MỞ ĐẦU Cây thuốc có tầm quan trọng đặc biệt trong việc chăm sóc và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Ngày nay, trên thế giới ước lượng đã biết khoảng 250.000 loài thực vật bậc cao cũng như bậc thấp, trong đó có khoảng 35.000 loài được sử dụng vào mục đích chữa bệnh ở khắp nơi trên thế giới ở các mức độ khác nhau [45]. Ước tính tổng giá trị buôn bán cây thuốc (dược liệu) và các chế phẩm thuốc có xuất xứ từ thực vật trên toàn thế giới mỗi năm đạt tới 16 tỷ Euro [53]. Nằm trong vành đai nhiệt đới gió mùa, nước ta có nguồn tài nguyên thực vật đa dạng và phong phú.
Tuy nhiên, do hậu quả nặng nề của chiến tranh và ý thức của cộng đồng trong việc khai thác các nguồn tài nguyên trong đó có cây thuốc của nước ta chưa cao, đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về số lượng và đẩy một số loài vào nguy cơ tuyệt chủng. Đứng trước thực trạng đó, nhiều hội nghị đã được tổ chức nhằm mục đích bảo tồn nguồn tài nguyên cây thuốc. Rất nhiều biện pháp đã được nêu ra trong đó, quan trọng nhất là phải tiến hành bảo tồn nguyên vị tại các Vường quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên. Khu Bảo tồn Loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc thuộc huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn được UBND tỉnh Bắc Kạn phê duyệt tại Quyết định số 342/QĐ-UB ngày 17/3/2004 với tổng diện tích tự nhiên là 1.788 ha nằm trên địa phận hai xã Xuân Lạc và Bản Thi, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn [36].
Là hành lang quan trọng nối liền Vườn quốc gia Ba Bể và Khu Bảo tồn thiên nhiên Nà Hang, nhiệm vụ của Khu Bảo tồn Loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc là bảo tồn sinh cảnh sống cho hai loài linh trưởng là Voọc đen má trắng và Voọc mũi hếch, đồng thời bảo vệ các loài động thực vật quý hiếm khác trong đó có các loài cây thuốc. Trong những năm qua, mặc dù đã được bảo vệ nghiêm ngặt, nhưng các hoạt động khai thác cây thuốc trái phép vẫn diễn ra. Điều đó đã có ảnh hưởng xấu đến tính đa dạng sinh học trong khu bảo tồn nói chung và nguồn tài nguyên cây thuốc nói riêng mà hiện tại vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu cụ thể về nguồn tài nguyên cây thuốc tại đây. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Xuất phát từ những thực tế trên, chúng tôi lựa chọn đề tài “Nghiên cứu nguồn tài nguyên cây thuốc mọc tự nhiên ở Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn” làm luận văn Thạc sĩ Sinh học, chuyên ngành Thực vật học.
2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 TỔNG QUAN 1. Tình hình nghiên cứu về cây thuốc và bảo tồn cây thuốc trên thế giới 1.1 Tình hình nghiên cứu chung về cây thuốc Từ cổ xưa, con người đã biết sử các loài thảo mộc để làm thuốc phòng và chữa bệnh. Cách đây 3000 – 5000 năm, ở các nước có nền Y học cổ truyền lâu đời như Trung Quốc, Ấn Độ hay từ thời La Mã cổ đại,… đã có những bằng chứng về sự sử dụng cây thuốc [45]. Cùng với sự phát triển và tiến hóa của xã hội loài người, những kiến thức và kinh nghiệm dùng cây thuốc của nhân loại đã trở nên vô cùng phong phú và đa dạng.
Số lượng các loại cây cỏ được dùng làm thuốc ngày càng được ghi nhận nhiều hơn. Ngày nay, trên thế giới ước lượng có khoảng 250.000 loài thực vật bậc thấp cũng như bậc cao, trong đó có khoảng 35.000 loài thực vật được sử dụng vào mục đích làm thuốc chữa bệnh ở khắp nơi trên thế giới. Theo thống kê sơ bộ, Trung Quốc có trên 10.000 loài, Ấn Độ có khoảng 7.500 loài, Indonesia có khoảng 7.500 loài, Malaysia có khoảng 2.000 loài, Nepal có hơn 700 loài, Sri Lanka có khoảng 550 - 700 loài [45]. Báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ghi nhận khoảng 3,5 đến 4 tỷ người trên thế giới ít nhiều đã được chăm sóc sức khỏe bởi y học cổ truyền.
Phần lớn trong số đó phụ thuộc vào nguồn dược thảo hoặc các chất chiết suất từ dược thảo [45]. Bên cạnh phương thức sử dụng cây thuốc theo y học cổ truyền, ngày nay nhờ sự phát triển của khoa học kỹ thuật, người ta đi sâu nghiên cứu các hợp chất hóa học có trong cây cỏ có tác dụng chữa bệnh. Hiện biết đã có trên 100 hợp chất hóa học tự nhiên được chiết từ 90 loài thực vật bậc cao để làm thuốc, hoặc từ đó tổng hợp nên những loại thuốc mới có hiệu lực chữa bệnh cao [45]. Cây thuốc không chỉ có vai trò quan trọng trong việc cung cấp thuốc chữa bệnh, mà còn là nguồn tài nguyên có giá trị kinh tế cao.
Thị trường thảo dược thế giới vào năm 1999 đã đạt trị giá 19,4 tỷ USD, trong đó cao nhất là châu Âu (6,7 tỷ USD), tiếp theo là châu Á (5,1 tỷ USD), Bắc Mỹ (4,0 tỷ USD), Nhật Bản (2,2 tỷ 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đã có những ước tính tổng giá trị buôn bán cây thuốc (dược liệu) và các chế phẩm thuốc có xuất xứ từ thực vật trên toàn thế giới mỗi năm đạt tới 16 tỷ Euro [53]. Tại Trung Quốc, có khoảng 1.000 loài cây thuốc thường xuyên được sử dụng, với tổng giá trị là 11 tỷ Nhân dân tệ (1992), sản phẩm cây thuốc của Trung Quốc ở mức 1,6 triệu tấn trong năm 1996, với tổng giá trị (không tính xuất khẩu) về thành phẩm khoảng 3,7 tỷ USD [42]. Tại Nhật Bản, có đến 41,7% dân sử dụng thuốc cổ truyền trong các hoạt động chữa bệnh, với tổng chi tiêu cho y học cổ truyền là 150 triệu USD (1983) [45].
Tại Ấn Độ, có 400 loài trong số 7.500 loài cây thuốc thường xuyên được sử dụng tại các xưởng sản xuất thuốc nhỏ [45]. Doanh số bán thuốc cây cỏ ở các nước Tây Âu năm 1989 là 2,2 tỷ USD so với tổng doanh số buôn bán dược phẩm là 65 tỷ USD [45]. Ở Mỹ mỗi năm lợi nhuận thu được từ cây thuốc khoảng 1,5 tỷ USD [52]. Nghiên cứu bảo tồn cây thuốc Là một nguồn tài nguyên phong phú lại mang lại giá trị sử dụng cao nên từ lâu, các loài cây thuốc đã được đầu tư nghiên cứu và khai thác.
Tuy nhiên, hầu hết các loài cây thuốc được khai thác từ tự nhiên nên với việc khai thác quá mức của con người đã dẫn đến sự báo động về hiện tượng thu hẹp đáng kể đa dạng sinh học nói chung và cây thuốc nói riêng. Tổng số loài cây thuốc được trồng là rất ít, như ở Trung Quốc - quốc gia có diện tích trồng cây thuốc lớn nhất, cũng chỉ có 100 – 250 loài được trồng. Ở Châu Âu, chỉ 130 – 140 trong số hơn 1000 loài được mua bán có nguồn gốc từ trồng trọt. Có rất nhiều nơi trên thế giới, hầu như không có bất kỳ canh tác cây thuốc nào trên quy mô lớn [42].
Chính vì vậy, IUCN cảnh báo có tới 30.000 loài thực vật bị đe dọa, trong đó có nhiều loài cây thuốc [45]. Alan Hamilton, thành viên của Quỹ Thế giới Bảo vệ Thiên nhiên (WWF), thống kê có tới 4.000 loài cây cỏ dùng làm thuốc có nguy cơ bị tuyệt chủng [53]. Theo UNDP, ước tính có khoảng 316 loài cây thuốc ở Ấn Độ đang bị đe dọa tuyệt chủng, gây nguy hiểm cho cuộc sống và chăm sóc sức khỏe [42]. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo He Shan An và Cheng Zhong Ming thì ở Trung Quốc, một số loài Dioscorea spp.
vốn mọc tự nhiên ở nhiều nơi, vào những năm 50 có thể khai thác 300.000 tấn, đến nay đã bị giảm sút nhiều do khai thác quá mức, thậm chí phải trồng [45]. Ngoài mục đích làm thuốc, một số loại cây thuốc đôi khi bị khai thác quá mức để phục vụ cho mục đích khác hơn là chữa bệnh như trường hợp của cây Acacia Senegal (trị viêm phế quản), Pterocarpus angolensis (trị nấm) đã bị thu thập vì mục đích thương mại hơn là sử dụng [42]. Hamilton cũng cho rằng những mối đe dọa đối với các loài cây thuốc cũng tương tự như những mối đe dọa đến đa dạng thực vật nói chung. Trong đó, mất sinh cảnh, suy thoái môi trường sống và khai thác quá mức là những mối đe dọa nghiêm trọng nhất [42].
Thảm thực vật trên thế giới đang bị thay đổi và bị phá hủy ở mức báo động. Rừng ẩm nhiệt đới, nơi sống của một nửa số loài thực vật trên thế giới, đang trong tình trạng nguy hiểm, giảm khoảng 16,8 triệu ha/năm theo UNEP/FAO [46]. Cùng với việc khai thác, việc mất sinh cảnh đã đặt nhiều cây thuốc vào nguy cơ xói mòn di truyền nghiêm trọng và thậm chí tuyệt chủng [46]. Nhận ra rằng cây thuốc là rất cần thiết trong việc chăm sóc sức khỏe ban đầu, cả trong tự điều trị và trong các dịch vụ y tế quốc gia nhưng lại đang phải đối mặt với những hậu quả của sự mất mát của đa dạng thực vật trên thế giới; tại Chiang Mai, Thái Lan 26/3/1988, các thành viên của Hội nghị Quốc tế về Bảo tồn cây thuốc đã kêu gọi tất cả mọi người cam kết “Cứu thực vật để bảo vệ cuộc sống” [46].
Trước thực trạng suy giảm nghiêm trọng của nguồn tài nguyên cây thuốc, rất nhiều hội nghị được mở ra, nhiều biện pháp được đề cập nhằm mục đích bảo tồn và phát triển tài nguyên sinh vật nói chung và thực vật làm thuốc nói riêng. Trong đó các loài sinh vật có nguy cơ bị đe dọa trên toàn thế giới được IUCN tập hợp lại trong Sách đỏ nhằm khuyến cáo và đinh hướng cho công tác bảo tồn [45]. Từ đó, mỗi quốc gia có thể xây dựng Sách đỏ của mình để cảnh báo mức độ đe dọa của một loài sinh vật nào đó. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khi đề cập đến vấn đề cây thuốc đang bị đe dọa, O.
Akerel cho rằng: vấn đề bảo tồn cây thuốc ở các quốc gia chính là sự nhận biết và bảo tồn giá trị sử dụng chúng trong Y học dân tộc. Phương tiện tốt nhất của bảo tồn là để đảm bảo rằng các quần thể của các loài thực vật và động vật tiếp tục phát triển và tiến hóa trong tự nhiên - trong môi trường sống tự nhiên của chúng. Như vậy bảo tồn tại chỗ cây thuốc phải được thực hiện song song với bảo tồn thiên nhiên [46].