Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ Ph¸t triÓn nT Trêng ®¹i häc l©m nghiÖp -------------------------------------------------- TrÇn ThÞ Quyªn Bíc ®Çu nghiªn cøu mét sè nguyªn nh©n g©y g·y ngang th©n Keo lai (Acacia Mangium Acacia Auriculiformis) ë Tr¹m thùc nghiÖm Hµm Yªn, Tuyªn Quang LuËn V¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Hµ T©y, 2007 c Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ Ph¸t triÓn NT Trêng ®¹i häc l©m nghiÖp -------------------------------------------------- TrÇn thÞ quyªn Bíc ®Çu nghiªn cøu mét sè nguyªn nh©n g©y g·y ngang th©n Keo lai (Acacia Mangium Acacia Auriculiformis) ë Tr¹m thùc nghiÖm Hµm Yªn, Tuyªn Quang Chuyªn ngµnh: L©m Häc M· sè: 60.60 LuËn V¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Ngêi híng dÉn: GS.TS NguyÔn H¶i TuÊt Hµ T©y, 2007 c c 1 §Æt vÊn ®Ò Keo lai lµ gièng lai tù nhiªn gi÷a Keo tai tîng vµ Keo l¸ trµm. Gièng lai tù nhiªn nµy ®îc Trung t©m nghiªn cøu gièng c©y rõng, ViÖn khoa häc L©m nghiÖp ph¸t hiÖn vµ chñ tr× nghiªn cøu. KÕt qu¶ nghiªn cøu bíc ®Çu cho thÊy, Keo lai cã nhiÒu ®Æc tÝnh sinh vËt häc, sinh th¸i häc u viÖt h¬n h¼n c¸c loµi c©y bè, mÑ vµ mét sè loµi c©y kh¸c nh: sinh trëng nhanh, biªn ®é sinh th¸i réng, cã kh¶ n¨ng thÝch øng víi nhiÒu lo¹i ®Êt, ®iÒu kiÖn lËp ®Þa kh¸c nhau; Cã mét lîng nèt sÇn vi khuÈn cè ®Þnh ®¹m lín (lín h¬n so víi loµi c©y bè, mÑ), cã kh¶ n¨ng chÞu h¹n (Lª §×nh Kh¶, 1999)… Gç Keo lai ®îc sö dông trong c«ng nghiÖp giÊy, c«ng nghiÖp gia c«ng chÕ biÕn c¸c lo¹i v¸n sµn, v¸n d¨m, cung cÊp gç trô má, cñi vµ chÊt ®èt t¹i chç cho ngêi d©n ®Þa ph¬ng. Ngoµi ra trong c¸c m« h×nh n«ng l©m kÕt hîp, Keo lai cßn cã thÓ lµ mét trong sè c¸c loµi c©y trång kÕt hîp víi c¸c loµi c©y môc ®Ých kh¸c nh: cµ phª, chÌ, c©y ¨n qu¶… võa cã t¸c dông phßng hé võa cho thªm s¶n phÈm phô ®Ó t¨ng thªm thu nhËp, n©ng cao hiÖu qu¶ cña m« h×nh.
Nh vËy, cã thÓ nãi Keo lai lµ mét loµi c©y ®a t¸c dông. N¨m 1995, Héi ®ång khoa häc cña Bé L©m nghiÖp (cò) ®· tæ chøc ®¸nh gi¸ c¸c dßng v« tÝnh Keo lai t¹i Ba V×. Héi ®ång ®· khuyÕn nghÞ ®a ra mét sè dßng v« tÝnh tèt nhÊt ®· ®îc chän läc qua kh¶o nghiÖm t¹i Ba V× vµo trång thö nghiÖm t¹i mét sè vïng sinh th¸i chÝnh ë níc ta. C¸c m« h×nh dßng v« tÝnh ®ã lµ: BV5, BV10, BV16, BV29, BV32 vµ BV33 (Lª §×nh Kh¶, 1999).
N¨m 2000, c¸c dßng v« tÝnh Keo lai BV10, BV16, BV32 cña Trung t©m Nghiªn cøu gièng c©y rõng thuéc ViÖn khoa häc L©m nghiÖp ViÖt Nam; TB03, TB05, TB06, TB12 cña Trung t©m Nghiªn cøu gièng c©y rõng vµ Trung t©m Khoa häc S¶n XuÊt l©m nghiÖp §«ng Nam Bé thuéc ViÖn khoa häc L©m nghiÖp ViÖt Nam vµ dßng KL2 cña ViÖn c©y nguyªn liÖu giÊy Phï Ninh ®· ®îc c«ng nhËn lµ gièng quèc gia [4] c 2 Tõ nh÷ng u ®iÓm ®· nãi ë trªn mµ trong nh÷ng n¨m qua (®Æc biÖt lµ giai ®o¹n 1999 – 2004) Keo lai ®· ®îc g©y trång phæ biÕn ë nhiÒu vïng sinh th¸i trong c¶ níc vµ ®îc ®¸nh gi¸ lµ mét trong nh÷ng gièng c©y trång chñ lùc, chiÕm tû träng trong c¸c ch¬ng tr×nh trång rõng vµ kh«i phôc rõng ë níc ta. ChØ tÝnh riªng ë vïng Trung t©m B¾c Bé, giai ®o¹n 2002 - 2004 ®· g©y trång gÇn 5000 ha Keo lai, chiÕm kho¶ng 26,5% tæng diÖn tÝch rõng c¶ vïng [42]. Vµ trong quyÕt ®Þnh sè 16/2005/Q§-BNN cña Bé N«ng nghiÖp vµ Ph¸t triÓn n«ng th«n ngµy 15/03/2005, Keo lai ®îc x¸c ®Þnh lµ 1 trong 48 loµi c©y trång chÝnh ®Ó trång rõng s¶n xuÊt ë c¸c vïng sinh th¸i [5]. Tuy nhiªn, hiÖn nay ë 1 sè ®Þa ph¬ng, l©m trêng xÈy ra hiÖn tîng Keo lai bÞ ®æ g·y hµng lo¹t sau mçi lÇn giã b·o vµ ë mét sè n¬i cßn cã hiÖn tîng Keo lai bÞ kh« ngän lµm cho n¨ng suÊt còng nh chÊt lîng rõng Keo lai gi¶m ®i.
V× lý do ®ã mµ diÖn tÝch trång Keo lai ®· dÇn bÞ thu hÑp. XuÊt ph¸t tõ thùc tÕ trªn, ®Ó x©y dùng c¬ së khoa häc lµm c¨n cø cho viÖc ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p tèi u, phôc vô cho nhu cÇu thùc tiÔn kinh doanh rõng Keo lai trong c¶ níc nãi chung vµ rõng Keo lai ë Hµm Yªn nãi riªng, t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi: “Bíc ®Çu nghiªn cøu mét sè nguyªn nh©n g©y g·y ngang th©n Keo lai (Acacia Mangium Acacia Auriculiformis) ë Tr¹m thùc nghiÖm Hµm Yªn, Tuyªn Quang” c 3 Ch¬ng 1 tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1. Giíi thiÖu s¬ lîc vÒ nguån gèc c©y Keo lai Keo lai lµ tªn gäi viÕt t¾t ®Ó chØ gièng lai tù nhiªn gi÷a Keo tai tîng (Acacia mangium) vµ Keo l¸ trµm (Acacia auriculiformis). Gièng lai tù nhiªn nµy ®îc Messrs Herburn vµ Shim ph¸t hiÖn lÇn ®Çu tiªn vµo n¨m 1972 trong sè c¸c c©y Keo tai tîng trång ven ®êng ë Sook Telupid thuéc bang Sabah cña Malaysia.
Keo lai tù nhiªn cßn ®îc ph¸t hiÖn ë Papua New Guinea (Turnbull, 1986, Gun et al, 1987), ë mét sè n¬i kh¸c t¹i Malaisia (Rufelds, 1987; Darus, 1989) vµ Th¸i Lan (Kijkar, 1992). Ngoµi ra, Keo lai tù nhiªn cßn ®îc t×m thÊy trong vên ¬m Keo tai tîng (lÊy gièng t¹i Malaysia) cña tr¹m nghiªn cøu Jon- Pu cña viÖn nghiªn cøu l©m nghiÖp §µi Loan (Kiang Tao et al, 1988) vµ ë khu trång Keo tai tîng ë Qu¶ng Ch©u (Trung Quèc) (Lª §×nh Kh¶, 1999 [20]). T¹i ViÖt Nam Keo lai ®îc Trung t©m nghiªn cøu gièng c©y rõng (ViÖn Khoa häc l©m nghiÖp ViÖt Nam) ph¸t hiÖn t¹i Ba V× (Hµ T©y), §«ng Nam Bé vµ T©n T¹o (Thµnh Phè Hå ChÝ Minh). Sau ®ã, Keo lai ®· ®îc ph¸t hiÖn l¸c ®¸c t¹i nhiÒu n¬i ë §«ng Nam Bé, ë Trung Bé, T©y Nguyªn vµ ë B¾c Bé… C¸c c©y lai nµy ®· xuÊt hiÖn trong c¸c rõng trång Keo tai tîng lÊy gièng tõ c¸c khu kh¶o nghiÖm Keo tai tîng trång c¹nh Keo l¸ trµm t¹i §«ng Nam Bé vµ t¹i Ba V×.
V× thÕ cã thÓ biÕt mÑ cña chóng lµ Keo tai tîng vµ bè chóng lµ Keo l¸ trµm (Lª §×nh Kh¶, 1997, 1999 [17], [20]). Nghiªn cøu Keo lai trªn thÕ giíi Nh ®· nãi ë trªn, Keo lai ®îc Messrs Herburn vµ Shim ph¸t hiÖn lÇn ®Çu tiªn vµo n¨m 1972 ë Sook Telupid thuéc bang Sabah cña Malaysia. Sau c 4 nhiÒu n¨m víi nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu, ®Õn 7/1978 sau khi xem xÐt c¸c mÉu tiªu b¶n t¹i Phßng tiªu b¶n thùc vËt ë Queensland (Australia), Pedgley ®· c«ng nhËn ®ã lµ gièng lai tù nhiªn gi÷a Keo tai tîng vµ Keo l¸ trµm (Lª §×nh Kh¶, 1997 [17]). Nh÷ng nghiªn cøu vÒ tû lÖ xuÊt hiÖn c©y Keo lai cho thÊy: ë khu Ulukukut, Keo lai cã thÓ xuÊt hiÖn víi tû lÖ 3-4 c©y /ha, cßn theo th«ng b¸o miÖng cña Wong (dÉn tõ Pinso vµ Nasi, 1991) th× Keo lai ®· xuÊt hiÖn víi tû lÖ 1 Keo lai: 500 Keo tai tîng vµ cã thÓ thÊy c©y lai con gÇn c¸c c©y lai ®· trëng thµnh.
Trong c¸c vên ¬m t¹i Sabah: ë vên ¬m Keo tai tîng (trong trêng hîp nµy Keo tai tîng lµ mÑ vµ Keo l¸ trµm lµ bè) tû lÖ Keo lai xuÊt hiÖn cã thÓ ®¹t 3,3 – 9,3%, c¸ biÖt cã trêng hîp cã thÓ ®¹t 23%; Cßn trong vên ¬m Keo l¸ trµm (Keo tai tîng lµ bè vµ Keo l¸ trµm lµ mÑ) tû lÖ Keo lai xuÊt hiÖn lµ 6,8 – 10,3%, c¸ biÖt cã thÓ ®Õn 22,5% (Gan and Sim Boon Liang, 1991) (Lª §×nh Kh¶, 1999 [20]). Rufelds, 1988 vµ Gan and Sim Boon Liang, 1991 khi nghiªn cøu h×nh th¸i c©y con Keo lai cho thÊy: Keo lai xuÊt hiÖn l¸ gi¶ s¬m h¬n Keo tai tîng vµ muén h¬n Keo l¸ trµm. Nãi c¸ch kh¸c, c©y lai thÓ hiÖn ®Æc tÝnh trung gian gi÷a hai loµi bè mÑ. TÝnh trung gian gi÷a Keo tai tîng vµ Keo l¸ trµm cña Keo lai cßn ®îc ph¸t hiÖn ë c¸c tÝnh tr¹ng nh hoa tù, hoa vµ h¹t (Bowen, 1981), h×nh th¸i nhiÔm s¾c thÓ (Shukor et al, 1994) (Lª §×nh Kh¶, 1997, 1999 [17], [20]).
Theo th«ng b¸o cña Tham, 1976 th× c©y lai thêng cao h¬n c¶ 2 loµi bè mÑ, song vÉn gi÷ h×nh d¸ng kÐm cña Keo l¸ trµm. Cßn theo th«ng b¸o miÖng cña Wong th× trong nhiÒu trêng hîp ë Sabah, c©y lai vÉn gi÷ ®îc h×nh d¸ng ®Ñp cña Keo tai tîng. ¤ng còng thÊy u thÕ lai thÓ hiÖn rÊt râ ë Ulu Kukut vµ c©y lai thêng to vµ cao h¬n h¼n so víi c¸c loµi Keo Bè mÑ. Tuy vËy, Rufelds (1987) l¹i kh«ng t×m thÊy sù sai kh¸c nµo ®¸ng kÓ vÒ sinh trëng cña Keo lai so víi c¸c loµi bè mÑ (Lª §×nh Kh¶, 1999 [20]).
c 5 §¸nh gi¸ Keo lai t¹i Sabah mét c¸ch tæng hîp cña Pinso vµ Nasi, 1991 [44] cho thÊy: c©y lai cã u thÕ lai vµ u thÕ lai nµy cã thÓ chÞu ¶nh hëng cña c¶ yÕu tè di truyÒn lÉn ®iÒu kiÖn lËp ®Þa. Sinh trëng cña c©y Keo lai tù nhiªn ®êi F1 tèt h¬n xuÊt xø Sabah cña Keo tai tîng song kÐm h¬n c¸c xuÊt xø ngo¹i lai nh Oriomo River (Papua New Guinea) hoÆc Claudie River (Queensland, Australia), cßn sinh trëng cña nh÷ng c©y lai ®êi F2 trë ®i th× rÊt kh«ng ®ång ®Òu víi trÞ sè trung b×nh cßn kÐm h¬n c¶ Keo tai tîng, mÆc dï mét sè c©y xuÊt s¾c cã kh¸ h¬n. Khi ®¸nh gi¸ c¸c chØ tiªu chÊt lîng cña c©y Keo lai Pinso vµ Nasi (1991) thÊy r»ng ®é th¼ng th©n, ®o¹n th©n díi cµnh, ®é trßn ®Òu cña th©n, vv… ë Keo lai ®Òu tèt h¬n hai loµi Keo bè mÑ vµ cho r»ng Keo lai rÊt phï hîp cho trång rõng th¬ng m¹i. C©y Keo lai cßn cã u ®iÓm lµ cã ®Ønh ngän sinh trëng tèt, th©n c©y ®¬n trôc vµ tØa cµnh tù nhiªn tèt (Pinyopusarerk, 1990) [44] Keo lai ®· ®îc nghiªn cøu nh©n gièng b»ng hom (Griffin, 1988) hoÆc nu«i cÊy m« b»ng m«i trêng c¬ b¶n Murashige vµ Skooge (MS) cã thªm 6-Benzyl amino purine (BAP) 0,5mg/l vµ cho ra rÔ trong phßng hoÆc nÒn c¸t s«ng 100% víi kh¶ n¨ng ra rÔ ®Õn h¬n 70% (Darus, 1991).
Sau mét n¨m c©y m« cã thÓ cao 1,09m (Lª §×nh Kh¶, 1999 [20]). Nh÷ng nghiªn cøu vÒ tiÒm n¨ng bét giÊy Keo lai ë Malaysia [45], 2002 cho kÕt qu¶: Keo lai ®em l¹i s¶n lîng bét giÊy cao h¬n so víi Keo tai tîng. S¶n phÈm giÊy t¹o ra còng cã ®é bÒn c¬ häc cao h¬n vÒ mÆt kh¶ n¨ng chÞu sù gÊp nÕp, chØ sè lµm r¸ch, vß. Nã t¹o ra sù thuËn lîi khi in vµ viÕt bëi ®Æc tÝnh tr¬n vµ ®é s¸ng cao.
H¬n n÷a, giÊy s¶n xuÊt tõ gç Keo lai cã gi¸ thµnh thÊp h¬n so giÊy s¶n xuÊt tõ gç Keo tai tîng.