu tư đúng mức, cây Xạ đen có thể trở thành một trong những cây dược liệu chủ lực tại Hòa Bình. Việc phát triển bền vững cây Xạ đen sẽ góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao giá trị kinh tế cho người dân.

5.2. Khuyến Khích Nghiên Cứu Thêm Về Cây Xạ Đen

Cần khuyến khích các nghiên cứu sâu hơn về cây Xạ đen, từ đặc điểm sinh học đến ứng dụng trong y học. Những nghiên cứu này sẽ giúp nâng cao giá trị của cây Xạ đen và bảo tồn nguồn gen quý hiếm cho thế hệ mai sau.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu về chi Cườm rụng (Ehretia P. Browne) trên thế giới Chi Cườm rụng (Ehretia P. Browne) thuộc họ Vòi voi (Boraginaceae), bộ Hoa lốc (Polemoniales), lớp Hai lá mầm (Dycotyledones) [1].

Chi Cườm ru ̣ng bao gồ m các cây gố hay cây bu ̣i, thường xanh hay ru ̣ng lá, kích thước trưng biǹ h tới các cây gỗ cao tới 30 m, thân thẳ ng và đường kính tới 65 cm, có rañ h ở gố c, vỏ mà nâu hoă ̣c xám, có nhiề u vế t nứt nhỏ, vỏ trong thì xố p và có sơ ̣i, màu vàng nha ̣t. Lá đơn, mo ̣c cách, có cuố ng, mép lá nguyên hay khía răng cưa, đôi khi lươ ̣n sóng, có gân hình ma ̣ng, không có lá kèm. Cu ̣m hoa ở đầ u cành hay nách lá, phân nhánh hoă ̣c không, đôi khi sắ p xế p thành da ̣ng ngù hoă ̣c xim cuô ̣n mô ̣t ngả (xim bo ̣ ca ̣p). Hoa lưỡng tính, mẫu 5; đài rời, xế p lơ ̣p, có 5 thùy; tràng màu trắ ng hay vàng, hình ố ng hoă ̣c hình chuông, ít khi hiǹ h phễu, trên có 5 thùy, các thùy mở rô ̣ng hoă ̣c uố n cong gâ ̣p la ̣i.

Nhi ̣5, chỉ nhi ̣ điń h trên ố ng tràng, vươ ̣t ra khỏi tràng, bao phấ n hình thuôn tới hình bầ u du ̣c thuôn. Bầ u thươ ̣ng, hin ̀ h trứng, 2 ô, mỗi ô chứa 2 noañ. Vòi nhu ̣y ở đin̉ h bầ u, chia 2 nhánh hoă ̣c xẻ sâu tới giữa vòi nhu ̣y; núm nhu ̣y 2, hình đầ u hoă ̣c thon dài. Quả ha ̣ch, màu vàng, cam hoă ̣c đỏ nha ̣t, gầ n hình cầ u, nhẵn, vỏ quả trong khi chín chia 2 ô, mỗi ô 2 ha ̣t hoă ̣c 4 ô, mỗi ô 1 ha ̣t.

Cây thuô ̣c chi Cườm ru ̣ng đươ ̣c đánh giá là sinh trưởng nhanh, những cây gỗ có thể tăng trưởng 0,6-0,8 cm đường kính mô ̣t năm. javanica trổ hoa khi đã ru ̣ng hế t lá. Các cây thuô ̣c chi Cườm ru ̣ng thu ̣ phấ n nhờ sâu bo ̣. Về mă ̣t hê ̣ thố ng ho ̣c, đôi khi chi Cườm ru ̣ng la ̣i đươ ̣c tách thành mô ̣t ho ̣ riêng biê ̣t, ho ̣ Cườm ru ̣ng (Ehretiaceae) -5- Người ta có thể tìm thấ y các loài thuô ̣c chi Cườm ru ̣ng mo ̣c rải rác ở vùng đấ t thấ p tới vùng rừng núi cao tới 2.

Các loài Cườm ru ̣ng truyề n giố ng bằ ng ha ̣t. Tỉ lê ̣ nảy mầ m của ha ̣t không sử lý ước tính vào khoảng 50%, trong khi nế u sử lý bằ ng sulphuric acid nồ ng đô ̣ thấ p trong 10 phút thì tỉ lể này mầ m có thể đa ̣t 90%. Trên thế giới, chi này bao gồ m khoảng 50 loài, phân bố chủ yế u ở vùng nhiêṭ đới và câ ̣n nhiêṭ đới thuô ̣c châu Á, châu Âu, châu Phi và Tân Thế giới. Browne mô tả lầ n đầ u tiên vào năm 1756 và đă ̣t theo tên của nhà thực vâ ̣t ho ̣c Georg Dionysius Ehret (1708-1770).

Công trình nghiên cứu mô ̣t cách hê ̣ thố ng nhấ t về chi Cườm ru ̣ng là công trình của J. Trong công trình này tấ t cả các loài của chi Cườm ru ̣ng ở Tân Thế giới đã đươ ̣c xem xét và nghiên cứu la ̣i mô ̣t cách kỹ lưỡng cả về mă ̣t danh pháp thực vâ ̣t và thực vâ ̣t ho ̣c. Trong đó ông đã cho ̣n la ̣i tên đúng theo luâ ̣t danh pháp và type của chi là loài Ehretia tinifolia L. Dựa theo nghiên cứu của Miller, tên chi Ehretia L.

do Linnaeus đă ̣t năm 1759 khi công bố loài Ehretia tinifolia L. đã trở thành tên đồ ng nghiã do là tên lă ̣p danh có muô ̣n hơn. Sau đó, cũng chiń h Miller còn có công triǹ h về chi Cườm ru ̣ng ở Madagasca [44]. Trong 7 loài ông mô tả có tới 5 loài là loài mới cho khoa ho ̣c.

Ở Trung Quố c, trong khi Lian và Liu nghiên cứu khá kỹ về ho ̣ Boraginaceae và cũng công bố nhiề u tài liê ̣u liên quan tới ho ̣ thực vâ ̣t này ở phầ n lu ̣c điạ [39, 41] thì Hsiao và mô ̣t số tác giả khác la ̣i tâ ̣p trung nghiên cứu ho ̣ này ở Đài Loan và cũng công bố mô ̣t số công trình liên quan tới chi Ehretia [36]. Ngoài ra còn mô ̣t số công trình liên quan tới chi Ehretia và ho ̣ Boraginaceae của các tác giả khác như của Hara ở Nhâ ̣t [33] hay của Riedl ở Malaysia [47], v. Trong cuốn “Medicinal and poisonous plants 3”, tác giả G. Schmelzer đã đề câ ̣p tới loài E.

[50] được sử dụng như -6- là thuốc chống viêm nhiễm, vỏ thân và rễ làm thuốc tiêu chảy, kiết lị hay nước súc miệng để điều trị đau răng. resinosa của Đài Loan và Philippines được sử dụng như là thuốc hạ sốt ở Philippines. Ngoài ra, dịch chiết của loài này còn được sử dụng trong công nghệ mỹ phẩm làm thuốc chăm sóc da. acuminata giã nhỏ dùng để điều trị sưng tấy.

Gỗ của Ehretia thì không cứng lắm nên chỉ được sử dụng trên quy mô địa phương, lá của nó còn được sử dụng làm thức ăn gia súc. Hai tác giả E. Sosef la ̣i đề câ ̣p tới giá tri ̣ làm gỗ của các loài thuô ̣c chi Cườm ru ̣ng trong mô ̣t cuố n sách khác về tài nguyên thực vâ ̣t Đông Nam Á [29]. Theo 2 tác giả này, gỗ của nhưng loài thuô ̣c chi Cườm ru ̣ng đươ ̣c sử du ̣ng trong xây dựng, làm bàn ghế , đồ gia du ̣ng, du ̣ng cu ̣ thủ công và trang trí cho những loa ̣i thuyề n nhỏ.

Gỗ của chi này cũng thích hơ ̣p đề làm những loa ̣i du ̣ng cu ̣ thể thao đòi hỏi khỏe và gỗ chắ c. Ở Ấn Đô ̣, người ta ăn quả của loài E. acuminata, còn là thì dùng để chăn nuôi gia súc. Lá non của loài này thì đươ ̣c người Tibet trô ̣n lẫn với trà khi uố ng.

Tuy nhiên những nghiên cứu cu ̣ thể về cây Xa ̣ đen (E. asperula) la ̣i rấ t ít. Nguyên nhân có thể do cây này chỉ phân bố ở Viê ̣t Nam, Trung Quố c và Malaysia. Tình hình nghiên cứu về chi Cườm rụng tại Việt Nam Chi Cườm ru ̣ng ở Viê ̣t Nam lầ n đầ u tiên đươ ̣c Gagnepain và Courcher nghiên cứu khi viế t ho ̣ Boraginaceae trong cuố n Thực vâ ̣t Đa ̣i Cương Đông Dương [32].

Trong đó các tác giả đã mô tả 8 loài thuô ̣c chi Cườm ru ̣ng. Khi viế t về chi Cườm ru ̣ng ở Nam Viê ̣t Nam, P. Hô ̣ đã thố ng kê và mô tả 3 loài [14]. Hô ̣ chi Cườm ru ̣ng ở Viê ̣t Nam bao gồ m 7 loài [15, 16].

Cả 7 loài đã đươ ̣c ông mô tả ngắ n go ̣n và kèm theo hiǹ h ve.̃ Năm 2001, theo Võ Văn Chi trong cuố n “Từ điể n cây thuố c” [5] ông la ̣i cho là chi Ehretia chỉ có 5 loài do loài E. đươ ̣c chuyể n sang chi Carmona và E. thyrsiflora Nakai trở thành tên đồ ng nghiã của loài E. Theo Bùi Hồ ng Quang, Vũ Xuân Phương và Trần Ninh, năm 2007, chi Cườm ru ̣ng ở Viêṭ Nam có 6 loài [24].

Ngoài các tài liêụ chuyên khảo kể trên trong danh lu ̣c của các Vườn Quố c gia như Cúc Phương hay Pù Mát, các loài của chi Cườm ru ̣ng cũng đươ ̣c thố ng kê. Năm 1997 và 2005 khi lâ ̣p danh lu ̣c các loài thực vâ ̣t ở VQG Pù Mát, Nguyễn Nghiã Thiǹ cho rằ ng loài E. có ở Pù Mát (Nghê ̣ An) và như vâ ̣y số loài của chi Cườm ru ̣ng là 7 loài [26]. Gầ n đây (2010) nghiên cứu sinh Hoàng Quỳnh Hoa, trường Đa ̣i ho ̣c Dươ ̣c Hà Nô ̣i đã hoàn thành luâ ̣n án tiế n si ̃ “Nghiên cứu mô ̣t số cây thuố c chi Cườm ru ̣ng (Ehretia P.), ho ̣ Vòi voi (Boraginaceae) ở miề n Bắ c Viêṭ Nam” [12].

Trong luâ ̣n án này, tác giả đã tổ ng kế t la ̣i các nghiên cứu về chi Cườm ru ̣ng trên thế giới và ở Viêṭ Nam. Theo tác giả chi Cườm ru ̣ng ở miề n Bắ c Viê ̣t Nam có 7 loài bao gồ m: E. Tác giả đã mô tả đầ y đủ các đă ̣c điể m hiǹ h thái, xây dựng khóa đinh ̣ loa ̣i các loài trong chi. Lầ n đầ u tiên tác giả đã công bố các đă ̣c điể m vi phẫu cành và lá của 7 loài này.

Trong luâ ̣n án, tác giả cũng khẳ ng đinh ̣ tên khoa ho ̣c của cây Xa ̣ đen là Ehretia asperula Zoll., mô tả chi tiế t các đă ̣c điể m hình thái và ngoa ̣i da ̣ng của cây này dựa theo mẫu thu đươ ̣c từ tỉnh Hòa Bình. Qua các kế t quả nghiên cứu và điề u tra, trong luâ ̣n án tác giả cũng xác đinh ̣ đươ ̣c 7 chứng/bênh ̣ đươ ̣c điề u tri ̣bằ ng các loài thuô ̣c chi Cườm ru ̣ng là số t nóng, ung bướu, di ̣ứng mẩ n ngứa, hậu sản, iả chảy, gan và đau xương. Trong đó, qua điề u tra thực vâ ̣t dân tô ̣c ho ̣c, tác giả cũng khẳ ng đinh ̣ lá hoă ̣c toàn bô ̣ phầ n trên mă ̣t đấ t của cây Xa ̣ đen và vỏ thân của cây Cườm ru ̣ng hoa dài (E. longiflora) là đươ ̣c sử du ̣ng nhiề u nhấ t.Tình hình nghiên cứu về cây Xạ đen Mă ̣c dù trong dân gian, cây Xa ̣ đen đươ ̣c sử du ̣ng làm thuố c từ lâu đời nhưng rấ t ít các công trình khoa ho ̣c nghiên cứu về cây này.

Theo nghiên cứu sinh Hoàng Quỳnh Hoa, trường Đa ̣i ho ̣c Dươ ̣c Hà Nô ̣i Trong luâ ̣n án tiế n si ̃ “Nghiên cứu mô ̣t số cây thuố c chi Cườm ru ̣ng (Ehretia P.), ho ̣ Vòi voi (Boraginaceae) ở miề n Bắ c Viê ̣t Nam”, tác giả cũng khẳ ng đinh ̣ tên khoa ho ̣c của cây Xa ̣ đen là Ehretia asperula Zoll., mô tả chi tiế t các đă ̣c điể m hiǹ h thái và ngoa ̣i da ̣ng của cây này dựa theo mẫu thu đươ ̣c từ tin̉ h Hòa Biǹ h với các đặc điểm: Cây bu ̣i trườn, cao 3-10 m; cành màu nâu xám, lúc non có lông, khi già nhắ n.