Luận văn thạc sĩ hay bước đầu nghiên cứu một số nguyên nhân gây gãy ngang thân keo lai acacia mangium x acacia auriculiformis ở trạm thực nghiệm hàm yên tuyên quang

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay bước đầu nghiên cứu một số nguyên nhân gây gãy ngang thân keo lai acacia mangium x acacia, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp

• Tác giả: Trần Thị Quyên
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Hải Tuất
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Bước Đầu Nghiên Cứu Một Số Nguyên Nhân Gây Gãy Ngang Thân Keo Lai (Acacia Mangium  Acacia Auriculiformis) Ở Trạm Thực Nghiệm Hàm Yên, Tuyên Quang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Tây

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỐI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Giới thiệu sơ lược về nguồn gốc cây Keo lai

Tóm tắt

I. Tổng quan về nguyên nhân gãy ngang thân keo lai Acacia tại Hàm Yên Tuyên Quang

Nghiên cứu về nguyên nhân gãy ngang thân keo lai Acacia tại Hàm Yên, Tuyên Quang là một vấn đề quan trọng trong ngành lâm nghiệp. Keo lai Acacia (Acacia Mangium × Acacia Auriculiformis) được trồng rộng rãi tại khu vực này nhờ vào khả năng sinh trưởng nhanh và giá trị kinh tế cao. Tuy nhiên, hiện tượng gãy ngang thân cây đã gây ra nhiều thiệt hại cho người trồng rừng. Việc tìm hiểu nguyên nhân và giải pháp khắc phục là cần thiết để bảo vệ và phát triển bền vững loại cây này.

1.1. Đặc điểm sinh học của keo lai Acacia

Keo lai Acacia là giống cây lai giữa Keo tai tường và Keo lá tràm. Giống cây này có khả năng sinh trưởng nhanh, thích nghi tốt với nhiều loại đất và điều kiện khí hậu khác nhau. Tuy nhiên, sự phát triển của cây cũng phụ thuộc vào các yếu tố như độ ẩm, dinh dưỡng và sự chăm sóc của người trồng.

1.2. Tình hình trồng keo lai tại Tuyên Quang

Tại Tuyên Quang, tình hình trồng keo lai đang phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, nhiều vùng trồng đã gặp phải hiện tượng gãy ngang thân cây, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng gỗ. Việc nghiên cứu nguyên nhân gãy ngang là cần thiết để đưa ra các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

II. Vấn đề gãy ngang thân keo lai Acacia tại Hàm Yên

Hiện tượng gãy ngang thân cây keo lai Acacia tại Hàm Yên đang trở thành một thách thức lớn cho người trồng rừng. Nhiều nguyên nhân đã được xác định, bao gồm điều kiện thời tiết khắc nghiệt, sự thiếu hụt dinh dưỡng và kỹ thuật chăm sóc không đúng cách. Việc hiểu rõ các nguyên nhân này sẽ giúp tìm ra giải pháp hiệu quả để giảm thiểu thiệt hại.

2.1. Ảnh hưởng của thời tiết đến cây keo

Thời tiết là một trong những yếu tố chính ảnh hưởng đến sự phát triển của cây keo. Các hiện tượng như bão, mưa lớn có thể gây ra gãy ngang thân cây, đặc biệt là trong giai đoạn cây còn non.

2.2. Điều kiện sinh trưởng của keo lai

Điều kiện sinh trưởng của keo lai rất quan trọng. Nếu đất trồng không đủ dinh dưỡng hoặc độ ẩm không đảm bảo, cây sẽ yếu và dễ bị gãy. Việc phân tích điều kiện sinh trưởng sẽ giúp cải thiện tình hình.

III. Phương pháp nghiên cứu nguyên nhân gãy ngang thân keo lai Acacia

Để xác định nguyên nhân gãy ngang thân keo lai Acacia, nhiều phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, phân tích mẫu đất và cây, cũng như phỏng vấn người trồng rừng. Kết quả từ các phương pháp này sẽ cung cấp thông tin quý giá cho việc tìm ra giải pháp khắc phục.

3.1. Khảo sát thực địa

Khảo sát thực địa giúp thu thập thông tin về tình trạng cây trồng, mức độ gãy ngang và các yếu tố môi trường xung quanh. Đây là bước đầu tiên và quan trọng trong nghiên cứu.

3.2. Phân tích mẫu đất và cây

Phân tích mẫu đất và cây giúp xác định các yếu tố dinh dưỡng và sức khỏe của cây. Kết quả phân tích sẽ chỉ ra những thiếu hụt cần khắc phục để cây phát triển tốt hơn.

IV. Giải pháp phòng ngừa gãy ngang thân keo lai Acacia

Để giảm thiểu hiện tượng gãy ngang thân cây keo lai Acacia, cần áp dụng các biện pháp phòng ngừa hiệu quả. Các giải pháp này bao gồm cải thiện kỹ thuật chăm sóc, tăng cường dinh dưỡng cho cây và lựa chọn giống cây phù hợp với điều kiện địa phương.

4.1. Kỹ thuật chăm sóc cây keo

Cải thiện kỹ thuật chăm sóc cây keo là rất cần thiết. Việc tưới nước đúng cách, bón phân hợp lý và cắt tỉa cây sẽ giúp cây phát triển khỏe mạnh và giảm thiểu nguy cơ gãy ngang.

4.2. Lựa chọn giống cây phù hợp

Lựa chọn giống cây keo lai phù hợp với điều kiện sinh thái của địa phương sẽ giúp tăng cường khả năng chống chịu của cây. Các giống cây có khả năng sinh trưởng tốt sẽ ít bị ảnh hưởng bởi các yếu tố môi trường.

V. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu về nguyên nhân gãy ngang thân keo lai Acacia tại Hàm Yên đã chỉ ra nhiều yếu tố ảnh hưởng đến tình trạng này. Những thông tin thu được sẽ được áp dụng vào thực tiễn để cải thiện tình hình trồng rừng tại địa phương, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng gỗ.

5.1. Ứng dụng kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu sẽ được áp dụng vào thực tiễn để cải thiện kỹ thuật trồng và chăm sóc cây keo. Điều này không chỉ giúp giảm thiểu gãy ngang mà còn nâng cao năng suất cây trồng.

5.2. Tác động đến kinh tế địa phương

Việc cải thiện tình hình trồng keo sẽ có tác động tích cực đến kinh tế địa phương. Người trồng rừng sẽ có thu nhập ổn định hơn từ việc bán gỗ, góp phần nâng cao đời sống.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu về nguyên nhân gãy ngang thân keo lai Acacia tại Hàm Yên đã mở ra nhiều hướng đi mới cho việc phát triển bền vững loại cây này. Việc áp dụng các giải pháp phòng ngừa và cải thiện kỹ thuật chăm sóc sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng gỗ trong tương lai.

6.1. Tương lai của cây keo lai Acacia

Cây keo lai Acacia có tiềm năng lớn trong ngành lâm nghiệp Việt Nam. Việc nghiên cứu và áp dụng các biện pháp cải thiện sẽ giúp cây phát triển bền vững hơn.

6.2. Định hướng nghiên cứu tiếp theo

Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc phát triển giống cây mới và cải thiện kỹ thuật chăm sóc để nâng cao năng suất và chất lượng gỗ, đồng thời giảm thiểu thiệt hại do gãy ngang.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong chiến lược phát triển lâm nghiệp bền vững tại Việt Nam, keo lai (Acacia mangium x Acacia auriculiformis) được xác định là một trong những giống cây trồng lâm nghiệp chủ lực. Giai đoạn 2002 - 2004, riêng vùng Trung tâm Bắc Bộ đã gây trồng gần 5.000 ha keo lai, chiếm khoảng 26,5% tổng diện tích rừng trồng toàn vùng. Quyết định số 16/2005/QĐ-BNN của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ngày 15/03/2005 đã chính thức đưa keo lai vào danh mục 48 loài cây trồng chính cho rừng sản xuất với năng suất sinh khối tiềm năng đạt tới 45 m3/ha/năm.

Tuy nhiên, thực tiễn sản xuất tại nhiều lâm trường ghi nhận hiện tượng keo lai bị gãy ngang thân hàng loạt sau các đợt mưa bão, làm suy giảm nghiêm trọng năng suất và chất lượng gỗ thương phẩm. Nhằm giải quyết điểm nghẽn này, luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp chuyên ngành Lâm học của tác giả Trần Thị Quyên thực hiện tại Trường Đại học Lâm nghiệp dưới sự hướng dẫn của GS.TS Nguyễn Hải Tuất đã tập trung nghiên cứu đề tài: "Bước đầu nghiên cứu một số nguyên nhân gây gãy ngang thân Keo lai (Acacia mangium x Acacia auriculiformis) ở Trạm thực nghiệm Hàm Yên, Tuyên Quang".

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là nhận diện và lượng hóa các nhân tố sinh trưởng hình thái tác động đến hiện tượng gãy ngang thân, từ đó xây dựng cơ sở khoa học cho các giải pháp lâm sinh tối ưu. Phạm vi nghiên cứu được triển khai trên các lâm phần keo lai từ 2 đến 7 tuổi tại Trạm thực nghiệm Hàm Yên, Tuyên Quang. Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ định lượng giúp các đơn vị kinh doanh rừng giảm tỷ lệ tổn thất cơ học xuống dưới 5%, đồng thời tối ưu hóa mật độ và cấu trúc tán rừng thâm canh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết tương quan sinh trưởng allometry và động thái cấu trúc lâm phần trong khoa học lâm sinh. Mối quan hệ tương hỗ giữa bộ rễ, thân cây và tán lá là thể thống nhất quyết định tính bền vững cơ học trước tác động của gió bão. Khi cây sinh trưởng nhanh về chiều cao vút ngọn (Hvn) và diện tích tán lá (Dt) nhưng đường kính ngang ngực (D1.3) chưa phát triển tương ứng, độ thon thân cây giảm làm mô đun đàn hồi suy giảm, khiến thân cây chịu tải trọng uốn gãy cục bộ thay vì bật gốc.

Bên cạnh đó, tác giả áp dụng lý thuyết phân bố cấu trúc quần xã thực vật rừng thông qua mô hình hàm mật độ xác suất Weibull. Phân bố Weibull cho phép mô phỏng chính xác mức độ thuần nhất hoặc phân hóa của cấu trúc đường kính N-D1.3, từ đó nhận diện những biến động bất thường do tác động ngoại cảnh. Ba khái niệm trọng tâm xuyên suốt công trình bao gồm: chỉ số hình dạng thân cây (tỷ số H/D), đường cong chiều cao lâm phần và cấp đất lập địa (Site Index).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập số liệu trên hệ thống ô tiêu chuẩn (OTC) cố định diện tích 1.000 m2 (kích thước 40m x 25m). Mỗi cấp tuổi từ tuổi 2 đến tuổi 7 được bố trí 2 OTC điển hình với dung lượng mẫu đo đếm toàn diện hơn 1.200 cây cá thể. Các chỉ tiêu đo đếm bao gồm: chu vi vị trí 1,3m (C1.3) quy đổi sang đường kính D1.3, chiều cao vút ngọn (Hvn), chiều cao dưới cành (Hdc), đường kính tán (Dt) và đặc điểm phân cành.

Để phân tích chuyên sâu cơ chế gãy, nghiên cứu triển khai phương pháp thí nghiệm cặp đôi ngẫu nhiên trên 12 cây gãy và 12 cây đối chứng đi kèm tại rừng 5 tuổi (xét tương quan với 6 cây xung quanh). Đồng thời, phương pháp lấy mẫu hình thái lá được thực hiện với dung lượng mẫu trên 100 lá bánh tẻ cho mỗi dòng (BV10, BV16, BV32) để truy tìm dòng mẫn cảm.

Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm chuyên dụng SPSS 13.0 và Excel:

• Kiểm tra tính thuần nhất giữa các OTC cùng tuổi bằng trắc nghiệm phi tham số Mann-Whitney U với mức ý nghĩa Sig.Z > 0,05 để hợp nhất mẫu.
• Phân tích hàm phân biệt Discriminant (tiêu chuẩn Wilks' Lambda) nhằm đối sánh sinh trưởng tổng hợp đa biến giữa keo lai và keo tai tượng.
• Lập mô hình hồi quy nhị phân Binary Logistic để ước lượng xác suất gãy thân theo các biến hình thái D1.3, Hvn, Hdc, Dt và dạng phân cành. Quá trình thu thập và phân tích dữ liệu thực nghiệm được hoàn thành đồng bộ trong giai đoạn 2006 - 2007.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, điều kiện lập địa tại Hàm Yên được xác định thuộc cấp đất I (cấp đất rất tốt). Phương trình tương quan chiều cao đường kính dạng Hvn = a + b * ln(D1.3) đạt hệ số xác định R2 rất cao, dao động từ 0,582 ở tuổi 2 đến 0,860 ở tuổi 4. Sinh trưởng của keo lai tại đây vượt trội rõ rệt: ở tuổi 2, đường kính bình quân đạt 7,70 cm và chiều cao đạt 7,36 m (tăng trưởng 3,85 cm/năm và 3,68 m/năm); đến tuổi 5 đạt D1.3 = 13,98 cm và Hvn = 16,40 m. Mức tăng trưởng này cao gấp 1,1 đến 1,8 lần so với các mô hình tại Phù Ninh (Phú Thọ) và Ba Vì (Hà Nội).

Thứ hai, phân tích phân biệt đa biến chứng minh keo lai ưu thế hoàn toàn so với keo tai tượng trên cả ba chỉ tiêu D1.3, Hvn và Dt. Trắc nghiệm Wilks' Lambda qua các cấp tuổi 4, 5, 6, 7 đều đạt mức ý nghĩa tuyệt đối (Sig. = 0,000) với giá trị Chi-Square từ 96,455 đến 415,576.

Thứ ba, quy luật phân bố số cây theo cỡ kính N-D1.3 ở các cấp tuổi 2, 5, 6, 7 đều tuân thủ hàm phân bố lý thuyết Weibull với Chi-Square thực nghiệm nhỏ hơn giá trị giới hạn 0,05. Tuy nhiên, riêng rừng 4 tuổi (trồng năm 2003) bị phá vỡ cấu trúc hoàn toàn khi Chi-Square thực nghiệm lên tới 38,421 (vượt xa ngưỡng chuẩn 11,070). Biểu đồ thực nghiệm chuyển thành dạng răng cưa đa đỉnh do cây bị gãy đổ rải đều ở mọi cỡ kính.

Thứ tư, mô hình hồi quy Binary Logistic xác nhận chiều cao dưới cành (Hdc) thấp, đường kính tán (Dt) lớn và cành phát triển mạnh là các nhân tố thúc đẩy gia tăng xác suất gãy thân khi chịu tác động cơ học của gió xoáy.

Thảo luận kết quả

Hiện tượng gãy ngang thân hàng loạt bắt nguồn từ sự mất cân đối sinh học sinh thái. Khi được trồng trên lập địa màu mỡ, keo lai phát triển tán lá và chiều cao quá nhanh trong 3 đến 4 năm đầu. Diện tích cản gió của tán lá (Dt trung bình từ 2,85 m đến 3,13 m) tạo nên lực cản khí động học khổng lồ trong mùa mưa bão. Do mô gỗ chưa hóa bền hoàn toàn ở giai đoạn này, mô men uốn vượt quá giới hạn chịu lực của thân gióng, dẫn tới việc gãy ngang thay vì bật gốc như các loài rễ nông.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan qua hệ thống đồ thị hồi quy logarit và biểu đồ tần số cấu trúc Weibull. Biểu đồ phân bố ở tuổi 2 và tuổi 6 thể hiện dạng một đỉnh lệch trái, phản ánh lâm phần phát triển đồng đều. Ngược lại, biểu đồ răng cưa ở tuổi 4 phản ánh trực quan sự can thiệp tiêu cực của thiên tai làm xáo trộn mật độ tự nhiên. So sánh với các kết luận của Trung tâm Nghiên cứu Giống cây rừng, các dòng vô tính như BV10, BV16, BV32 dù có năng suất vượt trội nhưng bắt buộc phải đi kèm chế độ tỉa cành định hình nhằm giảm trọng tâm tán.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả định lượng, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp kỹ thuật lâm sinh đồng bộ:

1. Điều chỉnh mật độ trồng rừng ban đầu: Chuyển đổi mật độ từ 1.660 - 2.000 cây/ha xuống mức tối ưu 1.111 - 1.330 cây/ha đối với rừng kinh doanh gỗ lớn, và 1.428 cây/ha đối với rừng nguyên liệu giấy. Biện pháp này giúp cây phân bố không gian dinh dưỡng hợp lý, tăng đường kính gốc và hạ thấp chỉ số độ vút thân. Kế hoạch hoàn thành ngay trong khâu thiết kế trồng rừng vụ xuân hàng năm do các công ty lâm nghiệp chủ trì.

2. Áp dụng quy trình tỉa cành và tỉa thưa định hình: Thực hiện tỉa cành 2 lần vào thời điểm rừng đạt 8 tháng tuổi và 20 tháng tuổi. Cắt bỏ các cành vượt, cành có góc đâm hẹp nhằm giảm diện tích cản gió của tán lá từ 20% đến 25%. Cán bộ kỹ thuật lâm trường trực tiếp hướng dẫn công nhân thực hiện vào các tháng mùa khô trước mùa mưa bão.

3. Hoàn thiện chế độ bón phân cân đối: Bón lót hỗn hợp 0,5 kg phân vi sinh kết hợp 100g NPK/hố trước khi trồng, bổ sung chế phẩm vi sinh nốt sần Rhizobium (20g/cây) nhằm thúc đẩy phát triển hệ rễ cọc và rễ neo bên sâu hơn 60 cm, hạn chế bón thừa đạm đơn chất làm mềm thớ gỗ.

4. Xây dựng đai rừng hỗn giao phòng hộ: Thiết lập băng cản gió bằng các loài cây bản địa có giác gỗ dẻo dai ở các rìa lô hướng đón gió chính, mục tiêu làm suy giảm 30% đến 40% áp lực gió bão tác động trực tiếp vào vùng lõi keo lai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Kỹ sư lâm sinh và cán bộ kỹ thuật tại các lâm trường, ban quản lý rừng: Nắm vững quy luật phân bố Weibull và mối tương quan H/D để chủ động xây dựng phương án tỉa thưa, phòng chống gãy đổ cơ học cho diện tích rừng quản lý.

2. Học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng: Khai thác phương pháp luận kết hợp trắc nghiệm Mann-Whitney U, phân tích hàm phân biệt Discriminant và hồi quy Binary Logistic trong xử lý số liệu điều tra cấu trúc lâm phần.

3. Các doanh nghiệp chế biến gỗ và sản xuất bột giấy: Đánh giá chính xác phẩm cấp thân cây, tỷ trọng gỗ khô (đạt 0,48 - 0,54) và dự báo sản lượng nguyên liệu để tối ưu hóa kế hoạch khai thác và thu mua.

4. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách lâm nghiệp: Sử dụng cứ liệu khoa học để hoàn thiện tiêu chuẩn kỹ thuật trồng rừng thâm canh keo lai thích ứng biến đổi khí hậu tại vùng Trung du và Miền núi phía Bắc.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao keo lai sinh trưởng nhanh trên đất tốt lại có nguy cơ gãy ngang thân cao hơn? Đất cấp I phì nhiêu kích thích tán lá phát triển quá nhanh trong khi thớ gỗ ở tuổi 3 - 5 chưa kịp tích lũy lignin đầy đủ. Diện tích tán cản gió lớn tạo mô men uốn vượt tải trọng cho phép, khiến thân cây bị bẻ gãy ngang.

2. Độ tuổi nào của rừng keo lai ghi nhận tỷ lệ gãy thân nghiêm trọng nhất? Nghiên cứu cho thấy giai đoạn 4 đến 5 tuổi là thời kỳ mẫn cảm nhất. Ở tuổi 4, kiểm định Weibull cho giá trị Chi-Square lên tới 38,421, chứng minh cấu trúc lâm phần bị phá vỡ nghiêm trọng do gãy thân hàng loạt.

3. Phương pháp toán học nào được dùng để xác định sự khác biệt sinh trưởng giữa keo lai và keo tai tượng? Tác giả sử dụng hàm phân biệt Discriminant kết hợp kiểm định Wilks' Lambda trên cả ba biến D1.3, Hvn và Dt. Kết quả Sig. = 0,000 khẳng định keo lai có sự phân hóa sinh trưởng vượt trội hoàn toàn.

4. Các dòng vô tính keo lai nào được khảo nghiệm trong nghiên cứu này? Nghiên cứu khảo nghiệm 3 dòng vô tính chủ lực gồm BV10, BV16 và BV32. Các dòng này đều đạt năng suất sinh khối cao nhưng cần áp dụng tỉa cành sớm ở tháng thứ 8 và 20 để bảo đảm an toàn cơ học.

5. Mật độ trồng bao nhiêu là phù hợp để hạn chế tối đa hiện tượng gãy đổ? Đối với mục tiêu gỗ vừa và gỗ lớn, mật độ tối ưu là 1.111 cây/ha; đối với rừng nguyên liệu giấy là 1.428 cây/ha. Mật độ này giúp cây phát triển đường kính vững chắc, giảm tỷ số H/D cản gió.

Kết luận

• Luận văn cung cấp bằng chứng định lượng khẳng định keo lai tại Hàm Yên sinh trưởng vượt trội trên cấp đất I với tăng trưởng đường kính đạt 2,26 - 3,85 cm/năm và chiều cao đạt 2,61 - 3,68 m/năm.
• Xác định nguyên nhân gây gãy ngang thân là do sự mất cân đối giữa tốc độ phát triển chiều cao, diện tích tán lá với khả năng chịu lực cơ học của thớ gỗ non trong mùa mưa bão.
• Mô hình hóa thành công cấu trúc lâm phần và chỉ ra sự phá vỡ quy luật Weibull ở rừng 4 tuổi do ảnh hưởng của thiên tai (Chi-Square thực nghiệm = 38,421).
• Đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật đồng bộ từ mật độ 1.111 - 1.428 cây/ha, tỉa cành 2 đợt (8 và 20 tháng tuổi) đến bổ sung phân bón vi sinh Rhizobium.
• Các đơn vị sản xuất lâm nghiệp cần nhanh chóng ứng dụng quy trình quản lý tán và mật độ để bảo vệ trữ lượng rừng trồng ngay từ đầu chu kỳ kinh doanh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ Ph¸t triÓn nT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp -------------------------------------------------- TrÇn ThÞ Quyªn B­íc ®Çu nghiªn cøu mét sè nguyªn nh©n g©y g·y ngang th©n Keo lai (Acacia Mangium  Acacia Auriculiformis) ë Tr¹m thùc nghiÖm Hµm Yªn, Tuyªn Quang LuËn V¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Hµ T©y, 2007 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ Ph¸t triÓn NT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp -------------------------------------------------- TrÇn thÞ quyªn B­íc ®Çu nghiªn cøu mét sè nguyªn nh©n g©y g·y ngang th©n Keo lai (Acacia Mangium  Acacia Auriculiformis) ë Tr¹m thùc nghiÖm Hµm Yªn, Tuyªn Quang Chuyªn ngµnh: L©m Häc M· sè: 60.60 LuËn V¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Ng­êi h­íng dÉn: GS.TS NguyÔn H¶i TuÊt Hµ T©y, 2007 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 1 §Æt vÊn ®Ò Keo lai lµ gièng lai tù nhiªn gi÷a Keo tai t­îng vµ Keo l¸ trµm. Gièng lai tù nhiªn nµy ®­îc Trung t©m nghiªn cøu gièng c©y rõng, ViÖn khoa häc L©m nghiÖp ph¸t hiÖn vµ chñ tr× nghiªn cøu. KÕt qu¶ nghiªn cøu b­íc ®Çu cho thÊy, Keo lai cã nhiÒu ®Æc tÝnh sinh vËt häc, sinh th¸i häc ­u viÖt h¬n h¼n c¸c loµi c©y bè, mÑ vµ mét sè loµi c©y kh¸c nh­: sinh tr­ëng nhanh, biªn ®é sinh th¸i réng, cã kh¶ n¨ng thÝch øng víi nhiÒu lo¹i ®Êt, ®iÒu kiÖn lËp ®Þa kh¸c nhau; Cã mét l­îng nèt sÇn vi khuÈn cè ®Þnh ®¹m lín (lín h¬n so víi loµi c©y bè, mÑ), cã kh¶ n¨ng chÞu h¹n (Lª §×nh Kh¶, 1999)… Gç Keo lai ®­îc sö dông trong c«ng nghiÖp giÊy, c«ng nghiÖp gia c«ng chÕ biÕn c¸c lo¹i v¸n sµn, v¸n d¨m, cung cÊp gç trô má, cñi vµ chÊt ®èt t¹i chç cho ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng. Ngoµi ra trong c¸c m« h×nh n«ng l©m kÕt hîp, Keo lai cßn cã thÓ lµ mét trong sè c¸c loµi c©y trång kÕt hîp víi c¸c loµi c©y môc ®Ých kh¸c nh­: cµ phª, chÌ, c©y ¨n qu¶… võa cã t¸c dông phßng hé võa cho thªm s¶n phÈm phô ®Ó t¨ng thªm thu nhËp, n©ng cao hiÖu qu¶ cña m« h×nh.

Nh­ vËy, cã thÓ nãi Keo lai lµ mét loµi c©y ®a t¸c dông. N¨m 1995, Héi ®ång khoa häc cña Bé L©m nghiÖp (cò) ®· tæ chøc ®¸nh gi¸ c¸c dßng v« tÝnh Keo lai t¹i Ba V×. Héi ®ång ®· khuyÕn nghÞ ®­a ra mét sè dßng v« tÝnh tèt nhÊt ®· ®­îc chän läc qua kh¶o nghiÖm t¹i Ba V× vµo trång thö nghiÖm t¹i mét sè vïng sinh th¸i chÝnh ë n­íc ta. C¸c m« h×nh dßng v« tÝnh ®ã lµ: BV5, BV10, BV16, BV29, BV32 vµ BV33 (Lª §×nh Kh¶, 1999).

N¨m 2000, c¸c dßng v« tÝnh Keo lai BV10, BV16, BV32 cña Trung t©m Nghiªn cøu gièng c©y rõng thuéc ViÖn khoa häc L©m nghiÖp ViÖt Nam; TB03, TB05, TB06, TB12 cña Trung t©m Nghiªn cøu gièng c©y rõng vµ Trung t©m Khoa häc S¶n XuÊt l©m nghiÖp §«ng Nam Bé thuéc ViÖn khoa häc L©m nghiÖp ViÖt Nam vµ dßng KL2 cña ViÖn c©y nguyªn liÖu giÊy Phï Ninh ®· ®­îc c«ng nhËn lµ gièng quèc gia [4] LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 Tõ nh÷ng ­u ®iÓm ®· nãi ë trªn mµ trong nh÷ng n¨m qua (®Æc biÖt lµ giai ®o¹n 1999 – 2004) Keo lai ®· ®­îc g©y trång phæ biÕn ë nhiÒu vïng sinh th¸i trong c¶ n­íc vµ ®­îc ®¸nh gi¸ lµ mét trong nh÷ng gièng c©y trång chñ lùc, chiÕm tû träng trong c¸c ch­¬ng tr×nh trång rõng vµ kh«i phôc rõng ë n­íc ta. ChØ tÝnh riªng ë vïng Trung t©m B¾c Bé, giai ®o¹n 2002 - 2004 ®· g©y trång gÇn 5000 ha Keo lai, chiÕm kho¶ng 26,5% tæng diÖn tÝch rõng c¶ vïng [42]. Vµ trong quyÕt ®Þnh sè 16/2005/Q§-BNN cña Bé N«ng nghiÖp vµ Ph¸t triÓn n«ng th«n ngµy 15/03/2005, Keo lai ®­îc x¸c ®Þnh lµ 1 trong 48 loµi c©y trång chÝnh ®Ó trång rõng s¶n xuÊt ë c¸c vïng sinh th¸i [5]. Tuy nhiªn, hiÖn nay ë 1 sè ®Þa ph­¬ng, l©m tr­êng xÈy ra hiÖn t­îng Keo lai bÞ ®æ g·y hµng lo¹t sau mçi lÇn giã b·o vµ ë mét sè n¬i cßn cã hiÖn t­îng Keo lai bÞ kh« ngän lµm cho n¨ng suÊt còng nh­ chÊt l­îng rõng Keo lai gi¶m ®i.

V× lý do ®ã mµ diÖn tÝch trång Keo lai ®· dÇn bÞ thu hÑp. XuÊt ph¸t tõ thùc tÕ trªn, ®Ó x©y dùng c¬ së khoa häc lµm c¨n cø cho viÖc ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p tèi ­u, phôc vô cho nhu cÇu thùc tiÔn kinh doanh rõng Keo lai trong c¶ n­íc nãi chung vµ rõng Keo lai ë Hµm Yªn nãi riªng, t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi: “B­íc ®Çu nghiªn cøu mét sè nguyªn nh©n g©y g·y ngang th©n Keo lai (Acacia Mangium  Acacia Auriculiformis) ë Tr¹m thùc nghiÖm Hµm Yªn, Tuyªn Quang” LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Ch­¬ng 1 tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1. Giíi thiÖu s¬ l­îc vÒ nguån gèc c©y Keo lai Keo lai lµ tªn gäi viÕt t¾t ®Ó chØ gièng lai tù nhiªn gi÷a Keo tai t­îng (Acacia mangium) vµ Keo l¸ trµm (Acacia auriculiformis). Gièng lai tù nhiªn nµy ®­îc Messrs Herburn vµ Shim ph¸t hiÖn lÇn ®Çu tiªn vµo n¨m 1972 trong sè c¸c c©y Keo tai t­îng trång ven ®­êng ë Sook Telupid thuéc bang Sabah cña Malaysia.

Keo lai tù nhiªn cßn ®­îc ph¸t hiÖn ë Papua New Guinea (Turnbull, 1986, Gun et al, 1987), ë mét sè n¬i kh¸c t¹i Malaisia (Rufelds, 1987; Darus, 1989) vµ Th¸i Lan (Kijkar, 1992). Ngoµi ra, Keo lai tù nhiªn cßn ®­îc t×m thÊy trong v­ên ­¬m Keo tai t­îng (lÊy gièng t¹i Malaysia) cña tr¹m nghiªn cøu Jon- Pu cña viÖn nghiªn cøu l©m nghiÖp §µi Loan (Kiang Tao et al, 1988) vµ ë khu trång Keo tai t­îng ë Qu¶ng Ch©u (Trung Quèc) (Lª §×nh Kh¶, 1999 [20]). T¹i ViÖt Nam Keo lai ®­îc Trung t©m nghiªn cøu gièng c©y rõng (ViÖn Khoa häc l©m nghiÖp ViÖt Nam) ph¸t hiÖn t¹i Ba V× (Hµ T©y), §«ng Nam Bé vµ T©n T¹o (Thµnh Phè Hå ChÝ Minh). Sau ®ã, Keo lai ®· ®­îc ph¸t hiÖn l¸c ®¸c t¹i nhiÒu n¬i ë §«ng Nam Bé, ë Trung Bé, T©y Nguyªn vµ ë B¾c Bé… C¸c c©y lai nµy ®· xuÊt hiÖn trong c¸c rõng trång Keo tai t­îng lÊy gièng tõ c¸c khu kh¶o nghiÖm Keo tai t­îng trång c¹nh Keo l¸ trµm t¹i §«ng Nam Bé vµ t¹i Ba V×.

V× thÕ cã thÓ biÕt mÑ cña chóng lµ Keo tai t­îng vµ bè chóng lµ Keo l¸ trµm (Lª §×nh Kh¶, 1997, 1999 [17], [20]). Nghiªn cøu Keo lai trªn thÕ giíi Nh­ ®· nãi ë trªn, Keo lai ®­îc Messrs Herburn vµ Shim ph¸t hiÖn lÇn ®Çu tiªn vµo n¨m 1972 ë Sook Telupid thuéc bang Sabah cña Malaysia. Sau LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 nhiÒu n¨m víi nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu, ®Õn 7/1978 sau khi xem xÐt c¸c mÉu tiªu b¶n t¹i Phßng tiªu b¶n thùc vËt ë Queensland (Australia), Pedgley ®· c«ng nhËn ®ã lµ gièng lai tù nhiªn gi÷a Keo tai t­îng vµ Keo l¸ trµm (Lª §×nh Kh¶, 1997 [17]). Nh÷ng nghiªn cøu vÒ tû lÖ xuÊt hiÖn c©y Keo lai cho thÊy: ë khu Ulukukut, Keo lai cã thÓ xuÊt hiÖn víi tû lÖ 3-4 c©y /ha, cßn theo th«ng b¸o miÖng cña Wong (dÉn tõ Pinso vµ Nasi, 1991) th× Keo lai ®· xuÊt hiÖn víi tû lÖ 1 Keo lai: 500 Keo tai t­îng vµ cã thÓ thÊy c©y lai con gÇn c¸c c©y lai ®· tr­ëng thµnh.

Trong c¸c v­ên ­¬m t¹i Sabah: ë v­ên ­¬m Keo tai t­îng (trong tr­êng hîp nµy Keo tai t­îng lµ mÑ vµ Keo l¸ trµm lµ bè) tû lÖ Keo lai xuÊt hiÖn cã thÓ ®¹t 3,3 – 9,3%, c¸ biÖt cã tr­êng hîp cã thÓ ®¹t 23%; Cßn trong v­ên ­¬m Keo l¸ trµm (Keo tai t­îng lµ bè vµ Keo l¸ trµm lµ mÑ) tû lÖ Keo lai xuÊt hiÖn lµ 6,8 – 10,3%, c¸ biÖt cã thÓ ®Õn 22,5% (Gan and Sim Boon Liang, 1991) (Lª §×nh Kh¶, 1999 [20]). Rufelds, 1988 vµ Gan and Sim Boon Liang, 1991 khi nghiªn cøu h×nh th¸i c©y con Keo lai cho thÊy: Keo lai xuÊt hiÖn l¸ gi¶ s¬m h¬n Keo tai t­îng vµ muén h¬n Keo l¸ trµm. Nãi c¸ch kh¸c, c©y lai thÓ hiÖn ®Æc tÝnh trung gian gi÷a hai loµi bè mÑ. TÝnh trung gian gi÷a Keo tai t­îng vµ Keo l¸ trµm cña Keo lai cßn ®­îc ph¸t hiÖn ë c¸c tÝnh tr¹ng nh­ hoa tù, hoa vµ h¹t (Bowen, 1981), h×nh th¸i nhiÔm s¾c thÓ (Shukor et al, 1994) (Lª §×nh Kh¶, 1997, 1999 [17], [20]).

Theo th«ng b¸o cña Tham, 1976 th× c©y lai th­êng cao h¬n c¶ 2 loµi bè mÑ, song vÉn gi÷ h×nh d¸ng kÐm cña Keo l¸ trµm. Cßn theo th«ng b¸o miÖng cña Wong th× trong nhiÒu tr­êng hîp ë Sabah, c©y lai vÉn gi÷ ®­îc h×nh d¸ng ®Ñp cña Keo tai t­îng. ¤ng còng thÊy ­u thÕ lai thÓ hiÖn rÊt râ ë Ulu Kukut vµ c©y lai th­êng to vµ cao h¬n h¼n so víi c¸c loµi Keo Bè mÑ. Tuy vËy, Rufelds (1987) l¹i kh«ng t×m thÊy sù sai kh¸c nµo ®¸ng kÓ vÒ sinh tr­ëng cña Keo lai so víi c¸c loµi bè mÑ (Lª §×nh Kh¶, 1999 [20]).

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 §¸nh gi¸ Keo lai t¹i Sabah mét c¸ch tæng hîp cña Pinso vµ Nasi, 1991 [44] cho thÊy: c©y lai cã ­u thÕ lai vµ ­u thÕ lai nµy cã thÓ chÞu ¶nh h­ëng cña c¶ yÕu tè di truyÒn lÉn ®iÒu kiÖn lËp ®Þa. Sinh tr­ëng cña c©y Keo lai tù nhiªn ®êi F1 tèt h¬n xuÊt xø Sabah cña Keo tai t­îng song kÐm h¬n c¸c xuÊt xø ngo¹i lai nh­ Oriomo River (Papua New Guinea) hoÆc Claudie River (Queensland, Australia), cßn sinh tr­ëng cña nh÷ng c©y lai ®êi F2 trë ®i th× rÊt kh«ng ®ång ®Òu víi trÞ sè trung b×nh cßn kÐm h¬n c¶ Keo tai t­îng, mÆc dï mét sè c©y xuÊt s¾c cã kh¸ h¬n. Khi ®¸nh gi¸ c¸c chØ tiªu chÊt l­îng cña c©y Keo lai Pinso vµ Nasi (1991) thÊy r»ng ®é th¼ng th©n, ®o¹n th©n d­íi cµnh, ®é trßn ®Òu cña th©n, vv… ë Keo lai ®Òu tèt h¬n hai loµi Keo bè mÑ vµ cho r»ng Keo lai rÊt phï hîp cho trång rõng th­¬ng m¹i. C©y Keo lai cßn cã ­u ®iÓm lµ cã ®Ønh ngän sinh tr­ëng tèt, th©n c©y ®¬n trôc vµ tØa cµnh tù nhiªn tèt (Pinyopusarerk, 1990) [44] Keo lai ®· ®­îc nghiªn cøu nh©n gièng b»ng hom (Griffin, 1988) hoÆc nu«i cÊy m« b»ng m«i tr­êng c¬ b¶n Murashige vµ Skooge (MS) cã thªm 6-Benzyl amino purine (BAP) 0,5mg/l vµ cho ra rÔ trong phßng hoÆc nÒn c¸t s«ng 100% víi kh¶ n¨ng ra rÔ ®Õn h¬n 70% (Darus, 1991).

Sau mét n¨m c©y m« cã thÓ cao 1,09m (Lª §×nh Kh¶, 1999 [20]). Nh÷ng nghiªn cøu vÒ tiÒm n¨ng bét giÊy Keo lai ë Malaysia [45], 2002 cho kÕt qu¶: Keo lai ®em l¹i s¶n l­îng bét giÊy cao h¬n so víi Keo tai t­îng. S¶n phÈm giÊy t¹o ra còng cã ®é bÒn c¬ häc cao h¬n vÒ mÆt kh¶ n¨ng chÞu sù gÊp nÕp, chØ sè lµm r¸ch, vß. Nã t¹o ra sù thuËn lîi khi in vµ viÕt bëi ®Æc tÝnh tr¬n vµ ®é s¸ng cao.